Muốn con kể với ba mẹ khi có chuyện khó, ba mẹ cần để con quen kể những chuyện nhỏ mỗi ngày, và mỗi lần con kể đều được nghe mà không bị mắng, không bị chê, không bị cắt ngang. Thói quen ấy được nuôi bằng ba việc: một khoảng trò chuyện đều đặn (trên đường đón con, trước giờ ngủ), những câu hỏi cụ thể thay cho "hôm nay đi học vui không", và phản ứng bình tĩnh khi con kể điều làm ba mẹ lo.
Trong mọi lời dặn về an toàn, câu "có gì thì kể với ba mẹ" là câu quan trọng nhất, nhưng cũng là câu dễ thành khẩu hiệu nhất. Trẻ không tự nhiên kể chuyện khó với người mà ngày thường con ít khi trò chuyện. Bài này đi vào cách làm cụ thể theo từng độ tuổi, những câu hỏi dùng được ngay, và những phản ứng vô tình khiến con đóng cửa.
Vì sao trẻ ngại kể, dù ba mẹ luôn bảo "cứ kể"
Khi hỏi các bé lớp hai, lớp ba vì sao không kể chuyện ở trường cho ba mẹ, câu trả lời thường rất đời: "Kể thì mẹ mắng", "kể thì ba bảo tại con", "mẹ đang bấm điện thoại", "con kể rồi mà mẹ không nhớ". Không đứa trẻ nào trả lời rằng vì chuyện đó nguy hiểm. Trẻ cân nhắc chuyện kể dựa trên những lần trước: lần trước kể thì điều gì xảy ra.
Vì vậy, kênh trò chuyện không được xây khi có chuyện, mà được xây từ hàng trăm lần kể vặt: bạn giành bút chì, cô cho cả lớp xem phim, con bị ngã ở sân. Mỗi lần ba mẹ lắng nghe một chuyện nhỏ là một lần con xác nhận: kể với ba mẹ thì an toàn. Đến khi có chuyện thật sự lớn, con đã có sẵn thói quen và niềm tin.
Trẻ cũng ngại kể khi con nghĩ mình có lỗi. Đứa trẻ đã nhận kẹo của người lạ, đã đi theo bạn ra chỗ cấm, đã làm vỡ đồ nhà bạn, thường giữ im lặng vì sợ bị phạt kép: vừa vì chuyện xảy ra, vừa vì đã làm sai. Phần sau của bài nói về cách ba mẹ tách hai việc này ra.
Câu hỏi mở theo từng độ tuổi
Câu "hôm nay vui không" chỉ nhận được chữ "vui". Câu hỏi càng cụ thể, trẻ càng dễ kể. Ba mẹ không cần hỏi hết, mỗi ngày chọn một hai câu, đổi luân phiên.
| Tuổi | Câu hỏi gợi chuyện | Mẹo nhỏ |
|---|---|---|
| 2–4 tuổi | "Hôm nay con chơi với bạn nào?" · "Con ăn món gì ở lớp?" · "Có gì làm con khóc không?" | Hỏi kèm đồ vật, tranh vẽ con mang về; con kể bằng vài chữ cũng đủ |
| 5–6 tuổi | "Chuyện vui nhất hôm nay là gì?" · "Có lúc nào con thấy khó chịu không?" · "Nếu được làm lại một việc hôm nay, con chọn việc gì?" | Ba mẹ kể chuyện của mình trước, con dễ kể theo |
| 7–8 tuổi | "Hôm nay có ai làm con bực mình không?" · "Giờ ra chơi con hay ở chỗ nào?" · "Bạn nào trong lớp đang gặp chuyện buồn?" | Hỏi lúc đi đường, ngồi cạnh nhau thay vì đối diện, trẻ bớt ngại |
| 9–10 tuổi | "Có chuyện gì con nghĩ mãi chưa thôi không?" · "Trong nhóm bạn con đang có chuyện gì?" · "Có ai nhắn tin làm con thấy lạ không?" | Không ép trả lời ngay; con thường kể sau đó vài tiếng, lúc ba mẹ không ngờ |
Để ý câu hỏi về cảm giác khó chịu xuất hiện ở mọi lứa tuổi. Hỏi đều đặn để trẻ hiểu ba mẹ muốn nghe cả chuyện buồn, không chỉ chuyện vui hay điểm số.
Tạo khoảng trò chuyện cố định mỗi ngày
Trẻ kể nhiều nhất vào những lúc thư thả, khi không ai bắt con kể. Mỗi nhà chọn khoảng phù hợp với nếp sinh hoạt của mình.
- Trên đường đón con về. Mười, mười lăm phút ngồi sau xe máy hay đi bộ là lúc nhiều trẻ kể chuyện ở trường. Ba mẹ cất điện thoại, chỉ hỏi một câu rồi để con nói.
- Trước giờ ngủ. Đèn đã tắt, chỉ còn ba hoặc mẹ ngồi cạnh. Trẻ hay kể những chuyện giấu cả ngày vào lúc này. Một trò quen thuộc: mỗi người kể "một chuyện vui, một chuyện buồn" trong ngày.
