Khi con không chịu chào người lớn, ba mẹ nên tìm nguyên nhân trước khi sửa: phần lớn trẻ không chào vì ngại người chưa quen, vì đang mải việc khác, vì không biết gọi người đó là gì, vì từng bị ép chào trước đông người, hoặc vì ở nhà ít ai chào nhau. Cách gỡ chung là chào thay con ngay lúc đó cho đủ phép, không mắng trước mặt khách, rồi về nhà tập lại bằng trò chơi và câu mẫu ngắn.
Rất hiếm khi một đứa trẻ không chào vì "hỗn" hay "coi thường người lớn". Trẻ 2–7 tuổi chưa đủ khả năng nghĩ đến chuyện tỏ thái độ bằng việc không chào; con chỉ đang phản ứng với cảm giác của mình. Gọi đúng tên nguyên nhân giúp ba mẹ bớt bực, và chọn được cách giúp hợp với con mình.
Sáu nguyên nhân dưới đây hiếm khi đứng riêng lẻ. Một đứa trẻ có thể vừa dè dặt bẩm sinh, vừa từng bị nhắc dồn trước họ hàng, lại đang mải chơi đúng lúc khách đến. Ba mẹ đọc hết rồi chọn hai nguyên nhân giống con mình nhất để bắt đầu, thay vì sửa tất cả cùng lúc.
Nguyên nhân 1: Con ngại người chưa quen
Dấu hiệu: con nép sau lưng ba mẹ, úp mặt, nhìn trộm người mới rồi quay đi, nhưng lát sau lại tò mò lại gần. Với người quen trong nhà, con chào bình thường.
Vì sao: mỗi trẻ có một tính khí riêng. Có trẻ gặp ai cũng sà vào, có trẻ cần quan sát một lúc mới thấy an toàn. Sự dè dặt trước người lạ là phản ứng tự nhiên, ở một số trẻ kéo dài đến tuổi mẫu giáo và thậm chí lâu hơn.
Cách gỡ: nói trước với con về người sắp gặp ("Lát nữa cô Hà đến, cô là bạn của mẹ hồi đi học"), cho con xem ảnh nếu có. Khi gặp, ba mẹ chào trước, giới thiệu con, rồi để con đứng cạnh quan sát. Gợi ý một cách chào nhỏ hơn như vẫy tay hoặc gật đầu. Ghi nhận khi con làm được: "Con vẫy tay chào cô rồi, giỏi quá."
Tránh: gọi con là "nhút nhát" trước mặt người khác. Nhãn dán lặp đi lặp lại dễ thành lời tiên tri, con tin mình là đứa nhút nhát và cư xử đúng như thế.
Nguyên nhân 2: Con đang mải việc khác
Dấu hiệu: khách đến lúc con đang xếp hình, xem tranh hay chơi dở trò gì đó; con ngẩng lên một giây rồi cúi xuống chơi tiếp. Không phải con ghét khách, đầu óc con đang ở chỗ khác.
Vì sao: trẻ nhỏ chưa chuyển sự chú ý nhanh như người lớn. Kéo con ra khỏi trò chơi đột ngột dễ gây cáu, và lời chào bị nói lí nhí hoặc không nói.
Cách gỡ: báo trước vài phút: "Bà sắp tới rồi, khi bà vào con đặt đồ chơi xuống chào bà nhé." Khi khách tới, ba mẹ đến gần con, chạm nhẹ vai, nói khẽ: "Bà tới rồi kìa." Con chào xong có thể quay lại chơi. Với trẻ 6–10 tuổi, ba mẹ thoả thuận một nếp nhà: ai đến cửa thì mọi người dừng việc vài giây để chào, kể cả ba mẹ đang xem điện thoại.
Tránh: quát từ xa "Bà tới sao không ra chào!". Con nghe tiếng quát trước khi kịp hiểu chuyện gì, và lời chào sau đó chỉ còn là phản xạ sợ.
Nguyên nhân 3: Con không biết gọi người đó là gì
Dấu hiệu: con đứng nhìn, mấp máy môi rồi im; hoặc quay sang hỏi mẹ "Ai đấy?". Hay gặp với họ hàng xa, bạn của ba mẹ, người lớn tuổi mà con chưa phân được là ông hay bác.
Vì sao: xưng hô tiếng Việt rất nhiều tầng: bác, chú, cô, dì, cậu, mợ, thím, ông trẻ, bà cô... Người lớn còn có lúc lúng túng, trẻ càng dễ sợ gọi sai rồi bị cười.
Cách gỡ: ba mẹ luôn giới thiệu trước, gắn sẵn cách gọi vào câu: "Đây là bác Tâm, anh của ba. Con chào bác Tâm đi." Con chỉ cần lặp lại. Ở nhà, cùng con xem ảnh họ hàng, nói tên vai từng người. Dặn con một câu an toàn khi không biết gọi: "Con chào ạ" kèm khoanh tay, vẫn đủ lễ.
