Dạy trẻ nói cảm ơn, xin lỗi, xin phép hiệu quả nhất là ba mẹ nói ba lời ấy với con trước, mỗi ngày, trong đúng tình huống thật, rồi để con nói theo ở mức vừa với tuổi: 2–3 tuổi bắt chước một chữ, 4–5 tuổi nói được cả câu và bắt đầu hiểu vì sao, 6–7 tuổi tự nói khi không ai nhắc, 8–10 tuổi biết nói cho đúng người, đúng lúc và tự sửa lỗi của mình. Câu mẫu dùng được ngay: "Mẹ cảm ơn con đã mang dép cho mẹ", "Ba xin lỗi, ba lỡ nói to", "Con cho mẹ mượn cây bút này nhé?".
Điều làm nhiều nhà mệt là biến ba lời này thành bài kiểm tra: khách vừa đưa kẹo đã hỏi "Nói gì nào?", con vừa đụng em đã bắt "Xin lỗi em ngay". Trẻ học được cách đọc đúng câu để người lớn thôi nhắc, nhưng chưa học được lý do. Bài này đi qua từng độ tuổi, chỉ ra con làm được gì, ba mẹ nói gì, làm mẫu thế nào và khi con chưa chịu thì xử lý ra sao mà không cần doạ hay bêu con trước mặt người khác.
Vì sao ba lời này nên dạy cùng nhau
Cảm ơn, xin lỗi và xin phép trông như ba bài học riêng, nhưng chúng cùng dạy một điều: trong nhà và ngoài xã hội, có người khác bên cạnh mình, và người đó có cảm xúc, có đồ dùng, có thời gian riêng. Cảm ơn là nhận ra người kia vừa làm gì cho mình. Xin lỗi là nhận ra mình vừa làm người kia buồn hay phiền. Xin phép là nhận ra đồ vật, căn phòng hay thời gian kia không phải của riêng mình. Dạy cả ba trong cùng một nếp sinh hoạt thì con thấy chúng là một thói quen nhìn ra người khác, không phải ba câu thần chú tách rời.
Một lý do thực tế nữa: trẻ nhỏ học theo tình huống lặp lại. Bữa cơm, giờ tắm, lúc chơi với anh chị, lúc ông bà đưa quà, những khoảnh khắc đó xảy ra mỗi ngày. Nếu ba mẹ gắn đúng lời vào đúng khoảnh khắc, như nhận ly nước thì cảm ơn, lỡ giẫm chân thì xin lỗi, muốn bật tivi lúc ông đang nghe đài thì xin phép, con sẽ học qua hàng trăm lần nghe trước khi phải tự nói lần đầu.
Cũng nên nói rõ với cả nhà: dạy lễ phép không có nghĩa là dạy con vâng lời mọi người lớn. Xin phép là hỏi, và hỏi thì có lúc nghe chữ "không". Ngược lại, khi người lớn đòi chạm vào con, con cũng được nói "không" lịch sự. Giữ hai chiều như vậy, ba lời vàng thành công cụ giao tiếp, không thành sợi dây trói con vào nỗi sợ làm phật lòng.
Ở nhiều gia đình Việt, ba lời này còn đi cùng những tiếng đệm như "ạ", "dạ", "thưa". Trẻ ở với ông bà thường học "con cảm ơn bà ạ" từ rất sớm; trẻ ở phố với ba mẹ trẻ có khi chỉ nói "cảm ơn mẹ". Cả hai đều ổn. Thứ cần giữ là ý: nhìn người, nói rõ, nói đúng lúc. Tiếng đệm có thể thêm dần theo nếp nhà và vùng miền, không cần ép cho giống nhà khác.
Mỗi tuổi con làm được gì với ba lời vàng
Các mốc dưới đây là khoảng rộng, không phải chuẩn để so con với bạn. Có bé 3 tuổi nói "con cảm ơn" rất tròn, có bé 5 tuổi vẫn cần nhắc; cả hai đều bình thường nếu con đang tiến lên theo cách của mình.
| Tuổi | Cảm ơn | Xin lỗi | Xin phép | Ba mẹ làm gì |
|---|---|---|---|---|
| 2–3 | Nói theo một chữ "ơn", gật đầu, đưa hai tay | Ôm, xoa chỗ bạn đau, nói theo "lỗi" | Chỉ tay rồi nhìn ba mẹ chờ gật | Nói thay con, làm mẫu, khen đúng việc |
| 4–5 | Nói đủ câu "con cảm ơn bà ạ" khi được nhắc nhẹ | Nói được câu ngắn, bắt đầu hiểu bạn buồn vì sao | Hỏi "con lấy được không ạ?" trước khi cầm | Gợi ý bằng ánh mắt, câu hỏi, không ra lệnh |
| 6–7 | Tự nói phần lớn lúc, kể được mình cảm ơn vì việc gì | Gọi tên việc mình làm sai, hỏi bạn có sao không | Xin phép ra chơi, mượn đồ của anh chị | Lùi lại, để con tự xử lý trước khi chen vào |
| 8–10 | Cảm ơn cụ thể, cảm ơn cả người phục vụ, người lạ giúp mình | Xin lỗi kèm việc sửa, chịu nghe bạn còn giận | Hỏi trước khi dùng máy, vào phòng, đi xa nhà | Trao đổi như người lớn, bàn lý do, tin con hơn |
Đọc bảng theo hàng ngang để thấy con đang ở đâu, rồi chỉ nhắm cột kế tiếp. Ép bé 3 tuổi xin lỗi bằng cả câu dài, hoặc nói thay bé 9 tuổi một lời cảm ơn mà con thừa sức tự nói, đều làm chậm việc học.