- Trong bữa cơm. Cả nhà lần lượt kể một điều. Ông bà, ba mẹ cũng kể, để trẻ thấy kể chuyện là nếp chung, không phải bị tra hỏi.
- Lúc làm việc cùng nhau. Nhặt rau, gấp quần áo, tưới cây. Tay bận thì miệng dễ nói, và trẻ không phải nhìn thẳng vào mắt ba mẹ khi kể chuyện khó.
- Một buổi riêng mỗi tuần. Nhà có nhiều con thì mỗi con có một khoảng riêng với ba hoặc mẹ, dù chỉ nửa giờ đi dạo. Có những chuyện con không kể khi anh chị em ngồi cạnh.
Đều đặn quan trọng hơn dài. Mười phút mỗi tối trong nhiều năm làm được nhiều hơn một buổi nói chuyện nghiêm túc mỗi tháng.
Cách nghe để con muốn kể tiếp
Dừng việc đang làm. Đặt điện thoại xuống, quay người về phía con. Nếu đang bận thật, nói rõ: "Mẹ muốn nghe kỹ, con chờ mẹ năm phút nhé", rồi quay lại đúng hẹn.
Nghe hết rồi mới hỏi. Trẻ kể lan man, nhảy chuyện. Ba mẹ gật đầu, nói "ừ", "rồi sao nữa", không sửa lỗi kể chuyện của con.
Gọi tên cảm xúc thay vì phán xét. "Nghe như con bực lắm" thay cho "chuyện có thế mà cũng khóc". Trẻ thấy cảm xúc của mình được hiểu thì kể sâu hơn.
Hỏi con muốn gì trước khi khuyên. "Con muốn mẹ chỉ nghe thôi, hay muốn mẹ giúp nghĩ cách?" Nhiều khi trẻ chỉ cần được nghe. Lời khuyên vội làm con thấy câu chuyện bị cướp mất.
Nhớ chuyện con kể. Hôm sau hỏi lại: "Bạn Na hôm qua giận con, nay hai đứa sao rồi?" Một câu như vậy cho con thấy chuyện của con có trọng lượng.
Giữ kín những chuyện con nhờ. Đừng đem chuyện con kể ra kể lại cho họ hàng nghe trong bữa giỗ như chuyện vui. Trẻ nghe thấy một lần là đủ để lần sau không kể nữa, trừ chuyện liên quan đến an toàn mà ba mẹ cần báo người có trách nhiệm.
Tách chuyện con kể ra khỏi chuyện con làm sai
Đây là điểm mấu chốt. Khi con kể "hôm nay con đi theo anh lớp năm ra sau nhà vệ sinh", ba mẹ có hai việc: lo cho an toàn của con, và nhắc lại quy tắc con đã làm sai. Nếu làm việc thứ hai trước, kiểu "đã dặn bao nhiêu lần rồi", con sẽ nhớ cảm giác bị mắng chứ không nhớ việc mình đã kể đúng. Lần sau con sẽ chọn im lặng.
Thứ tự nên là: cảm ơn con đã kể, hỏi chuyện để hiểu rõ, xử lý phần an toàn, và chỉ sau đó, vào lúc khác, nhắc lại quy tắc bằng giọng bình thường. "Hôm qua con kể với mẹ là rất đúng. Lần sau nếu có ai rủ ra chỗ vắng, con nói gì nhỉ?" Lúc này con đã yên tâm và tiếp nhận tốt hơn.
Ba mẹ cũng nên nói thẳng với con một nguyên tắc: chuyện gì con tự kể với ba mẹ thì ba mẹ không phạt con vì chuyện đó. Vẫn có thể có hệ quả tự nhiên, như phải xin lỗi bạn, phải đền món đồ làm vỡ bằng tiền tiết kiệm. Nhưng không có roi, không có lời mắng nặng, không có hình phạt thêm. Một số gia đình gọi đây là "luật kể thật", và trẻ thường giữ nó rất nghiêm.
Dấu hiệu con đang có chuyện mà chưa kể
Có những lúc trẻ chưa tìm được lời để nói. Ba mẹ để ý những thay đổi kéo dài nhiều ngày, nhất là khi xuất hiện cùng lúc:
- Con bỗng không muốn đến một nơi quen thuộc: lớp học thêm, nhà một người họ hàng, sân chơi chung cư.
- Giấc ngủ thay đổi: khó ngủ, hay mơ sợ, đòi ngủ cùng ba mẹ trở lại.
- Con hay cáu gắt, thu mình, mất hứng với trò vốn rất thích.
- Con có đồ vật, tiền, quà mà không giải thích được từ đâu ra.
- Con hỏi những câu lạ: "Nếu ai đó làm gì thì có phải lỗi của người bị làm không?"
Những dấu hiệu này không tự nói lên điều gì cụ thể, có khi chỉ là con đang mệt hay giận bạn. Ba mẹ không cần hoảng, chỉ cần tạo thêm thời gian riêng với con, mở lời nhẹ: "Mẹ thấy dạo này con hay buồn, có chuyện gì con muốn kể không? Lúc nào con muốn thì kể nhé." Nếu lo lắng kéo dài, ba mẹ có thể trao đổi với cô giáo, chuyên gia tâm lý trẻ em, hoặc gọi Tổng đài 111 để được tư vấn.
