Dạy con chào khi đi và khi về nhà là cách nhanh nhất để lời chào thành thói quen, vì nó lặp lại mỗi ngày, ít nhất hai lần. Câu mẫu rất ngắn: "Con đi học ạ", "Con đi chơi với ba ạ" khi ra khỏi nhà và "Con về rồi ạ" khi bước vào. Muốn nếp này giữ được, cả nhà phải cùng làm, kể cả ba mẹ, và người ở nhà phải đáp lại.
Ở nhiều gia đình Việt, đặc biệt nhà có ông bà, lời chào đi về là một phần của sự quan tâm: người ở nhà biết ai vừa đi, ai đã về, yên tâm hơn. Với trẻ, đó là bài tập lễ phép đơn giản và cũng là thói quen an toàn, vì con quen báo cho người lớn biết mình đi đâu. Bài này chỉ cách lập nếp, những tình huống làm nếp đứt và cách nối lại.
Nếp này không đòi hỏi gì nhiều: không cần động tác, không cần câu dài, chỉ cần người trong nhà nói với nhau một câu khi rời đi và khi trở về. Chính vì nhẹ như vậy mà nó dễ bị bỏ quên, và cũng vì nhẹ như vậy mà nó giữ được suốt nhiều năm nếu được lặp đủ lâu.
Vì sao lời chào đi về đáng tập trước mọi lời chào khác
Lời chào khi có khách chỉ xảy ra vài lần mỗi tháng, còn lời chào đi về xảy ra mỗi ngày. Trẻ học thói quen qua lặp lại, nên một hoàn cảnh lặp đều đặn là chỗ tập lý tưởng. Sau vài tháng, câu "Con đi học ạ" nói ra tự động như mang giày, không cần nhắc.
Lời chào đi về còn có lợi ích ngoài phép lịch sự. Nó là một kiểu "báo cáo" nhẹ nhàng: con nói mình đi đâu, đi với ai. Khi con lớn hơn, 8–10 tuổi, bắt đầu được sang nhà bạn chơi hay đi bộ ra đầu ngõ một mình, thói quen nói "Con sang nhà Minh chơi ạ, năm giờ con về" là một nền an toàn rất tốt. Con quen báo, ba mẹ quen biết, và nếu có chuyện bất thường, mọi người nhận ra sớm hơn.
Về mặt tình cảm, lời chào khi về là khoảnh khắc nối lại sau một ngày xa nhau. Một tiếng "Con về rồi ạ" và một tiếng đáp "Ừ, con về rồi à, hôm nay vui không?" mở ra cuộc trò chuyện. Nhiều ba mẹ thấy đây là lúc trẻ kể chuyện trường lớp nhiều nhất, nếu người lớn dừng việc đang làm vài giây để đón con.
Lời chào đi về cũng là chỗ dạy con khái niệm "nhà là nơi mọi người để ý đến nhau". Khi con thấy ông đi tập thể dục sáng sớm cũng nói "Ông đi đây", mẹ đi chợ cũng dặn "Mẹ ra chợ, một lát mẹ về", con hiểu rằng việc báo cho nhau biết không phải luật dành cho trẻ con mà là cách người trong nhà quan tâm nhau. Hiểu như vậy, con giữ nếp lâu hơn, kể cả khi đã lớn và có đời sống riêng.
Lập nếp chào đi về cho cả nhà
Nếp nhà chỉ bền khi mọi người cùng giữ. Năm việc dưới đây giúp nếp thành hình trong vài tuần:
- Ba mẹ làm trước, nói thành tiếng. Ba ra khỏi nhà nói "Ba đi làm nhé, chiều ba về", mẹ về nói "Mẹ về rồi đây". Con nghe mỗi ngày thì hiểu đó là việc ai cũng làm.
- Người ở nhà luôn đáp lại. Lời chào không được đáp là lời chào dễ chết. Ông bà, ba mẹ, anh chị đáp "Ừ, đi cẩn thận nhé", "Con về rồi à". Một tiếng đáp nhỏ đủ để con thấy lời chào có người nhận.
- Gắn lời chào vào một điểm cố định. Ví dụ lúc mang giày ở cửa, hoặc lúc treo cặp lên móc. Điểm cố định giúp não trẻ nối hành động với lời chào.
- Nhắc bằng câu hỏi, không bằng lời trách. Con quên, mẹ hỏi "Ai vừa về nhà thế nhỉ?" bằng giọng vui, con sẽ nhớ ra và nói. Câu hỏi nhẹ nhàng hiệu quả hơn "Về nhà không biết chào à?".
