Nhận lì xì lễ phép gồm bốn việc theo thứ tự: con chúc người lớn trước hoặc nghe lời chúc của người cho, chìa hai tay nhận bao, nói "con cảm ơn ông/bà/cô/chú ạ", rồi cất bao đi mà không mở ra xem ngay trước mặt người cho. Trẻ 2–3 tuổi làm được động tác hai tay và câu cảm ơn ngắn; trẻ 4–6 tuổi nhớ được cả thứ tự; trẻ 7–10 tuổi cần thêm phần khó hơn: không hỏi bao nhiêu, không so sánh, không chê.
Lì xì với trẻ là phần vui nhất của Tết, nên đây cũng là lúc dễ lộ những thói quen chưa đẹp: giật bao, mở ra đếm, nói "ít thế", hay đi vòng quanh nhà đòi. Bài này không bàn chuyện quản lý tiền mừng tuổi, chỉ tập trung vào phép tắc lúc nhận và cách ba mẹ đỡ lời khi có tình huống khó.
Lì xì là lời chúc, không phải món tiền
Theo nếp Tết của người Việt, bao lì xì đầu năm mang ý nghĩa may mắn, lời chúc cháu lớn khôn, mạnh khoẻ, học giỏi. Màu đỏ của bao và số tiền thường nhỏ, đôi khi là tờ tiền mới, nói lên điều đó: thứ được trao là lời chúc, tiền chỉ là cái cớ. Nếu trẻ hiểu được ý này, phần lớn phép tắc khi nhận sẽ tự hợp lý trong đầu con.
Ba mẹ có thể kể với con trước Tết: "Ông bà, cô chú mừng tuổi là để chúc con một năm khoẻ mạnh, ngoan, học giỏi. Mình nhận lời chúc thì cảm ơn, giống như khi được ai khen." Với trẻ lớn, ba mẹ nói thêm rằng mỗi nhà mừng tuổi một kiểu, nhiều hay ít tuỳ hoàn cảnh, và điều đó không nói lên ai thương con nhiều hơn.
Cách ba mẹ nói về lì xì trước mặt con cũng ảnh hưởng nhiều. Nếu tối mùng một cả nhà ngồi đếm tiền mừng tuổi rồi bình luận "nhà cô Ba năm nay keo", con học được đúng điều ba mẹ không muốn dạy. Tốt hơn là để con kể lại ai đã chúc con điều gì, rồi chuyện tiền tính sau, theo cách riêng của từng nhà.
Bốn bước nhận lì xì, tập trước ở nhà
Trẻ nhớ phép tắc tốt nhất khi được tập trong trò chơi trước Tết vài ngày. Ba mẹ làm người cho, con làm người nhận, rồi đổi vai để con cảm nhận phía người cho. Bốn bước cơ bản:
- Chúc hoặc nghe chúc. Nếu con đến chúc Tết người lớn, con chúc trước. Nếu người lớn chủ động mừng tuổi, con đứng yên nghe người lớn chúc, nhìn người nói, không đưa tay ra trước.
- Chìa hai tay. Hai bàn tay ngửa ra, hoặc tay phải nhận, tay trái đỡ dưới. Không giật, không với một tay khi tay kia đang cầm đồ chơi.
- Cảm ơn bằng câu trọn. "Con cảm ơn bà ạ", "Dạ con cảm ơn chú". Trẻ lớn thêm lời chúc ngược: "Con chúc chú năm mới vui vẻ ạ."
- Cất đi, không mở ngay. Con đưa mẹ giữ hoặc cất vào túi nhỏ của mình. Mở bao xem là việc làm sau, khi đã rời chỗ người cho.
Với trẻ hai, ba tuổi, chỉ cần tập bước hai và ba. Ba mẹ cầm tay con chìa ra, nói cảm ơn cùng con. Trẻ năm tuổi trở lên tập được trọn bốn bước. Khen ngay khi con làm đúng ở nhà thật, dù chỉ một bước, để lần sau con nhớ cả chuỗi.
Vì sao không mở bao trước mặt người cho
Nhiều trẻ háo hức mở bao ngay, đó là tò mò rất tự nhiên. Nhưng mở bao rồi reo lên hay xụ mặt, người cho đều thấy ngại. Có người lớn mừng nhiều, có người mừng ít vì hoàn cảnh, và không ai muốn số tiền trong bao của mình bị "chấm" ngay tại chỗ. Giữ bao nguyên trước mặt người cho là giữ thể diện cho cả hai bên.
Ba mẹ giải thích với con bằng ví dụ con hiểu: "Giống như khi con tặng bà bức tranh, bà không chấm điểm bức tranh trước mặt con mà chỉ cảm ơn. Mình nhận lì xì cũng vậy." Trẻ năm, sáu tuổi trở lên hiểu được lý do này và giữ được, nhất là khi ba mẹ hứa sẽ cùng con mở xem lúc về nhà.