Ba mẹ cũng kể chuyện của mình
Trẻ học cách kể từ việc nghe người lớn kể. Một người mẹ kể "hôm nay ở cơ quan mẹ bị góp ý, mẹ hơi buồn, nhưng mẹ đã hỏi lại chị ấy cho rõ" vừa làm mẫu cách gọi tên cảm xúc, vừa làm mẫu cách giải quyết. Một người ba kể "hôm nay ba quên mang ví, phải nhờ bác bảo vệ cho gửi xe chịu" cho con thấy người lớn cũng có lúc sai và vẫn ổn.
Đương nhiên, chuyện kể cho con phải vừa với tuổi. Không đổ lên con nỗi lo tiền bạc, chuyện vợ chồng hay mâu thuẫn với ông bà. Chỉ cần những chuyện nhỏ thật, đủ để con thấy trong nhà này mọi người đều kể cho nhau nghe.
Khi trẻ thấy ba mẹ chia sẻ, con cũng thấy mình được tin tưởng. Có những bé tám, chín tuổi bắt đầu hỏi ngược "hôm nay của mẹ thế nào", và đó là dấu hiệu kênh trò chuyện đã thành hai chiều. Kênh hai chiều thì bền, vì con không thấy mình bị theo dõi mà đang trò chuyện với người thân.
Khi con kể với người khác mà không kể với ba mẹ
Có lúc ba mẹ biết chuyện của con qua cô giáo, qua ba mẹ của bạn, hoặc qua một người dì. Cảm giác đầu tiên thường là chạnh lòng: sao con không kể với mình. Nhưng việc con đã kể với một người lớn khác là tin tốt. Nghĩa là con biết tìm đến người lớn khi có chuyện, và đó chính là kỹ năng ba mẹ muốn con có.
Ba mẹ không nên tra hỏi "sao không kể với mẹ mà kể với cô", vì câu đó khiến con thấy mình lại làm sai. Thay vào đó, ba mẹ cảm ơn người đã lắng nghe con, rồi tìm lúc thư thả nói với con: "Cô kể mẹ nghe rồi, mẹ mừng là con đã nói với cô. Lần sau con muốn kể với mẹ thì mẹ cũng luôn nghe nhé."
Đồng thời, ba mẹ tự xem lại những lần con kể trước: mình có mắng, có vội khuyên, có đem chuyện con kể ra nói với người khác không. Đôi khi chỉ cần đổi cách nghe trong vài tuần là con quay lại kể với ba mẹ như trước.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ trả lời "không có gì" mỗi khi được hỏi, phải làm sao?
Đổi câu hỏi chung thành câu hỏi cụ thể, hỏi lúc đi đường hay lúc làm việc cùng nhau thay vì ngồi đối diện. Ba mẹ kể chuyện của mình trước. Nếu con vẫn chưa muốn kể, nói rằng lúc nào con muốn thì ba mẹ nghe, và không ép.
Ba mẹ đi làm về muộn, không có nhiều thời gian thì sao?
Mười phút trước giờ ngủ, hoặc một cuộc gọi ngắn lúc con ăn tối, đều dùng được. Đều đặn quan trọng hơn dài. Ông bà, người chăm con ban ngày cũng có thể là người nghe, miễn là cả nhà cùng giữ cách nghe không mắng.
Con kể chuyện bạn làm điều sai, có nên báo ba mẹ bạn không?
Tuỳ mức độ. Chuyện nhỏ thì giúp con nghĩ cách xử lý với bạn. Chuyện liên quan đến an toàn thì ba mẹ trao đổi riêng với cô giáo hoặc ba mẹ bạn, giữ kín tên con nếu được, và cho con biết trước ba mẹ sẽ làm gì.
Có nên đọc trộm nhật ký hay tin nhắn của con để biết chuyện?
Đọc trộm dễ làm mất lòng tin, và khi con phát hiện, kênh trò chuyện có thể đóng hẳn. Với trẻ 8–10 tuổi dùng máy, ba mẹ nên thoả thuận công khai từ đầu về việc ba mẹ được xem gì. Nhật ký giấy là chuyện riêng của con.
Trẻ kể chuyện phóng đại hoặc bịa thêm thì ba mẹ xử lý thế nào?
Trẻ nhỏ hay trộn tưởng tượng với thật. Ba mẹ nghe hết, hỏi thêm chi tiết nhẹ nhàng, không vội kết luận con nói dối. Với chuyện liên quan đến an toàn, luôn coi trọng lời con kể và tìm hiểu thêm thay vì gạt đi.
Con thân với ba hơn mẹ, chỉ kể với ba, mẹ có nên buồn không?
Không cần buồn. Mỗi giai đoạn trẻ có thể gần một người hơn. Điều quan trọng là con có ít nhất một người lớn để kể. Mẹ vẫn giữ khoảng trò chuyện riêng với con, và ba mẹ chia sẻ với nhau những gì cần biết để cùng chăm con.