Làm mẫu trước khi đòi con nói
Nói ba lời với chính con, không chỉ với người lớn. Con mang đôi dép lại cho mẹ: "Mẹ cảm ơn con, con nhớ mẹ hay đi chân trần ra sân". Ba lỡ quên giờ đón: "Ba xin lỗi, con phải đợi lâu". Mẹ muốn xem tranh con vẽ: "Mẹ xem tranh này được không con?". Trẻ học từ cách người lớn đối xử với chính mình nhiều hơn từ lời giảng.
Nói to vừa đủ để con nghe khi ba mẹ cảm ơn người khác. Ở chợ, ở quầy thuốc, với bác xe ôm, với cô giáo, câu cảm ơn của ba mẹ là bài học miễn phí. Nhiều người lớn chỉ gật đầu hay nói lí nhí; trẻ không nhận ra đó là một lời cảm ơn. Nói rõ ràng, nhìn người ta, mỉm cười, con sẽ thấy rõ hình mẫu.
Kể lại cho con nghe vì sao mình nói. Sau khi rời quầy hàng: "Cô ấy tìm giúp mẹ cái nắp đúng cỡ, mất công lắm, nên mẹ cảm ơn". Một câu giải thích ngắn biến hành vi thành lý do, và lý do là thứ giúp con tự dùng lời ấy ở tình huống mới.
Để con thấy ba mẹ xin lỗi nhau. Vợ chồng lỡ nói nặng lời trước mặt con thì cũng nên để con thấy phần làm lành: "Lúc nãy anh nói to, anh xin lỗi em". Con cần biết xin lỗi là việc người lớn cũng làm, không phải hình phạt dành riêng cho trẻ con.
Nhắc thế nào để con nói mà không thành ra lệnh
Khi con quên, cách nhắc quyết định lời con nói là thật hay đọc cho xong. Thứ tự dưới đây đi từ nhẹ nhất đến rõ nhất; dừng ở bước nào con làm được thì dừng.
- Chờ hai, ba giây. Nhiều bé biết phải nói gì nhưng chậm hơn người lớn một nhịp. Hỏi ngay "Nói gì nào?" là cướp mất cơ hội con tự nhớ.
- Nhìn con, mỉm cười, khẽ gật về phía người vừa đưa đồ. Ánh mắt là lời nhắc kín đáo nhất, không ai trong phòng để ý.
- Gợi bằng câu hỏi về người kia: "Bà vừa bóc cam cho con đấy". Con được nhắc về hành động của người khác, không bị nhắc về lỗi quên của mình.
- Nói cùng con: "Mình cảm ơn bà nhé", rồi ba mẹ nói trước, con nói theo. Với bé 2–4 tuổi, đây thường là bước dùng nhiều nhất.
- Nếu con vẫn im, ba mẹ nói thay một cách tự nhiên: "Con nhà cháu đang ngại, cháu cảm ơn bà ạ". Sau đó, lúc chỉ có hai mẹ con, nhắc lại nhẹ nhàng: "Lần sau con thử tự nói với bà, bà vui lắm đấy".
Điều nên tránh là biến lúc con quên thành màn trình diễn: bắt đứng khoanh tay trước mặt khách, đếm "một, hai, ba", hay nói "Không cảm ơn thì trả lại". Con có thể sẽ nói, nhưng câu nói đó gắn với cảm giác xấu hổ, và lần sau con dễ né tình huống thay vì học cách xử lý nó.
Khi con không chịu nói: đọc lý do trước khi xử lý
Một bé 4 tuổi khoanh tay im lặng khi được chú hàng xóm cho bánh không nhất thiết là thiếu lễ phép. Thường gặp nhất là ngại người ít gặp, mệt, đói, hoặc đang mải với món đồ chơi trong tay. Có bé không thích món quà và chưa biết cách nói lời cảm ơn mà không nói dối. Có bé vừa bị anh trêu, đang giận cả nhà. Mỗi lý do cần cách xử lý khác nhau.
Với trẻ ngại, cách hiệu quả là cho con một kiểu cảm ơn nhỏ hơn: gật đầu, vẫy tay, đưa hai tay nhận rồi nói thật nhỏ vào tai mẹ để mẹ nói lại. Với trẻ mệt, đói, ba mẹ nói thay rồi để dành bài học cho lúc con khoẻ. Với trẻ không thích quà, dạy con rằng lời cảm ơn dành cho tấm lòng của người tặng, không phải lời khen món đồ: "Con cảm ơn cô đã nhớ đến con" vẫn thật lòng dù con không mê món quà.
