Để con nói nhẹ nhàng hơn, ba mẹ cần cho con biết cụ thể "nhỏ" là bao nhiêu và đáp lại bằng chính giọng mình muốn nghe: dạy con một thang giọng ba mức (thì thầm – giọng trong nhà – giọng ngoài sân), nhắc bằng cách hạ giọng thay vì quát, và chỉ đáp ứng khi con nói bằng giọng bình thường. Trẻ 2–4 tuổi chưa điều chỉnh âm lượng tốt; trẻ 5–7 tuổi làm được khi có tên gọi cho từng mức giọng; trẻ 8–10 tuổi hét thường vì cảm xúc hoặc vì quen thấy hét mới được nghe.
Lời nói đẹp không chỉ nằm ở chữ. Cùng một câu "Mẹ ơi, lấy giúp con cái áo", nói bằng giọng nhẹ là lời nhờ, hét lên từ phòng bên là một mệnh lệnh. Ông bà thường nhận xét đứa cháu "nói hỗn" khi thật ra con dùng đúng chữ mà sai giọng. Bài này giải thích vì sao trẻ hay nói to, cách dạy con điều chỉnh giọng theo chỗ, và cách đổi giọng ra lệnh thành giọng nhờ.
Vì sao trẻ nói to và hay hét
Trẻ nhỏ chưa ước lượng được âm lượng của mình. Với trẻ 2–4 tuổi, giọng nói chỉ có hai mức: im và hết cỡ. Khi hào hứng kể chuyện, con nói to vì cảm xúc dâng lên, không phải vì muốn át người khác. Ba mẹ cũng hay thấy trẻ nói to hơn khi đang mệt hoặc đói, vì khả năng tự điều chỉnh giảm xuống.
Môi trường cũng ảnh hưởng nhiều. Nhà mặt phố nhiều tiếng xe, nhà đông người, ti vi bật cả ngày: trẻ phải nói to mới được nghe, và dần quen nói to ở mọi nơi. Gia đình mà người lớn quen gọi nhau từ tầng trên xuống tầng dưới thì con cũng gọi y như vậy. Đây không phải lỗi của ai, chỉ là thói quen của một ngôi nhà.
Lý do thứ ba là hét mới được đáp. Nếu lần đầu con nói nhỏ không ai nghe, lần thứ hai nói to hơn cũng không ai nghe, đến lần thứ ba hét lên thì mẹ quay lại, con học được rằng phải hét. Với trẻ lớn, hét còn là cách xả bực, nhất là khi con thấy mình không được lắng nghe. Ở mọi trường hợp, quát lại con chỉ làm cả nhà to giọng hơn.
Cuối cùng, ba mẹ nên để ý nếu con nói rất to ở mọi nơi, hay hỏi lại "gì cơ", không quay lại khi được gọi từ phía sau. Đôi khi đó là dấu hiệu con nghe kém, ví dụ sau những đợt viêm tai. Trong trường hợp này, đưa con đi khám tai mũi họng là việc nên làm trước khi dạy con nói nhỏ.
Thang giọng ba mức: cho con một cái thước để đo
Trẻ không hiểu được lời nhắc chung chung "Nói nhỏ thôi". Một thang giọng có tên gọi cụ thể giúp con biết chính xác ba mẹ muốn gì. Nhiều cô giáo mầm non dùng cách này; ở nhà có thể đơn giản hơn:
| Mức giọng | Nghe như thế nào | Dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Giọng thì thầm | Chỉ người ngồi sát bên nghe được | Khi em bé hay ông bà đang ngủ, trong rạp phim, thư viện, khi người lớn đang nói điện thoại |
| Giọng trong nhà | Người trong cùng phòng nghe rõ, phòng bên không nghe | Bữa cơm, nói chuyện với ba mẹ, chơi với anh chị em, trên xe buýt, trong cửa hàng |
| Giọng ngoài sân | To, vang, gọi được người ở xa | Sân chơi, công viên, cổ vũ thể thao, khi cần gọi người giúp đỡ |
Ba mẹ tập cùng con bằng trò chơi: cùng nói một câu bằng ba mức giọng, đoán xem mỗi chỗ nên dùng giọng nào. Khi con lên giọng trong nhà, chỉ cần nhắc "Giọng trong nhà nhé", con hiểu ngay mà không cảm thấy bị mắng. Điều cần dạy rõ: khi gặp nguy hiểm hoặc cần người giúp, con được hét to hết sức, đó không phải là thiếu lịch sự.
Nhắc con hạ giọng mà không cần quát
Hạ giọng mình xuống trước. Khi con hét, ba mẹ đáp lại bằng giọng nhỏ hơn bình thường. Trẻ thường tự hạ giọng để nghe được ba mẹ nói gì. Cách này hiệu quả bất ngờ với trẻ 3–7 tuổi, và làm cả nhà dịu xuống thay vì leo thang.
