Trẻ chen ngang khi ba mẹ nói chuyện với khách chủ yếu vì chưa biết cách nào khác để được chú ý, và vì trẻ nhỏ chưa giữ được ý nghĩ trong đầu lâu. Cách dạy hiệu quả là cho con một tín hiệu thay thế, phổ biến nhất là đặt tay lên tay hoặc vai ba mẹ rồi chờ; ba mẹ đặt tay lên tay con để báo "mẹ biết rồi", và quay sang con trong vòng vài chục giây, không để con chờ mãi.
Song song đó, dạy con phân biệt lúc nào được ngắt lời ngay: khi có người bị đau, có gì nguy hiểm, con cần đi vệ sinh gấp. Trẻ khoảng 3–4 tuổi bắt đầu tập được tín hiệu chờ; trẻ 6–7 tuổi chờ được lâu hơn và biết nói "con xin lỗi, cho con hỏi mẹ một chút". Bài này đi qua từng bước và những sai lầm khiến việc dạy mãi không vào.
Vì sao trẻ chen ngang: không phải vì hỗn
Với một đứa trẻ bốn tuổi, ý nghĩ "con muốn khoe mẹ hình vừa vẽ" xuất hiện là phải nói ra ngay, vì nếu chờ, nó sẽ quên. Khả năng giữ một điều trong đầu trong lúc chờ đợi, và kìm lại hành động bộc phát, phát triển dần trong suốt những năm mầm non và tiểu học. Trẻ nhỏ chen ngang không phải vì coi thường người lớn, mà vì bộ não chưa làm được việc chờ lâu.
Lý do thứ hai là sự chú ý. Khi có khách, ba mẹ dồn hết sự chú ý cho người khác, trong khi bình thường ở nhà, con là trung tâm. Trẻ cảm nhận sự thay đổi đó và tìm cách kéo ba mẹ về. Gọi "mẹ ơi" liên tục, níu áo, leo lên lòng, hỏi những câu không cần hỏi, đều là cách trẻ nói "đừng quên con".
Lý do thứ ba nằm ở người lớn: nếu lần nào con chen ngang cũng được quay sang ngay, con học được rằng chen ngang là cách nhanh nhất. Ngược lại, nếu con chờ ngoan mà bị quên luôn, con học được rằng chờ là vô ích. Cả hai đều dẫn đến cùng một kết quả là chen ngang nhiều hơn.
Dạy tín hiệu "tay chờ" từng bước
Cách này nhiều gia đình và giáo viên mầm non dùng, dễ hiểu với trẻ từ ba tuổi. Tập ở nhà trước, khi chưa có khách:
- Giải thích bằng câu ngắn. "Khi ba mẹ đang nói chuyện mà con muốn nói, con đặt tay lên tay mẹ và đứng chờ. Mẹ sẽ đặt tay lên tay con, nghĩa là mẹ biết con đang chờ rồi."
- Làm mẫu bằng trò chơi. Ba và mẹ giả vờ nói chuyện, con thử đặt tay. Mẹ đặt tay lên tay con, nói nốt câu, rồi quay sang: "Con muốn nói gì nào?"
- Bắt đầu với thời gian chờ rất ngắn. Lần đầu chỉ vài giây. Mục tiêu là con thấy tín hiệu hiệu quả, không phải thử con chờ được bao lâu.
- Tăng dần thời gian chờ. Sau vài ngày, kéo dài lên mười, hai mươi giây, rồi một phút với trẻ lớn. Khi đặt tay lên tay con, có thể bóp nhẹ vài lần để con biết vẫn đang được nhớ.
- Cảm ơn con đã chờ. "Cảm ơn con đã chờ mẹ. Giờ con nói đi." Câu cảm ơn này quan trọng: nó khiến việc chờ trở nên đáng làm.
- Dùng khi có khách thật. Nhắc trước khi khách đến: "Hôm nay có cô đến, nếu con cần mẹ thì dùng tay chờ nhé." Và ba mẹ nhớ quay sang con thật.
