Không nên bắt con ôm, hôn hay ngồi lòng người lớn, kể cả ông bà, để chứng tỏ con lễ phép. Lễ phép là con chào, đáp lời, nhìn người đối diện và cư xử tử tế; còn ôm hôn là chuyện thân mật, chỉ nên có khi chính con muốn. Ba mẹ vẫn giữ được phép: cho con chọn một cách chào khác như khoanh tay "con chào bà ạ", vẫy tay, đập tay, cúi đầu, rồi nói đỡ một câu nhẹ nhàng với người lớn: "Hôm nay bé chào bà bằng tay nha bà, lát quen rồi bé lại sà vào lòng bà."
Câu hỏi này làm nhiều nhà khó xử vì đụng vào hai thứ cùng quý: tình thương của ông bà, họ hàng và cảm giác an toàn của đứa trẻ. Bài này giải thích vì sao việc ép ôm hôn không làm con lễ phép hơn, trẻ học được gì khi bị ép, cách chuẩn bị cho con và cho người lớn trong nhà, câu nói mẫu cho từng tình huống, và những trường hợp ba mẹ cần để ý kỹ hơn.
Lễ phép và ôm hôn là hai chuyện khác nhau
Trong nếp nhà Việt, chào hỏi là phép tắc: con khoanh tay, thưa "dạ", chào người lớn khi đến và khi về. Phép tắc ấy có thể dạy, có thể nhắc, có thể đòi hỏi ở mức vừa với tuổi. Ôm và hôn thì khác. Đó là cử chỉ của tình cảm, và tình cảm không ra lệnh được. Một đứa trẻ ba tuổi có thể rất thương bà ngoại mà hôm nay lại không muốn bà hôn vì bà vừa ăn trầu, vì con đang buồn ngủ, hay vì cả nhà đông quá làm con ngợp.
Khi người lớn gộp hai chuyện này làm một, đứa trẻ nhận được một thông điệp lẫn lộn: muốn được khen ngoan thì phải để người khác chạm vào mình, dù mình không muốn. Đó chính là bài học mà ba mẹ không bao giờ định dạy. Trong những năm gần đây, nhiều tổ chức làm việc về trẻ em, trong đó có Hội Nữ Hướng đạo Hoa Kỳ (Girl Scouts of the USA), đã nhắc ba mẹ dịp lễ Tết rằng con không nợ ai một cái ôm. Lời nhắc ấy không bảo trẻ được hỗn, mà tách bạch phép lịch sự khỏi việc đụng chạm cơ thể.
Tách bạch như vậy không làm mất đi sự ấm áp. Nhà nào cũng có những đứa cháu tự chạy ào vào lòng ông, tự hôn chụt lên má bà. Những cái ôm tự nguyện ấy quý hơn mọi cái ôm bị đẩy tới, và trẻ được tôn trọng ý mình thường chủ động gần gũi người lớn sớm hơn trẻ bị ép.
Trẻ học được gì khi bị ép ôm hôn
Cảm giác khó chịu của mình không quan trọng. Con co người lại, quay mặt đi, mà vẫn bị đẩy tới. Lặp lại vài chục lần, trẻ học cách lờ đi tín hiệu của chính cơ thể. Đây là tín hiệu mà sau này ba mẹ rất cần con nghe theo, chẳng hạn khi một người lớn có ý xấu.
Người lớn quen biết thì được làm mọi thứ. Trẻ nhỏ chưa phân biệt được ai đáng tin. Nếu quy tắc là "người nhà, người quen thì phải cho ôm", trẻ khó hiểu vì sao có lúc con lại được phép nói không. Nhiều tổng hợp quốc tế về bảo vệ trẻ em, trong đó có tài liệu của UNICEF, ghi nhận phần lớn người gây hại cho trẻ là người trẻ quen biết chứ không phải người lạ.
Ngoan là chiều lòng người khác. Một đứa trẻ được khen sau khi miễn cưỡng ôm sẽ nối hai thứ ấy với nhau. Lớn lên, đó có thể là đứa trẻ khó từ chối bạn bè, khó nói "không" khi bị rủ làm điều mình không muốn.
Ba mẹ không đứng về phía mình. Điều trẻ nhớ lâu nhất thường không phải cái hôn, mà là việc ba mẹ đứng nhìn, thậm chí đẩy lưng con. Ngược lại, khi ba mẹ đỡ lời, con hiểu rằng mình có chỗ dựa.