Có ông bà, cô chú lại thích cháu mở ra xem cho vui, hoặc chính họ bảo "mở ra xem bà cho gì nào". Khi người cho đã mời, con mở cũng không sao, miễn là con vẫn cảm ơn và không bình luận nhiều hay ít. Phép tắc ở đây không phải luật cứng mà là sự tế nhị: làm theo điều khiến người cho thoải mái.
Những câu trẻ hay buột miệng và cách ba mẹ đỡ lời
Trẻ nói thật những gì nghĩ, nên dịp Tết không tránh khỏi vài câu làm người lớn ngượng. Ba mẹ chuẩn bị trước cách đỡ để không phải mắng con giữa nhà:
- "Bao nhiêu tiền vậy bà?" — Ba mẹ cười đỡ: "Bé hỏi vui đấy ạ", rồi nói khẽ với con: "Mình không hỏi người cho, về nhà mẹ con mình mở xem nhé."
- "Sao của con ít hơn của anh?" — Đỡ ngay: "Mỗi bao là một lời chúc, không ai so lời chúc cả." Về nhà nói chuyện riêng với con về việc so sánh làm người cho buồn.
- "Con không thích tiền này, con thích tờ màu xanh." — Cảm ơn thay con, nói với con rằng lời chúc của bà mới là điều quý.
- "Cô chưa lì xì con!" — Câu đòi này khiến người lớn khó xử nhất. Ba mẹ đưa con ra chỗ khác, giải thích rằng mình không đòi lì xì, ai mừng thì mình cảm ơn.
- "Lì xì của con mẹ lấy hết rồi." — Đừng tranh cãi trước khách. Chuyện tiền mừng tuổi ai giữ, giữ thế nào là việc của gia đình, bàn riêng với con sau Tết.
Không câu nào trong số đó đáng để con bị phạt hay bị bêu trước họ hàng. Con đang học, và một lời giải thích riêng sau đó hiệu quả hơn nhiều so với một trận mắng giữa ngày đầu năm.
Khi con không muốn nhận, hoặc người cho là người con không quen
Có trẻ rụt rè, không dám nhận bao từ người lạ mặt, dù đó là họ hàng xa. Ba mẹ giới thiệu trước người đó là ai, rồi để con nhận khi con sẵn sàng. Nếu con vẫn không muốn, ba mẹ nhận thay và cảm ơn, không ép con bước ra. Sự rụt rè với người chưa quen là phản ứng tự bảo vệ bình thường, không phải vô lễ.
Một điều cần dạy rõ: con nhận lì xì từ người thân trong gia đình hoặc người ba mẹ đang có mặt và đồng ý. Người lạ ngoài đường hay người con không quen mà gặp riêng, đưa tiền hoặc quà kèm điều kiện như "đi theo chú", "đừng nói với mẹ", thì con không nhận, đi về chỗ ba mẹ và kể lại. Ranh giới này không mâu thuẫn với phép lịch sự; nó là phần nền của sự an toàn mà danh mục lễ phép không sợ hãi của trang bàn kỹ hơn.
Cũng có tình huống người lớn dùng lì xì để đổi lấy việc con làm điều không thích: "Hôn chú một cái mới có lì xì", "Ngồi lòng ông mới cho". Ba mẹ có thể đáp vui mà rõ: "Con chào và chúc chú rồi ạ, con không quen hôn đâu chú." Con được thấy rằng mình không phải đánh đổi cơ thể để được mừng tuổi, và ba mẹ đứng về phía mình một cách lịch sự.
Lì xì ở những dịp khác và khi con được cho tiền ngoài Tết
Ngoài Tết Nguyên đán, trẻ còn được người lớn cho tiền trong nhiều dịp: ông bà cho khi về thăm, cô chú cho lúc sinh nhật, họ hàng cho khi con đỗ vào lớp mới, khách đến chơi dúi vào tay con lúc ra về. Phép tắc vẫn y như vậy: nhận hai tay, cảm ơn, không mở ra đếm trước mặt người cho, và kể lại với ba mẹ.
Riêng chuyện khách đến nhà cho tiền trẻ, nhiều gia đình có lệ riêng. Có nhà để con nhận và cảm ơn; có nhà muốn con hỏi ba mẹ trước rồi mới nhận. Ba mẹ thống nhất với con một nếp và giữ đều, để con khỏi lúng túng đứng giữa khách và ba mẹ. Câu mẫu cho cách thứ hai: "Dạ con cảm ơn cô, để con hỏi mẹ đã ạ." Khách hiểu ngay đó là nếp nhà, không ai thấy phật lòng.