Đến gần rồi mới nói. Thay vì gọi con từ phòng bên, ba mẹ đi đến, chạm nhẹ vai con, nhìn vào mắt con rồi nói. Con cũng được dạy làm như vậy: muốn nói với mẹ thì đi đến chỗ mẹ, không gào từ xa. Gọi nhau từ xa là thói quen dễ lây nhất trong nhà.
Chỉ đáp khi con dùng giọng bình thường. Nếu con hét "Mẹ ơi, nước!", ba mẹ bình tĩnh nói "Mẹ nghe rõ hơn khi con nói bằng giọng trong nhà", rồi chờ. Khi con nói lại nhẹ hơn, đáp ứng ngay, vui vẻ. Con học được rằng giọng nhẹ mới hiệu quả.
Dùng tín hiệu tay. Một cử chỉ thống nhất như bàn tay úp xuống từ từ có nghĩa "hạ giọng". Tín hiệu không lời đặc biệt hữu ích ở nơi đông người, khi ba mẹ không muốn nhắc con trước mặt người khác.
Ghi nhận khi con tự điều chỉnh. "Lúc nãy em ngủ, con nói giọng thì thầm, cảm ơn con." Ghi nhận đúng việc giúp con nhớ lâu hơn mọi lời nhắc.
Từ giọng ra lệnh đến giọng nhờ
Có những trẻ dùng đúng chữ "giúp", "cho con xin" nhưng giọng lại như ra lệnh: "Mẹ lấy cho con cái áo NGAY!". Điều này hay xuất hiện ở trẻ 5–8 tuổi, khi con đã biết chữ lịch sự nhưng chưa biết rằng giọng điệu cũng mang ý nghĩa. Cũng có những trẻ quen ra lệnh với người giúp việc, với ông bà chiều cháu, vì những lần trước ra lệnh vẫn được đáp ứng.
Ba mẹ giúp con nghe thấy sự khác biệt bằng cách làm mẫu hai cách nói và hỏi con: "Mẹ nói Con dọn đồ chơi NGAY và Con dọn đồ chơi giúp mẹ nhé, con thích nghe câu nào hơn?". Trẻ nhận ra ngay. Sau đó, khi con nói giọng ra lệnh, chỉ cần nhắc "Giọng nhờ nhé" và chờ con nói lại.
Với trẻ lớn, có thể giải thích thêm: người lớn sẵn lòng giúp hơn khi được nhờ, và giọng nói là thứ người nghe cảm thấy đầu tiên, trước cả chữ. Con không cần nói ngọt hay nũng nịu; giọng nhờ chỉ cần bình thường, rõ ràng, có chỗ cho người kia trả lời. Câu nhờ có thêm "được không ạ" ở cuối là cách đơn giản để đổi một mệnh lệnh thành một lời đề nghị.
Một mẹo nhỏ cho cả nhà là tập "câu nhờ có lối thoát": người được nhờ có thể trả lời "được" hoặc "chờ chút". Khi con nhờ ông "Ông đọc truyện cho con được không ạ?" và ông nói "Ông uống xong chén trà đã nhé", con học được rằng lời nhờ không phải lệnh, người kia có quyền sắp xếp. Đây cũng là bước đầu để con biết tôn trọng thời gian của người khác.
Giọng nói theo từng độ tuổi: kỳ vọng vừa sức
Khả năng điều chỉnh giọng phát triển dần, giống như khả năng ngồi yên hay chờ lượt. Các mốc dưới đây là khoảng rộng, mỗi trẻ có nhịp riêng:
| Độ tuổi | Thường thấy | Ba mẹ tập gì |
|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | Nói to khi vui, khóc hét khi không vừa ý; chưa phân biệt được chỗ cần im | Chơi trò thì thầm, đáp lại con bằng giọng nhẹ; không đòi con tự giữ giọng |
| Khoảng 4–5 tuổi | Hiểu "nói nhỏ" khi được nhắc, nhưng quên ngay khi hào hứng | Đặt tên cho mức giọng, nhắc trước khi vào chỗ cần yên lặng, dùng tín hiệu tay |
| Khoảng 6–7 tuổi | Tự hạ giọng ở nơi quen, khó giữ khi chơi với bạn hoặc khi giận | Tập phân biệt giọng nhờ và giọng ra lệnh; ghi nhận khi con tự điều chỉnh |
| Khoảng 8–10 tuổi | Giữ giọng tốt ở nơi đông người; hét chủ yếu khi bực hoặc khi thấy không được nghe | Nói chuyện riêng về cảm xúc; dạy cách nói "con bực" bằng giọng trong nhà |
Ba mẹ không cần chờ con đến đúng tuổi mới tập; chỉ cần biết rằng một đứa trẻ bốn tuổi quên nói nhỏ khi đang vui là chuyện của tuổi, không phải chuyện con bướng. Kỳ vọng vừa sức giúp ba mẹ nhắc nhẹ thay vì mắng, và giữ cho việc tập giọng trở thành trò chơi chứ không thành cuộc giằng co.
