Muốn con lễ phép khi về quê thăm họ hàng, ba mẹ cần chuẩn bị cho con từ trước chuyến đi: kể sẽ gặp ai, cho xem ảnh, tập cách chào, báo trước nếp sinh hoạt khác ở quê; đến nơi thì giới thiệu từng người, cho con thời gian làm quen, và có một "chỗ lui" khi con mệt. Trẻ được biết trước thì chào hỏi tự nhiên hơn nhiều so với bị đẩy ra giữa sân đầy người lạ.
Với trẻ lớn lên ở thành phố, một chuyến về quê có thể là trải nghiệm vừa vui vừa ngợp: nhà đông, giọng nói khác, người lớn ai cũng muốn bế, muốn hỏi, cách ăn ngủ khác nhà mình. Bài này đi theo trình tự trước – trong – sau chuyến đi, kèm cách xử lý khi con rụt rè hay quá hào hứng.
Trước chuyến đi: kể chuyện về họ hàng như kể chuyện cổ tích
Trẻ dễ nhớ người qua câu chuyện hơn qua danh xưng. Thay vì dặn "về đến nơi chào bác cả, bác hai, chú út", ba mẹ kể: "Bác cả là anh lớn của ba, bác trồng cả vườn ổi, hồi nhỏ ba hay trèo cây ổi nhà bác." Câu chuyện cho con một cái móc để nhớ, và khi gặp, con có ngay điều để hỏi bác: "Bác ơi vườn ổi còn không ạ?"
Ảnh gia đình là công cụ rất tốt. Ba mẹ lấy ảnh Tết năm trước, ảnh đám cưới trong họ, chỉ cho con từng người. Trẻ năm tuổi trở lên có thể cùng ba mẹ vẽ một "cây gia đình" đơn giản: ông bà ở gốc, các con ở cành, các cháu ở lá. Vẽ xong mang theo về quê, nhờ ông bà chỉ thêm, đó là trò chơi vừa vui vừa giúp con hiểu vai vế.
Chuyện xưng hô cụ thể theo từng vai như bác, chú, cô, dì, cậu, mợ có thể phức tạp với trẻ, nhất là khi họ hàng hai bên nội ngoại gọi khác nhau theo vùng. Ba mẹ không cần dạy hết một lúc. Chỉ cần con biết gọi những người sẽ gặp nhiều nhất, những người khác ba mẹ nhắc tại chỗ. Danh mục lời nói và xưng hô của trang có bài riêng về chuyện này.
Nói trước với con những điều sẽ khác ở quê
Phần lớn các tình huống trẻ "mất lễ phép" ở quê thật ra là phản ứng với điều lạ. Báo trước cho con giúp con chuẩn bị tinh thần và cư xử phù hợp:
- Nhà đông người, ồn. Nhiều người nói cùng lúc, có khi to tiếng chỉ vì vui. Nói trước để con không sợ hay tưởng mọi người đang cãi nhau.
- Người lớn muốn bế, xoa đầu, véo má. Dặn con rằng con có thể chào bằng khoanh tay, nếu không muốn được bế thì nói "con chào bác ạ, con đứng với mẹ".
- Giọng nói và từ ngữ khác. Ông bà, họ hàng thường nói giọng quê, dùng từ con chưa nghe. Dạy con hỏi lại lễ phép, tuyệt đối không nhại.
- Nhà vệ sinh, giường ngủ, giờ ăn khác. Có nơi ăn sớm, ngủ sớm, ngồi chiếu chứ không ngồi bàn. Kể trước để con không chê "nhà bà kỳ quá".
- Có bàn thờ, có góc người lớn ngồi uống trà. Dặn con không chạy quanh bàn thờ, không leo lên ghế ở góc người lớn.
- Có vật nuôi, ao, giếng. Đây là chuyện an toàn trước tiên: con không ra ao, giếng một mình, hỏi trước khi chạm vào chó mèo nhà người.
Mỗi điều nói một lần, nhẹ nhàng, kèm câu "nếu con thấy lạ hay khó chịu thì nói nhỏ với mẹ". Trẻ biết mình có người để nói thì ít phản ứng bằng cách khóc hay cáu giữa đông người.
Lúc mới đến: giới thiệu từng người, cho con thời gian
Khoảnh khắc bước vào sân là lúc dễ căng thẳng nhất. Ai cũng ùa ra, hỏi han, bế bồng. Ba mẹ nên chào ông bà và người lớn tuổi nhất trước, dắt con theo, rồi giới thiệu: "Đây là ông nội con đó, ông hay gọi điện cho con mỗi tối." Một câu giới thiệu kèm điều con đã biết về người đó giúp con nối được người thật với hình ảnh trong đầu.
Sau đó cho con vài phút quan sát. Nhiều trẻ cần đứng cạnh mẹ một lúc, nhìn quanh, rồi mới mở lời. Đừng giục "chào đi con, sao im thế", vì câu đó vừa làm con ngượng vừa làm người lớn xung quanh chú ý vào sự rụt rè của con. Ba mẹ cứ trò chuyện tự nhiên với họ hàng, để con thấy ba mẹ thoải mái, con sẽ thoải mái theo.