Điểm yếu thường gặp nhất không nằm ở trẻ, mà ở người lớn: mải chuyện, quên mất bàn tay đang đặt trên tay mình. Sau vài lần bị quên, trẻ bỏ tín hiệu và quay lại gọi to. Nếu đang nói câu dài, hãy ngắt chính mình: "Chị chờ em chút nhé", rồi quay sang con.
Khi nào chờ, khi nào được ngắt lời ngay
Trẻ cần biết rằng có những chuyện không phải chờ. Dạy rõ ranh giới này giúp con không ngại báo khi có chuyện thật, và cũng không lạm dụng.
| Tình huống | Con làm gì | Câu mẫu cho con |
|---|---|---|
| Con muốn khoe, muốn kể, muốn hỏi chuyện không gấp | Dùng tay chờ | (không cần nói, chỉ đặt tay) |
| Con cần ba mẹ giúp nhưng chưa gấp (lấy đồ chơi trên cao, mở nắp hộp) | Dùng tay chờ, hoặc nói nhỏ | "Con xin lỗi, lát mẹ giúp con lấy cái hộp được không ạ?" |
| Con cần đi vệ sinh gấp, bị đau, chảy máu | Nói ngay | "Mẹ ơi, con cần đi vệ sinh gấp" / "Mẹ ơi, con bị đau" |
| Em nhỏ bị ngã, có gì đổ vỡ, có mùi khét, có người lạ ở cửa | Gọi ngay, nói to | "Mẹ ơi, em bị ngã!" |
| Có người làm con khó chịu, sợ hãi | Nói ngay, kể cả khi người đó là khách | "Mẹ ơi, con cần nói với mẹ" |
Dòng cuối cùng không được bỏ qua. Dạy chờ lượt không bao giờ có nghĩa là con phải im lặng khi có người lớn làm con khó chịu. Trẻ cần chắc chắn rằng ba mẹ sẽ nghe ngay, kể cả khi đang có khách.
Với trẻ 6–10 tuổi, có thể thêm câu "con xin lỗi, cho con nói một chút" khi chuyện cần nói ngay nhưng không nguy hiểm, như điện thoại reo, có người gọi ngoài cổng.
Lời nói của trẻ lớn: "Con xin lỗi, cho con hỏi một chút"
Từ khoảng sáu tuổi, ngoài tín hiệu tay, trẻ có thể học một câu xin phép bằng lời. Câu chuẩn ngắn: "Con xin lỗi, cho con hỏi mẹ một chút ạ." Điều cần dạy kèm là thời điểm: đợi người đang nói dừng lại lấy hơi hoặc hết câu, không chen vào giữa câu. Trẻ học điều này bằng cách nghe ba mẹ làm trong các cuộc nói chuyện thường ngày.
Ba mẹ có thể chơi trò "chờ dấu chấm" trong bữa cơm: mỗi người kể một chuyện, ai muốn nói thì giơ tay và chờ người kia nói hết câu. Trẻ 7–9 tuổi thích trò này, nhất là khi được bắt lỗi chính ba mẹ chen ngang. Nó biến việc chờ lượt từ một luật lệ thành một trò chơi công bằng cho cả nhà.
Cũng cần dạy con rằng xin lỗi rồi không có nghĩa là được nói ngay. Đôi khi ba mẹ sẽ đáp "Con chờ mẹ nói xong câu này nhé" hoặc "Chuyện này lát khách về mẹ con mình bàn". Câu trả lời đó không phải từ chối con, mà là hẹn lại. Và hẹn thì phải giữ lời.
Những phản ứng của người lớn làm việc dạy kém hiệu quả
Mắng con trước mặt khách. "Người lớn đang nói, trẻ con im đi" có thể làm con im lúc đó, nhưng để lại cảm giác bị xấu hổ trước người lạ. Trẻ thường phản ứng bằng cách quậy hơn hoặc thu mình hẳn. Nhắc nhẹ, nói riêng, hoặc dùng tín hiệu tay là đủ.