Tránh: trêu khi con gọi nhầm "ông" thành "chú". Người lớn thấy buồn cười, nhưng trẻ nhớ cảm giác bị cười và lần sau không dám mở miệng.
Nguyên nhân 4: Con từng bị ép chào trước đông người
Dấu hiệu: con càng được nhắc càng lì; mặt căng, tay nắm chặt, có khi khóc. Con có thể chào ngon lành khi không ai để ý, nhưng hễ bị dồn "Chào đi!" là đứng im.
Vì sao: lời chào đã gắn với cảm giác bị nhìn, bị chê, bị doạ. Mỗi lần bị ép là một lần cảm giác ấy được củng cố. Không chào trở thành cách duy nhất con giữ được chút quyền làm chủ.
Cách gỡ: tạm ngưng hẳn việc nhắc chào trước mặt người khác trong vài tuần. Ba mẹ chào thay một cách vui vẻ. Ở nhà, chơi trò đóng vai, để con làm người lớn được chào, ba mẹ làm đứa trẻ chào lí nhí cho con sửa, trẻ thường thích thú khi được làm "cô giáo". Khi áp lực giảm, lời chào thường quay lại.
Tránh: phạt sau khi khách về ("Lúc nãy không chào nên tối nay không được xem hoạt hình"). Phạt làm con nối lời chào với sự trừng phạt, càng xa mục tiêu.
Nguyên nhân 5 và 6: Nhà ít chào nhau, hoặc con đang có chuyện
Nhà ít chào nhau: trẻ làm theo những gì con thấy hằng ngày. Nếu ba đi làm về lặng lẽ vào phòng, mẹ ra khỏi nhà không nói, ông bà gọi thì con cháu "ừ" từ trong phòng, con khó hiểu vì sao chỉ riêng mình phải chào. Cách gỡ là cả nhà tập lại: chào buổi sáng, chào khi đi khi về, đáp "dạ" khi được gọi. Ba mẹ chào con trước cũng được, con nhỏ hơn không có nghĩa con không đáng được chào.
Con đang mệt, ốm, buồn hoặc có chuyện: một đứa trẻ vốn hay chào bỗng dưng không chào ai mấy ngày liền có thể đang mệt, sắp ốm, vừa có chuyện ở trường hay đang lo lắng về điều gì đó. Ba mẹ hỏi chuyện nhẹ nhàng lúc riêng tư, quan sát giấc ngủ, việc ăn uống, tâm trạng. Thay đổi đột ngột và kéo dài, nhất là khi con sợ một người cụ thể, là điều ba mẹ cần để tâm và hỏi con kỹ hơn.
Khi nào nên hỏi thêm chuyên gia: nếu con hầu như không nói với bất kỳ ai ngoài người thân ở mọi nơi, kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng đến việc học và chơi, ba mẹ nên trao đổi với cô giáo và đưa con đến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá, thay vì tự kết luận.
Ba mẹ tự soi lại: mình có đang làm lời chào nặng thêm
Nhiều khi nút thắt không nằm ở con mà ở cách người lớn phản ứng. Ba mẹ đọc lần lượt từng dòng, đánh dấu những thói quen nhà mình đang có. Đây không phải để tự trách, mà để biết nên đổi chỗ nào trước.
| Thói quen dễ gặp | Con cảm nhận thế nào | Thử đổi thành |
|---|---|---|
| Nhắc chào ngay khi khách vừa bước vào, nhiều lần liên tục | Bị dồn, chưa kịp nhìn người mới đã phải nói | Chào thay, chờ vài phút rồi mời con một lần |
| Kể với khách "Bé nhà em nhát lắm" | Nghe người lớn nói về mình như một khuyết điểm | "Bé cần làm quen một chút" hoặc không nhận xét gì |
| So sánh với anh chị, em họ | Thấy mình kém hơn, sinh ra ganh và chống đối | Chỉ nói về việc của con: "Lần trước con vẫy tay rồi đấy" |
| Khen con trước khách bằng cách bắt con chào "cho bác xem" | Lời chào thành màn biểu diễn | Để lời chào là chuyện nhỏ, tự nhiên |
| Chỉ nhắc chào, không bao giờ ghi nhận | Lời chào chỉ gắn với lúc bị nhắc | Ghi nhận ngay khi con tự chào, dù nhỏ |
| Ba mẹ không chào hàng xóm, không đáp lời chào của con | Không hiểu vì sao phải chào | Ba mẹ chào và đáp lại trước, đều đặn |
Thường chỉ cần đổi hai trong sáu thói quen trên, nhất là thôi nhắc dồn và bắt đầu ghi nhận, trong vài tuần ba mẹ đã thấy con nhẹ nhõm hơn khi có khách. Trẻ cảm nhận rất rõ khi người lớn bớt căng; cái căng của ba mẹ truyền sang con nhanh hơn mọi lời dặn dò. Khi không khí dịu lại, chính con sẽ thử những bước chào nhỏ mà trước đó con né.
