Đứng về phía con không có nghĩa là bênh con bằng mọi giá, mà là ba mẹ nghe con trước, không mắng con chỉ để người lớn khác vừa lòng, và sửa sai cho con ở chỗ riêng thay vì trước đám đông. Khi một người lớn trách con, ba mẹ giữ lễ với người đó bằng một câu như "Dạ, cảm ơn chị đã nói, để em hỏi cháu xem chuyện thế nào", đặt tay lên vai con, rồi tìm hiểu đầu đuôi trước khi kết luận.
Nhiều ba mẹ phản xạ mắng con ngay khi có người phàn nàn, vì ngại, vì muốn giữ hoà khí, vì sợ bị nói là bênh con. Nhưng với đứa trẻ, khoảnh khắc ấy để lại một bài học lâu dài: khi có chuyện, ba mẹ sẽ đứng về phía người lớn khác. Một đứa trẻ tin như vậy sẽ không kể với ba mẹ khi bị người lớn đối xử không đúng. Bài này giúp ba mẹ giữ được cả lễ với người lớn lẫn niềm tin của con.
Vì sao khoảnh khắc này quan trọng hơn ba mẹ nghĩ
Hãy hình dung một bé tám tuổi bị bác hàng xóm mắng vì "làm hỏng chậu cây", trong khi thật ra con chỉ đi ngang qua. Mẹ chạy ra, chưa hỏi gì đã quát "xin lỗi bác ngay". Bé xin lỗi trong nước mắt. Chuyện qua đi trong vài phút, nhưng điều bé ghi nhớ là: nói thật cũng vô ích, mẹ tin người lớn hơn tin con.
Những khoảnh khắc như vậy, lặp lại vài lần, ảnh hưởng trực tiếp đến việc con có kể chuyện với ba mẹ hay không. Toàn bộ những bài học về quyền từ chối, về bí mật xấu, về kể lại với ba mẹ đều dựa trên một niềm tin: ba mẹ sẽ nghe con. Nếu niềm tin ấy sứt mẻ, những quy tắc an toàn khác cũng yếu đi.
Đứng về phía con cũng không trái với nếp kính trên nhường dưới. Ba mẹ vẫn chào hỏi, vẫn lễ độ với người lớn, vẫn nhận lỗi thay con khi con sai thật. Điều khác là ba mẹ không hy sinh sự thật và cảm giác an toàn của con để đổi lấy sự yên ổn tức thời.
Bốn bước khi một người lớn trách con
Dù là họ hàng trong bữa giỗ, hàng xóm ở hành lang chung cư hay phụ huynh khác ở sân chơi, ba mẹ có thể đi theo bốn bước dưới đây.
- Giữ bình tĩnh và đến gần con. Đứng cạnh con, đặt tay lên vai hoặc nắm tay con. Cử chỉ này nói với con rằng ba mẹ ở đây, trước khi ba mẹ nói gì.
- Ghi nhận người lớn bằng một câu lễ phép. "Dạ, cảm ơn anh đã báo, để em hỏi cháu." Câu này cho người lớn thấy ba mẹ coi trọng điều họ nói, nhưng chưa kết luận.
- Hỏi con, nghe con. Ngồi xuống ngang tầm mắt con: "Con kể mẹ nghe chuyện gì xảy ra." Nếu tình hình căng, ba mẹ đưa con ra chỗ riêng một chút rồi hỏi.
- Xử lý theo sự thật. Nếu con sai, ba mẹ cùng con xin lỗi và sửa (nhặt đồ, lau sạch, đền bù vừa sức). Nếu con không sai hoặc chuyện chưa rõ, ba mẹ nói nhẹ nhàng: "Dạ, cháu nói là cháu không chạm vào ạ. Nếu có gì em sẽ hỏi thêm và báo lại anh."
Bốn bước này không mất nhiều hơn vài phút, nhưng thay đổi hẳn điều con học được. Con thấy ba mẹ tôn trọng người lớn, và cũng thấy lời của con có trọng lượng.
Khi con sai thật: nhận lỗi mà không làm con bẽ mặt
Xin lỗi cùng con, không thay con hoàn toàn. Với trẻ 4–10 tuổi, con nên tự nói lời xin lỗi, ba mẹ đứng cạnh hỗ trợ. "Mẹ với con cùng xin lỗi bác nhé." Trẻ dưới 4 tuổi thì ba mẹ nói thay, cầm tay con.
Sửa lỗi bằng việc làm. Nhặt lại đồ, lau chỗ bẩn, giúp xếp lại chậu cây. Việc làm cụ thể giúp con hiểu hệ quả mà không cần lời mắng.
Không bêu xấu, không kể tội cũ. Tránh "thằng này lúc nào cũng phá", "ở nhà nó còn hư hơn". Trước mặt người khác, chỉ nói về chuyện vừa xảy ra.