Lúc thì cho chen, lúc thì cấm. Hôm nay vui thì quay sang trả lời ngay, hôm khác mệt thì gắt. Trẻ không hiểu luật thật là gì, nên thử mọi cách. Một luật giữ đều đặn, kể cả khi ba mẹ mệt, có tác dụng hơn nhiều luật đúng mà thất thường.
Chính người lớn hay ngắt lời trẻ. Con đang kể chuyện ở trường, ba mẹ cắt ngang để nghe điện thoại, để sửa cách dùng từ, để kể chuyện mình. Trẻ học từ việc mình bị đối xử. Muốn con chờ lượt, ba mẹ cũng nghe con nói hết câu.
Bắt chờ quá lâu so với tuổi. Trẻ ba tuổi chờ được vài giây đến nửa phút là giỏi. Bắt chờ mười phút rồi trách con không biết điều là không công bằng. Ước lượng theo tuổi và quay sang con trước khi con hết sức chờ.
Sắp xếp buổi tiếp khách để con đỡ cần chen ngang
Một phần lớn việc chen ngang có thể giảm từ trước khi khách đến. Trước buổi gặp, dành mười lăm phút chơi riêng với con, đầy đủ, không điện thoại. Trẻ được "nạp" sự chú ý trước thường chịu chờ hơn trong lúc ba mẹ tiếp khách. Cách này đơn giản mà nhiều gia đình bỏ qua vì bận dọn nhà, chuẩn bị đồ ăn.
Chuẩn bị cho con một góc chơi gần phòng khách, có vài món đồ chơi con thích hoặc ít dùng, để con nghe được tiếng ba mẹ mà không cần sang chen. Nếu buổi gặp dài, cứ khoảng hai mươi phút, ba mẹ chủ động ghé qua chỗ con một chút: "Con đang xếp gì đấy?" Chủ động hỏi han như vậy giúp con không phải tự tìm cách kéo ba mẹ về.
Nếu khách là bạn thân, ba mẹ cứ nói thẳng với khách: "Bé nhà em đang tập chờ lượt, nên có lúc em quay sang bé chút nhé." Phần lớn người lớn có con nhỏ đều hiểu, và có khi còn khen bé trước mặt con khi thấy con dùng tín hiệu tay đúng.
Khi trẻ chen ngang vì chuyện khách đang nói
Có một kiểu chen ngang khác: con không đòi ba mẹ, mà xen vào chính câu chuyện của người lớn. Khách kể chuyện đi biển, con nhảy vào "con cũng đi biển rồi". Khách nói một ý, con sửa "không phải, mẹ con bảo là…". Đây là dấu hiệu tốt về mặt ngôn ngữ, con theo được câu chuyện và muốn góp phần. Vấn đề chỉ là cách và thời điểm.
Ba mẹ có thể đón ý con mà vẫn giữ thứ tự: "Con cũng đi biển à? Chờ cô kể nốt rồi con kể cho cô nghe nhé." Khi khách kể xong, quay sang mời con thật. Con được ghi nhận, khách không bị cắt ngang, và con thấy rằng chờ một chút rồi vẫn được nói.
Với trường hợp con sửa lời người lớn, nhất là khi con nói ra chuyện riêng trong nhà, đừng phản ứng gay gắt trước khách. Cười nhẹ, chuyển đề tài, và nói chuyện riêng với con sau: "Lúc nãy con nhớ đúng đấy, nhưng chuyện đó là chuyện nhà mình, mình không cần nói với khách." Trẻ dưới bảy tuổi chưa phân biệt rõ đâu là chuyện riêng; dạy dần qua những lần như vậy, không phải bằng một bài giảng dài.