Ba mẹ quát con: điều khó nói nhưng cần nhìn lại
Gần như ba mẹ nào cũng có lúc quát con, nhất là sau một ngày dài, khi con lặp lại một việc đã được nhắc nhiều lần. Điều đó không làm ai thành ba mẹ tồi. Nhưng nếu trong nhà, quát là cách thường xuyên để được nghe, trẻ sẽ học đúng cách ấy và dùng lại với ba mẹ, với em, với bạn.
Một cách nhìn lại đơn giản: trong một tuần, ba mẹ thử để ý những lúc mình lên giọng, xem đó thường là lúc nào. Nhiều gia đình nhận ra rằng phần lớn những lần quát rơi vào vài thời điểm quen thuộc: sáng vội đi học, giờ tắm, giờ đi ngủ. Chuẩn bị trước cho những thời điểm đó, như soạn đồ từ tối hôm trước hay báo trước giờ tắm, giúp giảm quát nhiều hơn mọi lời tự hứa.
Khi đã lỡ quát, ba mẹ nói với con sau đó: "Lúc nãy mẹ quát vì mẹ mệt và vội. Mẹ xin lỗi, mẹ sẽ cố nói bằng giọng bình thường." Lời xin lỗi này không làm mất uy của ba mẹ; nó dạy con rằng ai cũng có lúc nói to, và người lịch sự là người biết nhận ra rồi sửa.
Những đứa trẻ giọng to tự nhiên và những đứa trẻ quá nhỏ giọng
Có những trẻ sinh ra đã có giọng vang, hoạt bát, nói to ngay cả khi không hề tức giận. Với các con, mục tiêu không phải là biến con thành người nói thì thầm, mà là giúp con biết lúc nào cần hạ giọng. Giọng to là một lợi thế khi con thuyết trình trước lớp, đọc thơ ngày lễ, cổ vũ bạn bè. Ba mẹ nên nói điều này với con để con không nghĩ giọng của mình là một khuyết điểm.
Ngược lại, có những trẻ nói quá nhỏ, nhất là với người lạ, đến mức người lớn phải hỏi lại nhiều lần. Đây thường là trẻ nhút nhát hoặc cần thời gian làm quen. Đừng quát con "Nói to lên!" trước mặt người khác; điều đó chỉ làm con nhỏ giọng hơn. Ba mẹ tập cho con giọng trong nhà rõ ràng qua trò chơi, đọc truyện to cho búp bê nghe, gọi món ăn ở quán quen. Lịch sự cũng bao gồm việc nói đủ to để người khác nghe rõ.
Ở cả hai trường hợp, so sánh con với anh chị em hay bạn bè ("Sao con không nói nhỏ nhẹ như chị?", "Sao con không mạnh dạn như bạn?") đều không giúp ích. Mỗi đứa trẻ có một giọng riêng; điều dạy được là cách dùng giọng ấy cho hợp chỗ, hợp người.
Câu hỏi thường gặp
Bé 3 tuổi cứ hét lên khi nói chuyện, có bình thường không?
Khá bình thường. Trẻ ở tuổi này chưa điều chỉnh tốt âm lượng, nhất là khi hào hứng. Ba mẹ đáp lại bằng giọng nhẹ, chơi trò thì thầm, và kiên nhẫn. Nếu con nói to ở mọi nơi kèm hay hỏi lại, không quay lại khi được gọi, nên đưa con đi khám tai.
Nhà đông người, ồn ào thì làm sao dạy con nói nhỏ?
Bắt đầu từ thói quen của người lớn: không gọi nhau từ xa, tắt ti vi khi không xem, đi đến gần rồi mới nói. Khi nhà bớt ồn, trẻ tự nói nhỏ hơn. Dạy con thang giọng ba mức để con biết nói to ở đâu là phù hợp.
Con hét lên khi giận thì xử lý thế nào?
Không quát lại. Giữ giọng bình tĩnh, gọi tên cảm xúc của con: "Con đang rất giận". Chờ con dịu xuống rồi mới nói chuyện. Dạy con những cách xả giận khác như hít sâu, giậm chân tại chỗ, nói "con giận quá" bằng giọng trong nhà.
Có nên phạt khi con nói to nơi công cộng không?
Không cần phạt. Nhắc trước khi vào nơi cần yên lặng, dùng tín hiệu tay hoặc thì thầm vào tai con khi con lên giọng, và ra ngoài một lát nếu con không dừng được. Ghi nhận khi con giữ được giọng nhỏ.
Con nói chuyện với người giúp việc bằng giọng ra lệnh thì sao?
Nhắc ngay và chờ con nói lại bằng giọng nhờ, kèm chữ cảm ơn. Ba mẹ cũng để ý cách chính mình nhờ người giúp việc, vì trẻ học giọng điệu từ người lớn. Không nên để người giúp việc tự xử lý chuyện này một mình.
Trẻ nói quá nhỏ với người lạ có cần lo không?
Thường không cần lo, nhiều trẻ cần thời gian làm quen. Ba mẹ không ép trước mặt người khác, tập giọng rõ ràng ở nhà qua trò chơi và tình huống quen thuộc. Nếu con gần như không nói ở mọi nơi ngoài nhà trong thời gian dài, nên hỏi ý kiến chuyên gia.