Phần lớn tiếng lóng và câu trend trẻ mang về là chơi chữ vô hại, nói với bạn bè thì không cần cấm. Ba mẹ chỉ cần nhắc khi câu đó dùng sai người (nói với ông bà, thầy cô như nói với bạn), mang ý coi thường người nghe ("liên quan?", "kệ", "rồi sao?"), hoặc chê ngoại hình, giới tính, vùng miền của người khác. Cách nhắc hiệu quả là tò mò hỏi con câu đó nghĩa là gì, rồi cùng con phân biệt "câu nói với bạn" và "câu nói với người lớn".
Ngôn ngữ của trẻ con luôn có những từ mà người lớn không hiểu, và điều đó không mới. Điều khác hôm nay là tốc độ: một câu nói trong video ngắn có thể đi khắp các lớp học chỉ trong vài ngày, và trẻ dùng nó trước cả khi hiểu nó mang sắc thái gì. Ba mẹ không cần thuộc hết từ mới để dạy con; chỉ cần nắm vài nguyên tắc phân biệt và giữ cho cuộc trò chuyện không biến thành buổi cấm đoán.
Tiếng lóng không phải là kẻ thù: trẻ dùng nó để làm gì
Với trẻ 7–10 tuổi, dùng chung một vài từ mới với bạn là cách nói "mình cùng một nhóm". Biết câu trend mới nhất cũng giống như biết luật một trò chơi đang thịnh: không biết thì bị ra rìa. Đó là nhu cầu thuộc về rất bình thường ở tuổi này, và phần lớn tiếng lóng chỉ là cách nói vui, phóng đại cảm xúc ("đỉnh nóc", "xỉu ngang", "hết nước chấm") hay đặt tên mới cho những thứ quen.
Trẻ cũng dùng câu nói trên mạng để chơi với ngôn ngữ. Lặp lại một câu thoại buồn cười, đổi giọng như nhân vật, bịa ra cách nói riêng của hai anh em: đó là dấu hiệu con đang có khiếu dùng từ, không phải dấu hiệu lời nói đi xuống. Nhiều ba mẹ bất ngờ khi thấy đứa con nói đầy tiếng lóng với bạn vẫn viết bài văn rất đúng mực ở lớp.
Vì thế, mục tiêu không phải là xoá sạch tiếng lóng khỏi miệng con, mà là dạy con chọn từ theo người nghe. Người lớn cũng làm vậy hằng ngày: nói với bạn thân một kiểu, nói với sếp một kiểu, nói với bà một kiểu. Kỹ năng đổi giọng theo người nghe chính là phép lịch sự trong lời nói, và nó đáng dạy hơn mọi danh sách từ cấm.
Ba loại câu trẻ hay mang về và cách ba mẹ đáp
Không cần nhớ từng từ cụ thể, vì từ mới đổi liên tục. Điều cần phân biệt là câu đó thuộc loại nào:
| Loại câu | Ví dụ thường gặp | Ba mẹ nên |
|---|---|---|
| Câu chơi, phóng đại cảm xúc | "Xỉu ngang", "đỉnh của chóp", "khum" thay cho "không", câu thoại vui trong video | Để con dùng với bạn, anh chị em; nhắc nhẹ khi nói với ông bà, thầy cô |
| Câu đáp gạt người nghe | "Liên quan?", "Kệ", "Rồi sao?", "Ai hỏi?", "Biết rồi khổ lắm" | Nhắc ngay bằng giọng bình tĩnh; nói về cảm giác người nghe; gợi ý câu khác |
| Câu chê bai, miệt thị | Gọi bạn theo ngoại hình, chê giọng vùng miền, dùng giới tính hay khuyết tật để trêu | Dừng lại, nói rõ đây là lời làm tổn thương; nói chuyện riêng kỹ hơn |
Loại thứ ba cần được coi trọng nhất, kể cả khi con nói "chỉ đùa thôi". Một câu đùa mà người nghe thấy bị xúc phạm thì không còn là đùa. Trẻ 7–10 tuổi hoàn toàn hiểu được điều này nếu được hỏi: "Nếu bạn gọi con như vậy trước cả lớp, con thấy thế nào?"
Nói chuyện với con mà không giảng đạo
Hỏi bằng giọng tò mò. "Câu đó nghĩa là gì vậy? Con nghe ở đâu?" Trẻ rất thích được làm người dạy ba mẹ một điều mới. Khi con giải thích, ba mẹ hiểu sắc thái của câu, và con cũng tự nghe lại câu mình nói.
Đặt câu hỏi về người nghe. "Nếu con nói câu này với bà, con nghĩ bà hiểu không? Bà có thấy vui không?" Câu hỏi giúp con tự nhận ra rằng một câu vui với bạn có thể nghe xấc với người lớn.