Những cách chào thay cho ôm hôn, theo từng độ tuổi
Cho con một "thực đơn" cách chào để con tự chọn. Trẻ được chọn thì ít chống đối hơn trẻ bị ra lệnh, và người lớn vẫn nhận được một lời chào đàng hoàng.
| Tuổi | Cách chào con làm được | Ba mẹ gợi ý thế nào |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Vẫy tay, gật đầu, đưa tay đập tay, nói một chữ "chào" hoặc "ạ" | "Con muốn vẫy tay hay đập tay với bà?" |
| 4–5 tuổi | Khoanh tay chào đủ câu, đập tay, chạm nắm tay, tặng người lớn bức tranh vừa vẽ | "Con chọn cách chào nào cũng được, miễn là chào bà nhé." |
| 6–7 tuổi | Chào đủ câu, hỏi thăm một câu ngắn, bắt tay với chú bác | "Con chào ông rồi hỏi ông khoẻ không là ông vui lắm." |
| 8–10 tuổi | Chào, hỏi thăm, tự nói với người lớn điều mình thích hay không thích một cách nhẹ nhàng | "Nếu con không muốn bế, con nói với bác thế nào cho lễ phép?" |
Không có cách chào nào "đúng hơn" cách nào. Miễn là con chào, đáp lời và không quay lưng bỏ đi, con đã giữ phép. Có ngày con tự ôm bà, có ngày chỉ vẫy tay: cả hai đều ổn.
Chuẩn bị trước cho con và cho người lớn trong nhà
Phần lớn tình huống khó xử xảy ra ngay ở cửa nhà, lúc mọi người vừa gặp nhau và ai cũng hồ hởi. Chuẩn bị trước giúp ba mẹ không phải xử lý vội trong một phút căng thẳng.
- Nói với con trước buổi gặp. "Lát mình sang nhà bà nội. Con chào bà bằng cách nào con thích nhé: vẫy tay, đập tay hay ôm đều được." Câu này cho con biết con có lựa chọn, đồng thời nhắc rằng chào là việc phải làm.
- Tập ở nhà bằng trò đóng vai. Ba làm "ông", con tập chào. Ba giả vờ dang tay đòi ôm, con tập nói "Con chào ông bằng tay thôi ạ" và đưa tay ra đập. Trẻ 3–5 tuổi rất thích trò này và nhớ lâu hơn lời dặn suông.
- Nói riêng với ông bà, họ hàng thân. Chọn lúc vắng trẻ, giọng nhẹ: "Dạo này bé hay ngại, mẹ đang dạy bé tự chọn cách chào. Bà cứ để bé chào bằng tay trước, lát bé quen bé tự lại gần." Đặt chuyện như một cách dạy, không như lời trách.
- Thống nhất giữa ba và mẹ. Nếu một người đẩy con tới còn người kia đỡ lời, trẻ rối. Hai vợ chồng nên nói với nhau trước cách xử lý.
- Cho con thời gian làm quen. Nhiều trẻ chỉ cần mười lăm, hai mươi phút ở cạnh người ít gặp là tự lại gần. Đừng biến phút đầu tiên ở cửa thành bài kiểm tra.
Với ông bà ở xa ít gặp, ba mẹ có thể cho con xem ảnh, gọi video vài lần trước chuyến về quê để con không thấy người lớn là người lạ.
Câu nói mẫu khi người lớn đã dang tay đòi ôm
Dù chuẩn bị kỹ, vẫn sẽ có lúc một bác hàng xóm, một người cô họ ít gặp ôm chầm lấy con hoặc nói "Hôn bác một cái nào". Lúc đó ba mẹ cần câu nói ngắn, vui vẻ, giữ thể diện cho cả người lớn lẫn con. Ví dụ: "Bé đang ngại bác ơi, bé chào bác bằng tay nha. Con đập tay với bác đi con." Ba mẹ vừa nói vừa nhẹ nhàng đặt mình giữa con và người lớn, nhưng vẫn cười, vẫn nhìn người lớn.
Nếu người lớn nói "Không hôn bác là bác buồn đấy", ba mẹ có thể đáp: "Bác thương bé quá. Bé chưa quen nên mình từ từ bác ạ, bé chào bác đây rồi." Câu này ghi nhận tình cảm của người lớn, nhưng không đổi quyết định. Tránh câu "Con hư quá, sao không hôn bác", vì nó vừa ép con vừa dạy người lớn rằng ép là đúng.
Khi con đã tự chào bằng một cách khác, ba mẹ khen đúng việc ngay sau đó: "Con chào bác rõ ràng lắm." Lời khen dành cho việc chào, không dành cho việc ôm. Với trẻ 7–10 tuổi, ba mẹ có thể để con tự nói: "Con chào cô ạ, con chỉ bắt tay thôi ạ." Một đứa trẻ tự nói được câu ấy bằng giọng bình tĩnh là đứa trẻ vừa lễ phép vừa vững vàng.
Khi ông bà buồn hoặc cho là ba mẹ "dạy con kiểu Tây"
Hiểu cảm giác của ông bà. Với nhiều người lớn tuổi, cái hôn của cháu là niềm vui lớn, và việc cháu né tránh dễ bị hiểu thành cháu không thương mình. Họ không có ý làm con khó chịu. Bắt đầu cuộc trò chuyện bằng sự thông cảm sẽ dễ hơn bắt đầu bằng lý thuyết.