Nếu con lớn hơn, 7–10 tuổi, cố ý không nói để phản đối điều gì đó, thì vấn đề nằm ở chuyện khác chứ không ở lời cảm ơn. Lúc ấy nên tìm hiểu điều con đang bực, nói chuyện riêng, và tách bài học lễ phép khỏi cuộc giằng co. Nếu ở mọi tình huống, kéo dài nhiều tháng, con gần như không giao tiếp bằng lời với người ngoài gia đình dù ở nhà nói nhiều, ba mẹ có thể trao đổi với cô giáo và gặp chuyên gia tâm lý trẻ em để được nhìn kỹ hơn.
Nếp nhà giúp ba lời vàng thành thói quen
Ba lời vàng bền nhất khi chúng nằm trong nếp sinh hoạt chứ không chỉ xuất hiện lúc có khách. Một vài nếp nhỏ nhiều gia đình dùng:
- Cảm ơn người nấu sau bữa cơm. Cả nhà, kể cả ba, nói một câu với người nấu hôm đó. Bé 2 tuổi nói "ơn mẹ", bé 8 tuổi nói được món nào ngon.
- Gõ cửa và chờ đáp ở mọi phòng có người. Áp dụng cả cho người lớn vào phòng con.
- Mượn đồ thì hỏi, trả đồ thì cảm ơn. Bút của ba, điện thoại của mẹ, xe đạp của anh, quy tắc như nhau.
- Làm lành trước giờ ngủ. Nếu trong ngày có ai làm ai buồn, trước khi ngủ là lúc nhẹ nhàng nói lời xin lỗi, không ai phải ngủ với một cục giận.
- Khen cụ thể khi con tự nói. "Mẹ nghe con tự cảm ơn bác bảo vệ đấy, bác cười tươi lắm" có tác dụng hơn "Con ngoan quá".
- Không bảng thi đua, không đếm điểm. Dán sao mỗi lần cảm ơn có thể làm con nói để nhận sao, không phải vì người kia.
Khi ông bà hay người giúp việc cùng chăm con, nên thống nhất vài câu chung như "con cảm ơn ạ", "con xin phép ạ" để con không bị dạy ba kiểu khác nhau. Khác biệt vùng miền như "ạ" của miền Bắc hay "dạ" của miền Nam không cần chỉnh: câu nào cũng lễ phép như nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi chưa nói rõ thì có nên dạy cảm ơn chưa?
Nên dạy, nhưng bằng hành động trước lời nói. Ba mẹ nói "cảm ơn" mỗi khi con đưa đồ, dạy con đưa và nhận bằng hai tay, gật đầu, cười. Khi con bập bẹ được "ơn" hay "ạ", khen ngay và cụ thể. Đừng đòi cả câu; tuổi này bắt chước là đủ.
Con nói cảm ơn với người ngoài rất ngọt nhưng ở nhà thì không, vì sao?
Khá phổ biến. Ở ngoài con được khen nên chú ý; ở nhà mọi thứ quen đến mức con coi là đương nhiên. Cách sửa là để ba mẹ cảm ơn nhau và cảm ơn con thường xuyên ở nhà, đồng thời nhẹ nhàng gợi khi con nhận đồ từ anh chị, ông bà, người giúp việc.
Có nên dạy con nói "con xin lỗi" ngay cả khi con không có lỗi?
Không nên biến xin lỗi thành câu xoa dịu cho xong chuyện. Trẻ cần phân biệt "xin lỗi" khi mình gây ra điều không hay với "xin lỗi" như lời mở đầu lịch sự khi hỏi nhờ hay đi qua. Nếu con không có lỗi, dạy con nói "con rất tiếc bạn bị đau" thay vì nhận lỗi.
Ông bà bắt cháu khoanh tay, cúi đầu thật sâu mỗi lần cảm ơn, có nên theo?
Khoanh tay là nếp lễ của nhiều gia đình và không có gì sai. Điều cần giữ là đừng biến nó thành điều kiện, như không khoanh tay thì không được nhận quà. Ba mẹ nên nói riêng với ông bà rằng con đang tập, và khen con mỗi lần làm được dù chưa đúng kiểu.
Bao giờ thì con tự nói mà không cần nhắc?
Không có mốc cố định. Nhiều bé vào khoảng 6–7 tuổi đã tự nói ở phần lớn tình huống quen thuộc, nhưng vẫn quên khi mệt, mải chơi hay gặp tình huống lạ. Thay vì đếm lần quên, ba mẹ để ý xem con có tự nói ở những chỗ trước đây phải nhắc không.
Con lễ phép ở trường nhưng về nhà cãi lại, có phải con giả vờ không?
Thường là không. Ở trường con dồn sức giữ nề nếp cả ngày, về nhà là nơi an toàn nên con xả mệt. Ba mẹ vẫn giữ quy tắc, nhắc nhẹ, nhưng nên cho con thời gian nghỉ sau giờ học trước khi đòi hỏi nhiều.