- Chào người cụ thể khi có thể. Với trẻ 5 tuổi trở lên, ba mẹ gợi ý chào thẳng người đang có ở nhà: "Con chào bà, con về rồi ạ." Câu có tên người nghe ấm áp hơn câu chào vào khoảng không.
Ba mẹ đừng chờ con làm hoàn hảo rồi mới ghi nhận. Ngay cả khi con chỉ nói "Con về" mà thiếu "ạ", người ở nhà đáp vui vẻ là đủ, phần lễ phép đầy đủ sẽ đến dần.
Những tình huống làm nếp chào đi về bị đứt
Nếp nhà hay đứt ở vài chỗ quen thuộc. Biết trước giúp ba mẹ không bực và có cách nối lại.
| Tình huống | Vì sao con quên | Cách nối lại |
|---|---|---|
| Buổi sáng vội đi học | Cả nhà cuống, người lớn cũng quên chào | Ra khỏi nhà sớm hơn năm phút; người lớn chào trước ở cửa |
| Con về nhà đói, mệt, cáu | Cơ thể cần nghỉ trước khi giao tiếp | Đáp lại con trước, mời con uống nước; lời chào nói sau cũng được |
| Có điện thoại, tivi đang mở | Sự chú ý bị kéo đi | Người lớn tắt hoặc đặt máy xuống khi có người về |
| Ông bà ở phòng trong, không thấy | Con không biết chào ai | Dặn con ghé phòng ông bà chào một câu rồi mới đi tắm, đi chơi |
| Đi xa về sau kỳ nghỉ | Nếp cũ bị gián đoạn vài ngày | Nhắc lại nếp từ hôm đầu tiên, nhẹ nhàng, không trách |
| Con giận ba mẹ | Không muốn nói chuyện | Không ép chào lúc đang giận; đáp lời chào sau khi đã làm lành |
Điểm chung của mọi cách nối lại là không biến lời chào thành chỗ trừng phạt. Một đứa trẻ bị mắng mỗi lần quên chào sẽ bắt đầu né cửa chính, chạy thẳng vào phòng. Một đứa trẻ được đón bằng tiếng gọi tên vui vẻ sẽ muốn chào người đã đón mình.
Khi con chào đi về mà không ai ở nhà, hoặc ở nhà người khác
Gia đình trẻ ở phố hay có cảnh cả nhà đi vắng, con về cùng ba hoặc mẹ, nhà không có ai khác. Lời chào vẫn có thể giữ: con chào người đi cùng khi bước vào ("Mẹ ơi nhà mình về rồi"), hoặc gọi điện cho ông bà ở quê mỗi tối, mở đầu bằng "Con chào ông bà, con đi học về rồi ạ". Điều quan trọng là thói quen báo cho người thân biết mình đã về an toàn.
Khi con ngủ lại nhà ông bà, nhà cô dì, ba mẹ dặn con giữ nếp ở đó: sáng dậy chào, ra ngoài chơi xin phép, về nhà chào. Trẻ giữ được nếp ở nhà người khác cho thấy con đã hiểu ý nghĩa của nó, chứ không chỉ làm vì sợ ba mẹ nhắc. Ba mẹ có thể gọi điện hỏi vui: "Hôm nay con chào bà khi về chưa?" để nối nếp từ xa.
Với trẻ 9–10 tuổi bắt đầu tự đi học về và có lúc ở nhà một mình ít phút, ba mẹ có thể biến lời chào thành một tin nhắn hay cuộc gọi ngắn: "Con về đến nhà rồi ạ." Đây vừa là lễ phép, vừa là thói quen an toàn mà nhiều gia đình đặt ra. Ba mẹ nên đáp lại ngay, kể cả bằng một tin rất ngắn, để con biết tin báo của mình được người nhận.
Chào tạm biệt khi rời nhà người khác
Vì sao lời chào ra về quan trọng không kém. Lời chào lúc đến mở cuộc gặp, lời chào lúc về khép lại nó. Người chủ nhà nhớ cảm giác cuối cùng của buổi gặp rõ hơn mọi chuyện ở giữa. Một đứa trẻ ra về biết quay lại chào, cảm ơn, để lại ấn tượng ấm áp cho cả gia đình mình.
Phần hay bị quên nhất. Trẻ đến nhà ông bà hay nhà bạn thường chào khi vào, nhưng khi về lại mải chơi, bị bế ra xe, ngủ gật trên vai ba. Lời chào ra về vì thế hay bị bỏ qua, trong khi người lớn chủ nhà để ý chuyện này không kém gì lời chào lúc đến.
Báo trước giờ về. Mười phút trước khi ra về, ba mẹ nói với con: "Một lát nữa mình về, con cất đồ chơi rồi chào bà nhé." Báo trước giúp con chuẩn bị tâm lý, không bị dứt khỏi trò chơi đột ngột.