Tập lại ở nhà: trò chơi giúp con chào dễ hơn
Lời chào trước mặt khách là bài thi; muốn con làm được bài thi, cần có nhiều buổi học nhẹ nhàng ở nhà. Trò "gõ cửa" là trò dễ nhất: ba đi ra ngoài, gõ cửa, giả giọng ông ngoại hay chú hàng xóm; con chạy ra mở và chào. Đổi vai để con làm khách gõ cửa, ba mẹ làm chủ nhà chào hỏi. Trẻ 3–6 tuổi thường muốn chơi đi chơi lại nhiều lần, chính sự lặp lại đó làm câu chào trôi chảy.
Với trẻ dè dặt, ba mẹ có thể dùng con rối hoặc thú bông làm "người trung gian": con cầm thú bông và để thú bông chào trước. Nghe có vẻ trẻ con, nhưng nhiều đứa trẻ nói qua con rối dễ hơn nói trực tiếp, và đó là cây cầu để đến lời chào thật. Với trẻ 7–10 tuổi, ba mẹ có thể bàn trước với con: "Cuối tuần nhà mình có khách, con muốn chào bằng cách nào?" Con được chọn thì con chủ động hơn.
Một mẹo nhỏ khác là để con làm "người đón khách": giao cho con việc mở cửa, mời dép, chỉ chỗ ngồi. Có việc trong tay, con bớt lúng túng không biết đứng đâu, và lời chào đi kèm việc làm tự nhiên hơn đứng chào suông.
Kịch bản mẫu khi con không chào trước mặt khách
Một chuỗi phản ứng ngắn, ba mẹ có thể học thuộc để khỏi lúng túng:
- Chào thay, giọng tự nhiên: "Con chào chú Bình ạ. Bé đang ngại, tí nữa bé sẽ chào chú."
- Không giải thích dài với khách, không xin lỗi rối rít. Phần lớn người lớn hiểu trẻ con hay ngại.
- Nói khẽ với con: "Khi nào con sẵn sàng thì vẫy tay chào chú nhé", rồi thôi.
- Mời con một việc nhỏ: mang ghế, mang đĩa trái cây ra. Làm việc bằng tay dễ hơn nói, và là một cách chào bằng hành động.
- Lúc khách về: nhắc con chào tạm biệt; nếu con vẫy tay thì cảm ơn con.
- Tối hôm đó: nói chuyện riêng, không trách: "Lúc chú tới con thấy thế nào? Lần sau mình thử cách nào dễ hơn nhỉ?"
Khách quý sẽ nhớ ba mẹ bình tĩnh và tôn trọng con hơn nhớ việc đứa trẻ có chào hay không. Còn con nhớ rằng khi mình lúng túng, ba mẹ đứng về phía mình.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà trách con không chào thì ba mẹ nói gì?
Ba mẹ đáp nhẹ nhàng: "Dạ, bé đang tập ạ, bé hơi ngại, lát quen là bé chào bà." Sau đó tìm lúc riêng giải thích với ông bà rằng ép chào làm cháu càng sợ, và nhờ ông bà gợi chuyện cháu thích để cháu gần hơn.
Con chào ở trường mà về nhà không chào ai là sao?
Ở trường có nếp chung, cả lớp cùng chào nên trẻ dễ làm theo. Ở nhà nếu người lớn ít chào nhau, con không có khuôn để theo. Ba mẹ lập lại nếp chào trong nhà, bắt đầu từ chính mình, con sẽ mang thói quen từ lớp về nhà.
Có phải con không chào là do tính cách hướng nội?
Hướng nội hay dè dặt khiến việc chào người lạ khó hơn, nhưng không có nghĩa con không thể lễ phép. Trẻ hướng nội vẫn chào được bằng cử chỉ, bằng câu ngắn, khi được chuẩn bị trước và không bị dồn ép trước đông người.
Bao giờ nên lo lắng thật sự về việc con không chào?
Khi con không nói với ai ngoài vài người thân ở mọi môi trường trong thời gian dài, hoặc bỗng nhiên sợ hãi, tránh mặt một người cụ thể. Trường hợp đầu nên gặp chuyên gia; trường hợp sau ba mẹ cần hỏi con kỹ và có thể gọi 111 để được tư vấn.
Có nên xin lỗi khách thay con không?
Không cần xin lỗi như thể con làm điều sai. Một câu chào thay và một lời giải thích ngắn rằng bé đang ngại là đủ. Xin lỗi rối rít trước mặt con khiến con hiểu mình vừa gây ra chuyện lớn, và áp lực lần sau còn nặng hơn.