Để con chào được họ hàng ít gặp, ba mẹ chuẩn bị từ trước chuyến đi: cho con xem ảnh, kể tên và cách gọi từng người, tập câu chào ở nhà. Khi gặp, ba mẹ giới thiệu từng người kèm sẵn cách gọi ("Đây là bà cô, em gái của ông nội"), chào trước làm mẫu, và cho con vài phút làm quen thay vì đòi chào ngay ở cổng. Với người lạ hoàn toàn, con chào được khi có ba mẹ bên cạnh, nhưng không bắt buộc, và không bao giờ đi theo hay nhận quà khi chưa hỏi ba mẹ.
Những cuộc gặp họ hàng đông người như đám giỗ, đám cưới, ngày Tết là bài kiểm tra khó nhất với lời chào của trẻ: nhiều gương mặt lạ, nhiều cách gọi rối rắm, ai cũng muốn bế, muốn hỏi. Đứa trẻ vốn chào giỏi ở nhà cũng có thể đứng im. Hiểu được điều đó giúp ba mẹ chuẩn bị đúng và phản ứng bình tĩnh.
Mục tiêu của buổi họp mặt đầu tiên không phải là con chào đủ mọi người, mà là con có một trải nghiệm đủ dễ chịu để lần sau muốn quay lại. Một đứa trẻ chỉ chào được ông bà nhưng ra về vui vẻ đã đi đúng hướng hơn một đứa trẻ chào đủ cả họ trong nước mắt.
Vì sao trẻ ngại chào họ hàng hơn chào người quen
Với người lớn, họ hàng là người nhà. Với trẻ, một bà cô gặp mỗi năm một lần không khác gì người lạ: con không nhớ mặt, không nhớ giọng, không biết người đó thích gì. Trí nhớ về khuôn mặt của trẻ nhỏ chưa giữ lâu được những người ít gặp, nên mỗi lần về quê, mọi thứ lại gần như từ đầu.
Thêm vào đó, không khí ngày giỗ, ngày Tết thường đông và ồn. Nhiều người cùng nhìn, cùng hỏi "Còn nhớ bà không?", "Sao không chào bác?", có người vui miệng trêu "Ôi lớn thế này mà không chào à". Một đứa trẻ dè dặt bị bao quanh bởi những câu hỏi như vậy thường chọn cách an toàn nhất là im lặng hoặc trốn sau lưng ba mẹ.
Còn một lý do ít ai để ý: hệ thống xưng hô họ hàng của người Việt rất phức tạp. Bác, chú, cô, dì, cậu, mợ, thím, dượng, ông trẻ, bà cô, bà dì... Cùng một người có thể được gọi khác nhau tuỳ đứng ở bên nội hay bên ngoại, tuỳ vùng miền. Người lớn còn có lúc phải hỏi nhau, trẻ càng dễ sợ gọi sai và bị cười.
Chuẩn bị trước chuyến về quê hoặc buổi họp mặt
Phần lớn thành công của lời chào được quyết định trước khi con bước vào cổng. Năm bước chuẩn bị ba mẹ làm được trong vài ngày trước chuyến đi:
- Xem ảnh và kể chuyện. Mở ảnh lần họp mặt trước, chỉ từng người: "Đây là ông bác, ông hay cho con đi xem đàn vịt đấy." Gắn mỗi người với một kỷ niệm hoặc một chi tiết vui giúp con nhớ lâu hơn.
- Tập cách gọi. Chọn những người quan trọng nhất, thường là ông bà và vài người con sẽ gặp nhiều, tập gọi vai. Không cần nhớ hết cả họ.
- Gọi video trước vài ngày. Nếu có thể, gọi cho ông bà ở quê, để con nghe giọng, thấy mặt. Lúc gặp thật, con thấy quen hơn hẳn.
- Nói trước về không khí. "Hôm đó nhà bà đông lắm, nhiều người hỏi chuyện con. Con chào ông bà trước, còn những người khác thì mẹ giới thiệu dần nhé." Trẻ biết trước điều gì sẽ xảy ra thì ít bị choáng.
- Thoả thuận một cách chào dễ. Hỏi con: "Nếu con ngại nói, con khoanh tay hoặc vẫy tay được không?" Có sẵn phương án nhỏ, con ít rơi vào tình trạng đứng im.
Ba mẹ cũng nên nghĩ trước một câu nói đỡ cho con, để khi con chưa chào, ba mẹ không bị bất ngờ mà nói những câu như "Con này hư thế". Câu nói đỡ đơn giản như "Bé đang làm quen ạ, lát nữa bé chào cả nhà" là đủ.
Khi đến nơi: giới thiệu và làm mẫu
Giới thiệu kèm sẵn cách gọi. Thay vì hỏi con "Ai đây? Chào đi!", ba mẹ nói: "Đây là bà cô Hai, em của ông nội. Con chào bà cô Hai ạ." Con chỉ cần nhắc lại phần cuối. Câu giới thiệu càng cụ thể, con càng đỡ lúng túng.