Khi ba mẹ thấy món tiền quá lớn so với lệ thường, nên cảm ơn và nói khéo với người cho ở chỗ riêng, không từ chối gay gắt trước mặt con. Con cần thấy ba mẹ xử lý chuyện tiền nong với người lớn khác một cách tế nhị, đó cũng là một bài học lịch sự mà con sẽ mang theo khi lớn.
Với trẻ nhỏ chưa phân biệt được ai là người quen, ba mẹ có thể đơn giản hoá thành một luật: ai cho tiền hay quà khi ba mẹ không đứng cạnh, con cảm ơn, mang về đưa ba mẹ xem và kể là ai cho. Luật này vừa giữ phép lịch sự, vừa giúp ba mẹ biết những người lớn nào đang chú ý đến con mình, một điều nhỏ nhưng quan trọng cho sự an toàn của trẻ.
Có một nguyên tắc chung nối mọi dịp lại: tiền người khác cho là kèm theo tình cảm, nên lời cảm ơn đến trước, còn chuyện tiêu gì, để dành bao nhiêu là chuyện của gia đình, nói sau và nói riêng.
Trẻ lớn 8–10 tuổi: từ phép tắc đến sự tế nhị
Trẻ lớn đã biết giá trị tiền, nên bài học chuyển từ động tác sang thái độ. Con hiểu vì sao không so bao với anh chị em họ, vì sao không kể ở lớp "Tết này con được bao nhiêu" như một cuộc thi, vì sao không nên khoe trước mặt bạn có hoàn cảnh khó khăn hơn. Những điều này ba mẹ nói chuyện thẳng, như với một người bạn nhỏ, không cần giảng đạo lý.
Trẻ ở tuổi này cũng có thể tự làm một việc đáp lại: chúc lại người lớn bằng lời chúc riêng, mời nước, mời bánh khi khách đến mừng tuổi. Một số gia đình cho con tự lì xì em nhỏ hơn bằng một phần tiền của con, để con trải nghiệm vai người cho và hiểu cảm giác khi được cảm ơn hay khi bị chê.
Cuối cùng, lời cảm ơn có thể kéo dài sau Tết. Con gọi điện cho ông bà ở xa: "Con cảm ơn bà đã gửi lì xì, con để dành mua sách." Câu nói ấy làm ông bà vui hơn mọi bao đỏ, và con học được rằng lời cảm ơn thật lòng không dừng ở ngày nhận.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hai tuổi chưa hiểu gì thì có cần dạy nhận lì xì?
Chỉ cần dạy động tác hai tay và một câu cảm ơn ngắn, ba mẹ làm cùng con. Ở tuổi này trẻ học bằng lặp lại, mỗi lần nhận là một lần tập. Đừng đòi bé nhớ thứ tự hay không mở bao, việc đó để khi bé lớn hơn.
Nên nhận lì xì bằng tay phải hay hai tay?
Hai tay là cách lễ phép phổ biến nhất với trẻ. Một số nhà dạy tay phải nhận, tay trái đỡ dưới cổ tay phải, cũng là cách kính trọng. Điều cần tránh là giật bằng một tay hoặc vừa nhận vừa nhìn chỗ khác.
Con mở bao ngay rồi nói "ít quá" trước mặt người cho, ba mẹ xử lý sao?
Xin lỗi người cho một câu nhẹ nhàng, cảm ơn thay con, rồi đưa con ra chỗ khác. Về nhà mới nói chuyện với con về việc lời chê làm người khác buồn. Không mắng hay phạt con giữa đám đông.
Có nên dạy con từ chối lì xì để tỏ ra lịch sự?
Không cần, trừ khi gia đình có lý do riêng. Nhận lì xì người thân trao là phong tục và nhận lễ phép là đủ. Giả vờ từ chối rồi nhận dễ làm trẻ bối rối về việc nên nói thật hay nói khách sáo.
Con hỏi vì sao bạn được lì xì nhiều hơn mình thì trả lời thế nào?
Nói thật rằng mỗi gia đình mừng tuổi tuỳ hoàn cảnh và phong tục, số tiền không đo tình thương. Hỏi con nhớ ai đã chúc con điều gì, để con chú ý vào lời chúc hơn là con số.
Người lạ trong khu phố cho con lì xì khi ba mẹ không có mặt thì sao?
Dạy con lễ phép từ chối, nói sẽ hỏi ba mẹ trước, rồi về kể lại. Nếu là hàng xóm quen, ba mẹ sang cảm ơn sau. Nếu có điều kiện kèm theo hay lời dặn giữ bí mật, con không nhận và báo ngay.