Câu mẫu đủ ý. "Con chào bà, con về ạ", "Cháu cảm ơn cô, cháu về ạ". Thêm lời cảm ơn khi được mời ăn, được cho chơi. Với trẻ lớn, có thể thêm "Hôm nào bà lên nhà con chơi ạ".
Đi đến tận người cần chào. Dạy con không đứng ở cửa nói vọng vào mà bước đến chỗ ông bà đang ngồi. Đi thêm vài bước để chào là một cách thể hiện sự tôn trọng mà người lớn rất dễ nhận ra.
Khi con đã ngủ. Nếu con ngủ trước giờ về, ba mẹ chào thay, không cần đánh thức con dậy chỉ để chào. Lần sau gặp, nếu muốn, con nói "Hôm trước con ngủ quên, chưa chào bà".
Nếp chào đi về ở những kiểu nhà khác nhau
Ở gia đình ba thế hệ sống chung, lời chào đi về gần như tự nhiên vì lúc nào cũng có người ở nhà. Cái khó ở đây là nhiều người, nhiều phòng: con không biết chào ai trước. Một gợi ý đơn giản là chào ông bà trước, rồi một câu chung cho cả nhà. Nếu ông bà đang nghỉ trưa, con chào nhỏ hoặc chờ ông bà dậy rồi chào, đó cũng là một phần của lễ phép: biết giữ yên cho người lớn nghỉ.
Ở gia đình trẻ trong căn hộ chung cư, ba mẹ đi làm cả ngày, con ở trường đến chiều, lời chào đi về thường diễn ra giữa con với ba hoặc mẹ trong lúc đưa đón. Ba mẹ có thể dời lời chào ra cửa lớp hoặc cổng trường: "Con chào mẹ, con vào lớp ạ", và khi đón: "Con chào mẹ ạ". Về đến nhà, cả nhà nói với nhau một câu "Nhà mình về rồi" trước khi ai làm việc nấy.
Ở gia đình ba mẹ đi làm xa, con ở với ông bà, lời chào đi về có thể nối qua cuộc gọi mỗi tối. Ba mẹ mở đầu bằng "Con chào ông bà, cho con nói chuyện với cháu với ạ", rồi đến lượt con: "Con chào ba mẹ, hôm nay con đi học về rồi ạ." Chính ba mẹ làm mẫu cách chào ông bà qua điện thoại là bài học rõ nhất cho con.
Dù kiểu nhà nào, nguyên lý vẫn giống nhau: có người chào, có người đáp, và lời chào được nói ở một thời điểm cố định trong ngày. Ba mẹ chọn thời điểm hợp với lịch sinh hoạt của nhà mình, không cần theo khuôn mẫu của ai.
Câu hỏi thường gặp
Con chào đi học rất nhỏ, gần như không nghe thấy thì sao?
Con đã chào là tốt. Ba mẹ đáp lại rõ ràng, vui vẻ để con thấy lời chào được nhận. Dần dần có thể gợi ý con nói to hơn một chút bằng trò chơi, nhưng đừng bắt con nói lại nhiều lần trước khi đi học vì buổi sáng con cần tâm trạng tốt.
Nhà không có ông bà thì có cần dạy chào đi về không?
Vẫn nên. Lời chào đi về là giữa mọi thành viên trong nhà, không chỉ với ông bà. Ba mẹ, anh chị em chào nhau mỗi ngày tạo nếp nhà ấm áp, và khi con đến nhà người khác, con sẽ tự mang nếp này theo.
Con về nhà là chạy thẳng vào phòng, không chào ai, có phải con có chuyện?
Có thể con chỉ mệt, đói hoặc vội đi vệ sinh. Nhưng nếu đó là thay đổi đột ngột, kèm con ít nói, buồn bã nhiều ngày, ba mẹ nên tìm lúc nhẹ nhàng hỏi chuyện. Thói quen chào hỏi thường là tấm gương phản chiếu tâm trạng của trẻ.
Có nên bắt con chào từng người khi về nhà đông người không?
Với nhà nhiều thế hệ, con chào ông bà và một lời chung "Con chào cả nhà ạ" là đủ, không cần chào lần lượt từng người. Bắt chào từng người khiến lời chào thành thủ tục và con dễ ngại.
Trẻ 10 tuổi thấy chào đi về là trẻ con, ba mẹ làm sao?
Ba mẹ không cần ép giữ câu chữ cũ. Con có thể chào kiểu người lớn hơn như "Con đi đây ạ", "Con về rồi" hoặc báo bằng tin nhắn. Điều cần giữ là thói quen báo cho người nhà biết, còn hình thức có thể thay đổi theo tuổi.