Thống nhất "chỗ được dùng". Với trẻ 8–10 tuổi, có thể thoả thuận rõ: tiếng lóng thoải mái khi chơi với bạn, với anh chị em; khi nói với ông bà, thầy cô, khách thì dùng câu đủ. Quy tắc theo chỗ dễ giữ hơn quy tắc theo từ.
Đừng tự dùng tiếng lóng của con để chọc con. Ba mẹ thỉnh thoảng nói một câu trend cho vui thì không sao, nhưng nhại lại để chế giễu con trước mặt người khác sẽ làm con ngại kể chuyện với ba mẹ.
Chọn đúng lúc. Nói chuyện khi cả hai đang vui, không phải ngay lúc con vừa đáp một câu xấc và ba mẹ đang bực. Câu nhắc ngắn lúc đó, cuộc trò chuyện dài để sau.
Theo từng tuổi: con mang câu nói ngoài về nhà theo cách khác nhau
Khoảng 2–5 tuổi: nhại câu thoại, chưa hiểu sắc thái. Trẻ nhỏ lặp lại câu trong phim hoạt hình, video ngắn hay câu anh chị nói, thường kèm cả giọng điệu. Con không biết câu đó nghe xấc hay vui; con chỉ thích âm thanh và phản ứng của người lớn. Ba mẹ không cần giải thích dài. Nếu câu vô hại, cứ để con chơi; nếu câu mang ý gạt người nghe, nói ngắn "Mình nói với bà là: dạ, bà ạ" và chuyển sang việc khác.
Khoảng 6–8 tuổi: thử dùng câu mới để xem hiệu quả. Trẻ vào tiểu học mang về rất nhiều câu từ bạn cùng lớp và bắt đầu thử xem câu nào làm người lớn cười, câu nào làm người lớn giật mình. Đây là tuổi mà cuộc trò chuyện "câu này nghĩa là gì, nói với ai thì được" có hiệu quả nhất, vì con đã hiểu được lý do mà vẫn còn thích nghe ba mẹ giải thích.
Khoảng 9–10 tuổi: tiếng lóng thành một phần của nhóm bạn. Trẻ ở tuổi này có thể có cả một kho từ riêng với nhóm bạn, và không muốn ba mẹ can thiệp vào. Ba mẹ tôn trọng khoảng riêng đó, chỉ giữ vài nguyên tắc rõ: không dùng với người lớn, không dùng để chê bai ai. Cách nhắc tốt nhất là nói riêng, ngắn gọn, không bao giờ trước mặt bạn của con.
Ở mọi tuổi: phản ứng của người lớn quyết định câu nào ở lại. Câu nói nào được cả nhà cười to, được kể lại cho họ hàng nghe như chuyện vui, thì con sẽ dùng lại nhiều lần. Ba mẹ muốn một câu xấc biến mất thì giữ phản ứng bình thản và gợi ý câu khác; muốn một cách nói đẹp ở lại thì để ý và ghi nhận khi con dùng nó.
Những câu đáp gạt người nghe: "liên quan?", "kệ", "rồi sao?"
Đây là nhóm câu khiến ba mẹ khó chịu nhất, và cũng là nhóm cần nhắc rõ nhất. Khác với tiếng lóng vui, những câu này có một chức năng chung: gạt đi điều người kia vừa nói. Khi con đáp "Liên quan?" lúc mẹ nhắc mang áo khoác, điều mẹ nghe được không phải là một từ mới, mà là "Chuyện mẹ nói không đáng nghe". Trẻ thường dùng chúng vì thấy nhân vật trong video dùng một cách ngầu, không nghĩ đến cảm giác người nghe.
Ngay lúc đó, ba mẹ nói ngắn và bình tĩnh: "Câu đó nghe như con gạt lời mẹ. Con muốn nói với mẹ là con không lạnh, đúng không? Con nói vậy nhé." Ba mẹ vừa chỉ ra vấn đề, vừa giúp con tìm câu nói đúng ý mình. Nếu con đang bực và tiếp tục cãi, không cần tranh thắng ngay; nói "Mẹ sẽ nói chuyện với con sau" rồi giữ lời hẹn.
Lúc bình tĩnh, ba mẹ hỏi con: "Khi con kể chuyện ở lớp mà bạn đáp kệ, con thấy sao?". Phần lớn trẻ trả lời rằng thấy buồn hoặc bực. Từ đó, cả nhà cùng chọn vài câu thay thế khi con không đồng ý: "Con không nghĩ vậy", "Con chưa muốn làm bây giờ", "Con hiểu rồi, để con tự lo". Trẻ được quyền không đồng ý với ba mẹ; điều cần dạy là nói ra sự không đồng ý mà không gạt người nghe đi.
Khi tiếng lóng thành lời chê bai: ngoại hình, vùng miền, giới tính
Một số câu nói lan trên mạng mang nghĩa chê bai mà trẻ không nhận ra: gọi bạn béo bằng một biệt danh đang thịnh, nhại giọng một vùng miền để gây cười, dùng giới tính hay khuyết tật như một lời trêu. Trẻ thấy cả lớp cười nên nghĩ câu đó vô hại. Đây là lúc ba mẹ cần dừng lại và nói kỹ hơn, vì những câu như vậy để lại vết thương thật cho người bị gọi.