Mỗi độ tuổi chờ được bao lâu: kỳ vọng vừa sức
Không có con số chính xác cho mọi trẻ, nhưng quan sát chung ở trẻ mầm non và tiểu học cho thấy một xu hướng: trẻ 2–3 tuổi gần như chưa chờ được, việc của người lớn là quay sang nhanh và đánh lạc hướng nhẹ nhàng. Trẻ 4–5 tuổi chờ được vài chục giây nếu có tín hiệu và biết chắc sẽ được nghe. Trẻ 6–7 tuổi chờ được người lớn nói hết một ý, khoảng một phút. Trẻ 8–10 tuổi phần lớn chờ được lâu hơn, và bắt đầu tự biết lúc nào nên quay lại sau.
Những mốc này dao động nhiều theo tính cách, giấc ngủ, cơn đói, và độ hấp dẫn của điều con muốn nói. Một đứa trẻ bảy tuổi vừa mệt vừa đói lúc bảy giờ tối có thể chờ kém hơn chính nó lúc mười giờ sáng. Vì vậy nên chọn giờ tiếp khách khi con đã ăn, đã nghỉ, và giảm kỳ vọng khi buổi gặp kéo dài sang giờ đi ngủ của con.
Nếu trẻ lớn hơn mười tuổi mà vẫn rất khó chờ, khó ngồi yên ở nhiều nơi chứ không chỉ khi có khách, ba mẹ có thể trao đổi với giáo viên và gặp chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá, thay vì tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì biết chờ lượt khi người lớn nói chuyện?
Trẻ khoảng ba bốn tuổi bắt đầu tập được tín hiệu chờ, nhưng chỉ chờ được rất ngắn. Từ năm đến bảy tuổi, thời gian chờ dài dần và trẻ có thể dùng câu xin phép bằng lời. Đến tám mười tuổi, phần lớn trẻ chờ được hết một câu chuyện ngắn nếu biết sẽ được nghe.
Con dùng tín hiệu tay nhưng vẫn gọi "mẹ ơi" liên tục, phải làm sao?
Thường là do thời gian chờ đang dài hơn sức con, hoặc trước đó con từng bị quên. Rút ngắn thời gian chờ, đặt tay lên tay con ngay khi con chạm vào, và quay sang con sớm hơn trong vài tuần. Khi con tin tín hiệu có hiệu quả, việc gọi to sẽ giảm.
Có nên phạt khi con chen ngang trước mặt khách không?
Phạt hay mắng trước mặt khách thường khiến trẻ xấu hổ, không học được cách thay thế. Hiệu quả hơn là nhắc tín hiệu bằng cử chỉ, nói riêng sau đó, và tập thêm ở nhà. Với trẻ nhỏ, việc chen ngang chủ yếu là kỹ năng chưa có, không phải thái độ cần trừng phạt.
Nếu khách đang nói mà con cần đi vệ sinh gấp thì sao?
Con được nói ngay, không cần chờ. Ba mẹ nên dạy rõ các trường hợp được ngắt lời ngay: cần đi vệ sinh gấp, bị đau, có ai bị ngã, có gì nguy hiểm, hoặc có người làm con khó chịu. Biết rõ ranh giới, trẻ không ngại báo khi cần thật.
Con chen ngang để kể chuyện con thích với khách thì có nên cho không?
Nếu khách vui vẻ và câu chuyện ngắn, có thể mời con kể sau khi người lớn nói hết câu: "Con chờ cô nói xong, rồi con kể cho cô nghe nhé." Như vậy con vẫn được tham gia, vẫn học chờ lượt, và cuộc nói chuyện không bị cắt ngang giữa chừng.
Làm sao để không quên đứa trẻ đang chờ khi mải nói chuyện?
Đặt tay lên tay con và giữ nguyên tay ở đó cho đến khi quay sang con. Khi cảm thấy bàn tay mình đang đặt trên tay con, ba mẹ sẽ nhớ. Nếu câu chuyện với khách còn dài, nói một câu xin phép khách để quay sang con trước.