Nói bằng chuyện an toàn của cháu. Ông bà nào cũng muốn cháu an toàn. Ba mẹ thử giải thích: "Con dạy bé biết cơ thể của bé là của bé, để ra ngoài có ai đụng vào bé thì bé biết nói không và về kể với nhà mình." Lý do này thường thuyết phục hơn câu "sách nói vậy".
Gợi cho ông bà một vai trò khác. Bà có thể là người đọc truyện cho cháu, ông có thể dắt cháu ra vườn tưới cây. Khi có việc chung, trẻ tự gần người lớn rất nhanh, và cái ôm thường đến sau đó mà không ai phải đòi.
Không cãi nhau trước mặt con. Nếu ông bà chưa đồng ý, ba mẹ nói chuyện riêng sau. Trước mặt con, chỉ cần một câu đỡ lời nhẹ nhàng. Trẻ không nên thấy mình là nguyên nhân khiến người lớn bất hoà.
Tôn trọng nếp nhà ở những chỗ khác. Giữ quyền từ chối đụng chạm không có nghĩa bỏ hết phép tắc. Con vẫn chào, vẫn mời nước, vẫn thưa gửi. Khi ông bà thấy cháu vẫn lễ phép, họ dễ chấp nhận chuyện cháu chưa muốn hôn.
Những dấu hiệu ba mẹ cần để ý kỹ hơn
Trẻ ngại ôm hôn là chuyện rất thường gặp và phần lớn không có gì đáng lo. Tuy vậy, có vài dấu hiệu nên khiến ba mẹ dừng lại quan sát và hỏi chuyện con nhẹ nhàng:
- Con vốn thân với một người, bỗng dưng sợ hãi, khóc thét hoặc trốn biệt mỗi khi người đó đến.
- Con nói những câu khó hiểu về người đó, như "chú ấy chơi trò bí mật" hay "bác bảo không được kể".
- Con thay đổi rõ rệt sau khi ở riêng với ai đó: hay giật mình, ngủ không yên, tè dầm trở lại dù đã hết từ lâu.
- Một người lớn cứ tìm cách ở riêng với con, tặng quà riêng, hoặc tỏ ra khó chịu khi ba mẹ không cho con ngồi lòng.
Những dấu hiệu này không tự chứng minh điều gì, nhưng đủ để ba mẹ giữ con gần mình hơn, trò chuyện bình tĩnh và không để con ở riêng với người đó. Nếu lo lắng có căn cứ, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí) để được hướng dẫn, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em. Còn với phần đông trẻ, chuyện ngại hôn chỉ là một giai đoạn bình thường của tuổi lớn.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ không chịu hôn bà nội mà vẫn hôn bà ngoại, có phải con không thương bà nội?
Thường không phải. Trẻ gần ai hơn tuỳ vào thời gian ở cùng, cách người đó chơi với con, có khi chỉ vì mùi nước hoa hay giọng nói. Ba mẹ tạo thêm dịp vui giữa con và bà nội, như cùng nấu một món, cùng tưới cây, và tránh so sánh trước mặt hai bà.
Bé 2 tuổi chưa biết nói thì làm sao từ chối?
Trẻ 2 tuổi từ chối bằng cơ thể: quay mặt, đẩy tay, rúc vào ba mẹ. Đó là câu trả lời đủ rõ. Ba mẹ nói thay con: "Bé chưa muốn ạ, bé vẫy tay chào bà nè", rồi cầm tay con vẫy. Cách này vừa tôn trọng con vừa dạy con một lời chào thay thế.
Không bắt hôn thì có làm con thành lạnh lùng, xa cách người lớn không?
Thực tế thường ngược lại. Trẻ được quyền chọn cảm thấy an toàn hơn và chủ động gần gũi khi đã quen. Sự xa cách đến từ việc bị ép nhiều lần, vì trẻ bắt đầu né cả người lớn để khỏi bị ép.
Con tự chạy lại ôm người lạ ngoài đường thì sao?
Có những bé rất dạn và thích ôm mọi người. Ba mẹ không cần mắng, chỉ dạy thêm một bước: trước khi ôm ai thì hỏi ba mẹ, và với người mình chưa quen thì chào bằng tay. Quy tắc hỏi trước áp dụng cả hai chiều, con hỏi người khác và người khác hỏi con.
Có nên dạy con hỏi "Con ôm bà được không?" trước khi ôm?
Nên, và ba mẹ làm mẫu trước bằng cách hỏi con: "Mẹ ôm con một cái được không?" Câu hỏi nhỏ ấy giúp trẻ hiểu đụng chạm là chuyện của cả hai người. Trong nhà thân, câu hỏi có thể rất nhanh và vui, không cần trang trọng.
Trong đám giỗ, ngày Tết đông người, ba mẹ có nên cho con một ngoại lệ?
Không cần ngoại lệ cho việc ôm hôn. Ngày đông người trẻ càng dễ ngợp, nên càng cần một cách chào ngắn gọn con làm được: khoanh tay chào, chúc một câu. Con giữ phép trọn vẹn mà không phải để hàng chục người chạm vào mình.