Nói chuyện kỹ ở nhà. Những điều cần dạy thêm, ba mẹ để dành lúc riêng: "Lúc nãy con chạy nhanh quá nên va vào chậu cây. Lần sau ở chỗ có đồ của người khác, con đi chậm nhé."
Khen khi con nhận lỗi. "Con xin lỗi bác rõ ràng, mẹ thấy con biết nhận lỗi." Lời khen giúp con nhớ rằng nhận lỗi là việc đáng làm, không phải nỗi nhục.
Câu nói mẫu cho những tình huống hay gặp
Ba mẹ không cần thuộc lòng, chỉ cần nắm tinh thần: lễ phép với người lớn, chưa kết luận trước khi nghe con, và không để con một mình trong thế bị trách.
| Tình huống | Ba mẹ nói với người lớn | Ba mẹ nói với con |
|---|---|---|
| Hàng xóm phàn nàn con ồn ở hành lang | "Dạ, em xin lỗi chị, để em nhắc cháu ạ." | Riêng: "Hành lang là chỗ chung, mình nói nhỏ để mọi người nghỉ ngơi." |
| Họ hàng chê con "hỗn" vì con không chịu hôn | "Dạ, cháu chào cô bằng tay rồi ạ, cháu đang ngại." | "Con chào cô rõ ràng rồi, thế là đủ." |
| Phụ huynh khác nói con đánh bạn ở sân chơi | "Dạ, cảm ơn chị báo, để em hỏi cháu nhé." | "Con kể mẹ nghe chuyện gì xảy ra." Rồi xử lý theo sự thật |
| Người lớn so sánh "nhìn con nhà người ta" | "Dạ, mỗi cháu một tính anh ạ." | Không nhắc lại lời so sánh; ở nhà nói về điều con làm tốt |
| Cô giáo báo con không tập trung | "Dạ, cảm ơn cô, em sẽ nói chuyện với cháu." | Hỏi con thấy thế nào ở lớp trước khi nhắc nhở |
Ở cột cuối, chú ý ba mẹ thường hỏi trước, nhắc sau. Thứ tự này là điều con cảm nhận rõ nhất.
Khi người lớn đối xử với con không đúng
Có những lúc người trách con lại là người làm sai: một người lớn quát mắng con quá nặng lời vì chuyện nhỏ, giật đồ của con, trêu con đến khóc, hoặc đòi con làm điều con không muốn. Lúc này, đứng về phía con nghĩa là ba mẹ lên tiếng, vẫn bằng giọng lễ phép nhưng dứt khoát: "Dạ, cháu còn nhỏ, có gì anh nói với em, em sẽ nhắc cháu ạ." hoặc "Cháu không muốn đâu chị, mình để cháu vậy nhé."
Ba mẹ không cần cãi to, không cần làm lớn chuyện trước đám đông. Chỉ cần con thấy ba mẹ không im lặng. Nếu chuyện nghiêm trọng hơn, như một người lớn đánh con, ba mẹ đưa con ra khỏi chỗ đó trước, rồi giải quyết với người lớn sau, ở nơi không có mặt con.
Sau đó, ba mẹ nói với con: "Lúc nãy chú nói con như vậy là không đúng. Con không có lỗi. Nếu lần sau có ai làm con sợ như thế, con cứ đến chỗ ba mẹ." Câu nói này củng cố cho con niềm tin rằng cảm giác của con là thật và đáng được bảo vệ, kể cả khi người làm con khó chịu là người lớn.
Giữ hoà khí trong họ hàng mà vẫn giữ niềm tin của con
Nhiều ba mẹ lo rằng đứng về phía con sẽ làm mất lòng họ hàng, nhất là với ông bà, cô dì chú bác lớn tuổi quen nếp "trẻ con phải nghe người lớn". Thực tế, phần lớn căng thẳng đến từ cách nói chứ không phải từ việc ba mẹ bảo vệ con. Một câu nói nhẹ, có chữ "dạ", có lời cảm ơn, hiếm khi làm ai phật lòng lâu.
Nếu có người lớn không vui, ba mẹ tìm dịp nói chuyện riêng, không có mặt con. Giải thích rằng nhà mình đang dạy cháu biết nói thật, biết kể với ba mẹ, và việc ba mẹ nghe cháu trước là để cháu giữ thói quen ấy. Đa số người lớn hiểu khi được nói bằng chuyện an toàn của cháu.
Ba mẹ cũng nên thống nhất giữa hai vợ chồng. Nếu ba luôn nghe con còn mẹ luôn mắng con trước mặt người khác, hoặc ngược lại, con sẽ chỉ tin một người và tránh người kia. Khi hai người cùng một cách, con có hai chỗ dựa thay vì một.
Những điều ba mẹ nên tránh
Một vài phản ứng quen thuộc dù xuất phát từ ý tốt nhưng làm con mất niềm tin. Ba mẹ để ý xem mình có hay rơi vào những phản ứng sau:
- Mắng con ngay khi người khác vừa phàn nàn, chưa hỏi gì.