Ba mẹ chào trước. Con thấy ba mẹ chào và người kia đáp lại vui vẻ, con hiểu đây là người an toàn. Đó là tín hiệu quan trọng nhất với trẻ nhỏ.
Chào ông bà, người lớn tuổi nhất trước. Không cần đi một vòng chào hết mọi người ngay lúc mới đến. Chào ông bà và người chủ nhà là đủ cho lúc đầu; những người khác, con chào dần khi gặp.
Cho con vài phút quan sát. Nếu con nép sau lưng, ba mẹ không kéo con ra. Để con đứng cạnh, nhìn người lớn nói chuyện. Nhiều trẻ sau mười, mười lăm phút sẽ tự đến gần và chào khi đã thấy quen.
Cho con một việc làm. Mang đĩa trái cây mời ông bà, chuyền ly nước, đi cùng anh chị họ ra vườn. Có việc trong tay, con hoà vào không khí nhanh hơn và lời chào đến kèm theo một cách tự nhiên.
Giới thiệu con với anh chị em họ cùng lứa. Trẻ hoà vào nhóm bạn cùng tuổi nhanh hơn với người lớn. Khi đã chơi vui, con thường thoải mái hơn khi gặp lại người lớn trong nhà.
Gỡ những câu người lớn hay hỏi làm trẻ ngại
Trong buổi họp mặt, có những câu hỏi tưởng vô hại nhưng làm trẻ khó trả lời hoặc ngại. Ba mẹ biết trước để nói đỡ hoặc chuẩn bị cho con một câu đáp.
| Câu người lớn hay hỏi | Vì sao trẻ khó đáp | Ba mẹ đỡ lời hoặc dạy con đáp |
|---|---|---|
| "Còn nhớ bà là ai không?" | Con không nhớ thật, sợ nói ra bị trách | Ba mẹ đỡ: "Bé nhỏ quá chưa nhớ hết, đây là bà Tư con ạ" |
| "Thương ba hay thương mẹ hơn?" | Câu hỏi bắt con chọn, làm con bối rối | Con đáp: "Dạ con thương cả hai ạ", ba mẹ chuyển chuyện |
| "Sao không chào bác? Lớn rồi mà nhát thế" | Bị gán nhãn trước đông người | Ba mẹ đỡ: "Bé đang làm quen ạ", không nhắc lại chữ "nhát" |
| "Lại đây bác thơm cái nào" | Con không muốn bị hôn | Con chào bằng tay, ba mẹ nói: "Bé chào bằng tay ạ" |
| "Học lớp mấy rồi? Được mấy điểm?" | Đụng chuyện điểm số, so sánh | Con đáp lớp, ba mẹ hướng sang chuyện con thích làm gì |
Ba mẹ không cần phản bác người lớn trong họ, chỉ cần đỡ lời khéo léo và chuyển hướng câu chuyện. Đa số họ hàng hỏi vì quý cháu, chỉ là không để ý cách hỏi làm trẻ khó xử. Một lời đỡ nhẹ nhàng giữ được hoà khí, mà con cũng thấy mình được bảo vệ.
Lễ phép mà vẫn giữ quyền từ chối đụng chạm
Ngày họp mặt, trẻ thường bị nhiều người muốn bế, muốn hôn, muốn véo má, kéo ngồi lòng. Phần lớn là vì quý trẻ, nhưng với con, bị nhiều người lạ đụng chạm liên tục có thể rất khó chịu. Lễ phép không có nghĩa là phải chịu những đụng chạm mình không muốn. Ba mẹ dạy con những cách chào thay thế vẫn đủ lễ: khoanh tay cúi đầu, vẫy tay, đập tay, mỉm cười và nói lời chào.
Khi có người muốn ôm hôn mà con lùi lại, ba mẹ đỡ lời ngay: "Bé chào bằng tay thôi ạ, bé lớn rồi" hoặc "Bé hơi ngại, bác cho bé chào kiểu khác nhé." Không cần giải thích dài, không cần trách người lớn. Quan trọng là con thấy ba mẹ đứng về phía mình, và hiểu rằng con có quyền nói "không" với đụng chạm, kể cả với người trong họ.
Điều này không làm con thành đứa trẻ thiếu lễ độ. Ngược lại, trẻ được tôn trọng quyền với cơ thể mình sẽ hiểu ranh giới rõ ràng hơn, và nếu một ngày có ai làm con khó chịu, con biết đó là chuyện cần kể với ba mẹ. Mọi lo lắng về an toàn của trẻ, ba mẹ có thể liên hệ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn.