Cách nói hiệu quả với trẻ 7–10 tuổi là đặt con vào vị trí người nghe. "Nếu ở lớp có bạn nhại giọng của bà nội con để cả lớp cười, con thấy thế nào?" Giọng nói vùng miền là giọng của gia đình mỗi người; chê giọng nói là chê cả gia đình người ta. Với biệt danh về ngoại hình, có thể hỏi: "Bạn ấy có chọn được dáng người của mình không?". Trẻ ở tuổi này có cảm nhận công bằng rất mạnh và thường tự thấy ngay.
Ba mẹ cũng nhìn lại cách người lớn trong nhà nói về người khác. Những câu bình phẩm ngoại hình như "Con bé đó đen nhỉ", "Thằng đó lùn tịt" nói qua bữa cơm cũng là nguồn trẻ học theo. Gia đình mà người lớn không chê ngoại hình, giọng nói của người khác thì trẻ có sẵn một cái thước để nhận ra câu đùa nào đi quá.
Nếu con dùng câu trend với ông bà, thầy cô
Đây là tình huống dễ gây hiểu lầm nhất, vì ông bà và thầy cô có thể không biết câu đó và nghe như con đang hỗn. Ba mẹ xử lý theo vài bước:
- Nếu đang có mặt, nhắc nhẹ ngay: "Con nói lại với bà bằng câu bình thường nhé, bà chưa biết câu đó đâu." Giọng nhẹ, không mắng.
- Giải thích với ông bà, thầy cô nếu cần: câu đó là câu bọn trẻ hay dùng đùa với nhau, con chưa biết chọn chỗ nói. Lời giải thích giúp người lớn không nghĩ con cố ý hỗn.
- Sau đó, nói chuyện riêng với con về "câu với bạn" và "câu với người lớn", không phạt vì chuyện đã xảy ra.
- Nếu con lỡ làm người lớn buồn, cùng con nói một lời xin lỗi ngắn, đúng việc: "Cháu xin lỗi bà, lúc nãy cháu nói câu đùa với bạn, cháu không có ý hỗn với bà."
Ở trường, phần lớn thầy cô đã quen với tiếng lóng của học trò và có cách nhắc riêng. Nếu thầy cô phản ánh, ba mẹ lắng nghe, cảm ơn và nói chuyện với con ở nhà, không cần mắng con thêm một lần nữa vì việc thầy cô đã xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm hẳn con dùng tiếng lóng không?
Không cần và cũng khó làm được. Tiếng lóng giúp trẻ hoà vào nhóm bạn và phần lớn vô hại. Điều nên dạy là chọn từ theo người nghe: thoải mái với bạn, câu đủ với ông bà, thầy cô, khách. Chỉ cần nhắc rõ với những câu gạt người nghe hoặc chê bai người khác.
Con nói "kệ" khi ba mẹ nhắc việc thì xử lý thế nào?
Nhắc ngắn ngay lúc đó rằng câu này nghe như gạt lời người nói, rồi giúp con nói đúng ý: con chưa muốn làm, con sẽ làm sau. Nói chuyện kỹ hơn lúc bình tĩnh. Tránh cãi tay đôi để thắng ngay lúc con đang bực.
Ba mẹ không hiểu từ con dùng thì làm sao?
Hỏi thẳng con bằng giọng tò mò. Trẻ thích được giải thích cho người lớn. Nếu con không muốn nói, ba mẹ có thể hỏi một người trẻ trong nhà. Không nên đoán nghĩa rồi phản ứng mạnh, vì nhiều từ nghe lạ nhưng hoàn toàn vô hại.
Con nhại giọng vùng miền để đùa thì có sao không?
Nếu chỉ nhại cho vui trong nhà về chính giọng của gia đình mình, thường không sao. Nhưng nhại giọng người khác để cả nhóm cười là chê bai. Ba mẹ giải thích rằng giọng nói là giọng của gia đình mỗi người, và hỏi con thấy thế nào nếu giọng của ông bà mình bị nhại.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được chuyện chọn từ theo người nghe?
Khoảng 4–5 tuổi trẻ đã bắt đầu nói khác nhau với em bé và với người lớn. Từ 6–7 tuổi, trẻ hiểu được khi được giải thích. Từ 8–10 tuổi, phần lớn trẻ tự chọn được nếu đã quen nói chuyện về điều này ở nhà.
Có nên xem chung video với con để biết con học câu gì không?
Rất nên, thỉnh thoảng thôi cũng được. Ngồi cùng giúp ba mẹ biết con đang nghe những gì và có sẵn chuyện để hỏi. Xem cùng với thái độ tò mò sẽ hiệu quả hơn kiểm tra máy của con một cách bất ngờ.