- Bắt con xin lỗi trong khi con khẳng định mình không làm, và ba mẹ chưa tìm hiểu.
- Kể thêm tội của con để "chứng tỏ" mình nghiêm khắc với con.
- Đánh, phạt quỳ, bắt đứng góc trước mặt người khác để người ta vừa lòng.
- Bênh con bằng cách chê người lớn trước mặt con, như "bà ấy khó tính, kệ bà ấy". Câu này dạy con coi thường người lớn, trái với điều ba mẹ muốn.
Điều ba mẹ muốn không phải là con thắng hay người lớn thắng, mà là con học được cách cư xử đúng, đồng thời biết rằng ba mẹ là nơi an toàn. Giữ được cả hai mới là đứng về phía con theo nghĩa trọn vẹn.
Mỗi độ tuổi cần ba mẹ đứng về phía mình theo cách khác
2–4 tuổi: ba mẹ là người nói thay. Trẻ nhỏ chưa đủ lời để giải thích chuyện vừa xảy ra, nhất là khi đang bị người lớn lạ mắng. Ba mẹ bế con lên hoặc đứng chắn nhẹ phía trước, nói thay con với người lớn, rồi dỗ con bình tĩnh. Bài học về chuyện đúng sai để sau, khi con đã hết sợ.
5–7 tuổi: ba mẹ hỏi và giúp con kể. Trẻ ở tuổi này kể được nhưng dễ lúng túng trước người lớn. Ba mẹ đặt câu hỏi ngắn, gợi từng bước: "Lúc đó con đang làm gì? Rồi sao nữa?" Khi con thấy mình được nghe giữa lúc căng thẳng, con học cách giữ bình tĩnh để nói thật.
8–10 tuổi: ba mẹ đứng cạnh để con tự nói. Trẻ lớn muốn tự giải quyết và có thể ngại khi ba mẹ nói hết thay mình. Ba mẹ đứng gần, gật đầu khích lệ, chỉ lên tiếng khi con cần hoặc khi người lớn kia quá lời. Sau đó cùng con nhìn lại: con đã nói thế nào, lần sau có muốn nói khác không.
Mọi tuổi: nói với con sau khi mọi chuyện qua. Dù kết quả thế nào, ba mẹ dành vài phút riêng với con: "Lúc nãy con thấy thế nào? Mẹ tin con." Hoặc nếu con sai: "Mẹ vẫn thương con, mình cùng sửa nhé." Câu nói ấy khép lại chuyện cũ để con không mang nỗi lo theo nhiều ngày.
Câu hỏi thường gặp
Đứng về phía con có làm con hư, ỷ lại ba mẹ không?
Không, nếu ba mẹ xử lý theo sự thật: con sai thì cùng con nhận lỗi và sửa, con không sai thì bảo vệ con. Trẻ hư khi được bênh vô điều kiện, còn trẻ được nghe và được dạy nhận lỗi thì biết trách nhiệm hơn.
Nếu con nói dối để thoát lỗi thì sao?
Ba mẹ vẫn nghe con trước, rồi tìm hiểu thêm. Nếu sau đó biết con nói dối, ba mẹ nói chuyện riêng với con về việc nói thật, không làm con bẽ mặt trước người khác. Trẻ được an toàn khi nói thật thì ít cần nói dối.
Ông bà mắng cháu trước mặt ba mẹ, ba mẹ có nên can không?
Nếu ông bà nhắc nhở bình thường, ba mẹ không cần can. Nếu ông bà quá nặng lời hoặc đánh cháu, ba mẹ nhẹ nhàng đưa con ra chỗ khác và nói chuyện với ông bà sau, lễ phép nhưng rõ ràng về cách nhà mình dạy con.
Con ngại vì ba mẹ đứng ra nói giúp trước mặt bạn bè thì sao?
Trẻ 8–10 tuổi có thể ngại được bênh trước bạn. Ba mẹ hỏi con muốn được hỗ trợ thế nào, có thể chỉ đứng gần cho con tự nói, hoặc nói chuyện với người lớn ở chỗ riêng. Tôn trọng mong muốn của con cũng là đứng về phía con.
Làm sao giữ lễ với người lớn khi họ rõ ràng vô lý?
Ba mẹ vẫn dùng chữ dạ, giọng nhẹ, nhưng không đồng ý với điều sai. Một câu như dạ, em hiểu ý anh, nhưng em nghĩ cháu không có lỗi chuyện này là đủ. Sau đó chuyển chủ đề hoặc rời đi, không tranh cãi trước mặt con.
Có nên xin lỗi người lớn thay con khi chưa rõ ai đúng ai sai?
Ba mẹ có thể xin lỗi vì sự phiền toái mà không nhận lỗi thay con. Ví dụ: em xin lỗi vì đã làm anh phiền lòng, để em hỏi cháu cho rõ. Câu này giữ hoà khí mà không khiến con nghĩ mình bị kết tội.