Chào người lạ mặt: chào được, nhưng không đi theo
Người lạ ở đây là người con và ba mẹ đều không quen: người ngồi cạnh trên xe, người hỏi đường, người đứng chờ thang máy. Khi có ba mẹ bên cạnh và ba mẹ đang trò chuyện với người đó, con chào theo là phép lịch sự bình thường. Nhưng con không bắt buộc phải chào người lạ, nhất là khi con ở một mình hoặc thấy không thoải mái.
Ba mẹ dạy con một quy tắc đơn giản: "Chào thì được, nhưng con luôn ở cạnh ba mẹ. Con không đi theo, không nhận quà, không kể chuyện nhà với người con không biết, dù người đó nói là quen ba mẹ." Nói bằng giọng bình thường, như dạy cách sang đường, không doạ dẫm. Trẻ cần hiểu quy tắc chứ không cần sợ mọi người lạ.
Với trẻ 6–10 tuổi, ba mẹ có thể đóng vai vài tình huống: một người lạ hỏi tên con, rủ con đi xem cún, nói ba mẹ nhờ đến đón. Con tập trả lời: "Con phải hỏi ba mẹ đã ạ", rồi đi về phía người lớn quen biết. Lời đáp này vừa lễ phép, vừa an toàn, và cho con một kịch bản sẵn sàng khi cần.
Sau buổi họp mặt: nối dài mối quen biết
Ghi nhận những gì con đã làm được. Trên đường về, ba mẹ nhắc lại cụ thể: "Hôm nay con chào bà cô Hai rồi đấy, bà vui lắm", "Con mang nước cho ông, ông khen mãi." Những lời này giúp con thấy buổi gặp họ hàng có những khoảnh khắc đáng nhớ, không chỉ là áp lực.
Không kể tội con với người khác. Tránh câu "Hôm nay về quê con chẳng chào ai, xấu hổ quá" khi kể với người trong nhà, nhất là khi con nghe thấy. Nếu muốn rút kinh nghiệm, ba mẹ nói riêng với con và hỏi con thấy thế nào.
Giữ liên lạc giữa các lần gặp. Một cuộc gọi video hằng tuần hay hằng tháng với ông bà, bức tranh con vẽ gửi tặng bà cô, tấm ảnh chụp chung in ra dán tủ lạnh. Những sợi dây nhỏ này làm khoảng cách giữa các lần gặp ngắn lại, và lần sau con bước vào nhà ông bà với cảm giác quen thuộc hơn nhiều.
Chuẩn bị cho lần sau sớm hơn. Nếu lần này con khó khăn, lần sau ba mẹ chuẩn bị sớm hơn vài ngày, hoặc đến sớm khi nhà còn vắng để con làm quen trước khi đông người. Mỗi lần một chút, lời chào sẽ dễ dần.
Câu hỏi thường gặp
Con chào ông bà nội nhưng không chịu chào họ hàng bên ngoại, có phải con phân biệt?
Thường không phải. Con chỉ gặp bên này nhiều hơn bên kia nên quen hơn. Ba mẹ tăng dịp gặp gỡ, gọi video, kể chuyện về họ hàng bên ít gặp. Khi con thấy quen, lời chào sẽ đến tự nhiên.
Họ hàng trách con không chào, ba mẹ nên trả lời thế nào?
Ba mẹ đáp nhẹ nhàng: "Dạ, bé ít gặp nên còn ngại, lát quen bé sẽ chào ạ." Không cần xin lỗi rối rít hay mắng con trước mặt mọi người. Sau đó tạo cơ hội để con làm quen dần, như mời con mang nước cho người đó.
Con không nhớ cách gọi, gọi nhầm "bác" thành "chú" thì sao?
Ba mẹ nhẹ nhàng nói lại cách gọi đúng, không cười cợt. Đa số người lớn sẽ thông cảm. Dặn con khi không chắc thì chào "Con chào ạ" kèm khoanh tay, vẫn đủ lễ mà không sợ gọi sai.
Có nên bắt con chào hết mọi người trong đám giỗ không?
Không cần. Con chào ông bà, chủ nhà và những người ba mẹ giới thiệu là đủ. Bắt trẻ đi một vòng chào hàng chục người khiến lời chào thành thủ tục mệt mỏi, và con dễ ngại những buổi họp mặt sau.
Dạy con cảnh giác với người lạ có làm con sợ hãi, mất lễ phép không?
Nếu nói bằng giọng bình tĩnh, như dạy một quy tắc an toàn, con sẽ không sợ hãi. Con vẫn chào được, vẫn lịch sự, chỉ biết thêm ranh giới: không đi theo, không nhận quà khi chưa hỏi ba mẹ. Lễ phép và an toàn đi cùng nhau.
Con khóc khi bị người lạ bế trong buổi họp mặt thì làm sao?
Ba mẹ đón con lại nhẹ nhàng, nói với người kia: "Bé chưa quen ạ, để bé làm quen dần." Dỗ con bình tĩnh, cho con đứng cạnh ba mẹ. Đừng trách con hay để người lớn tiếp tục bế khi con đang khóc.