Khi con đã sẵn sàng, gợi một việc cụ thể thay vì yêu cầu chung: "Con mang túi bánh này biếu bà nhé", "Con đưa ông cái mũ ba mua cho ông". Có việc trong tay, trẻ dễ bước ra hơn, và việc đưa quà bằng hai tay, nói "con biếu bà ạ" tự nhiên thành lời chào đầu tiên.
Nếu có người lớn trêu "con này thành phố lớn rồi không thèm chào bà", ba mẹ đỡ lời vui vẻ: "Cháu ngợp chút thôi bác, lát nữa cháu quen là ríu rít ngay." Con nghe ba mẹ nói về mình như vậy sẽ thấy được hiểu, và thường sẽ chào sớm hơn.
Chơi với anh chị em họ: phép tắc giữa trẻ với trẻ
Về quê, trẻ thường dành phần lớn thời gian với anh chị em họ. Đây là cơ hội học phép lịch sự với bạn cùng lứa trong một khung cảnh khác. Trẻ ở phố có thể quen chơi đồ chơi riêng, ít chia phòng; trẻ ở quê có thể quen chơi ngoài vườn, chơi chung mọi thứ. Hai nếp gặp nhau, va chạm nhỏ là chuyện thường.
Ba mẹ dặn con vài điều: hỏi trước khi dùng đồ của anh chị em họ, mời các bạn chơi đồ của mình nếu con muốn, không chê nhà hay đồ chơi của người khác, không khoe đồ đắt tiền. Chuyện chia sẻ đồ chơi như một đức tính là chủ đề dài hơn; ở đây chỉ cần con biết phép làm khách và làm bạn trong mấy ngày ở quê.
Khi trẻ cãi nhau, người lớn hai nhà dễ bênh con mình, và chuyện trẻ con thành chuyện người lớn. Ba mẹ nên tách các con ra, nghe từng đứa, giải quyết chuyện cụ thể, không đổ lỗi theo kiểu "con nhà người ta hư". Con thấy ba mẹ cư xử công bằng với cháu trong họ thì cũng học được cách tôn trọng anh chị em họ của mình.
Giúp một tay việc nhà ở quê: cách con cảm ơn mà không cần lời
Ở quê, mỗi bữa cơm đông người là cả buổi chuẩn bị: nhặt rau, rửa chén, quét sân, trải chiếu. Trẻ ở phố thường được miễn những việc này vì "về chơi". Nhưng chính việc góp tay lại là cách con gần ông bà, họ hàng nhanh nhất, và là một kiểu lễ phép mà người quê đánh giá rất cao: đứa cháu biết xắn tay vào bếp cùng bà.
Ba mẹ có thể gợi ý con từ ngày đầu: "Mình ở nhà bà mấy ngày, con chọn một việc để giúp bà mỗi ngày nhé." Trẻ năm, sáu tuổi chọn được việc quét lá ngoài sân, cho gà ăn cùng ông, nhặt rau; trẻ tám đến mười tuổi rửa bát, dọn chiếu, phơi đồ. Con tự chọn thì làm vui vẻ và đều đặn hơn so với bị giao.
Việc nào liên quan đến bếp củi, nước sôi, dao, ao giếng thì luôn có người lớn đi cùng. Trẻ ở phố chưa quen những thứ đó, và vài ngày ở quê không đủ để con tự biết đâu là nguy hiểm. Ba mẹ nói trước với ông bà về những việc con chưa được làm một mình để mọi người cùng để mắt.
Khi con làm, ông bà khen một câu, có khi kể cho cả xóm nghe "thằng cu ở thành phố về mà biết nhặt rau đấy". Đứa trẻ được khen như vậy sẽ nhớ mãi, và lần sau về quê, con tự xắn tay mà không cần ai nhắc. Đó là lời cảm ơn ông bà không cần nói ra.
Khi con mệt, quá hào hứng hoặc muốn về
Chuyến đi dài, lịch kín, ngủ không đủ giấc là ba thứ làm trẻ nào cũng dễ cáu. Ba mẹ nên giữ giờ ngủ trưa của con dù đang ở đâu, tìm một phòng yên để con nằm. Trẻ được nghỉ đủ thì chiều tối vẫn còn sức chào hỏi, ngồi với ông bà.
Trẻ hiếu động thì ngược lại: về quê có sân rộng, có bạn, con chạy nhảy suốt, la hét, có khi chạy cả vào chỗ người lớn đang ngồi uống trà. Ba mẹ không cần dập tắt sự hào hứng đó, chỉ cần vạch ranh giới rõ: sân vườn là chỗ chạy, gian thờ và góc người lớn là chỗ đi chậm. Một câu nhắc khi con vượt ranh là đủ, kèm việc đưa con ra sân.
Có lúc con nói thẳng "con muốn về nhà" trước mặt ông bà. Đừng xấu hổ hay mắng. Ba mẹ ôm con, hỏi con nhớ gì ở nhà, mệt chỗ nào. Thường đó là dấu hiệu con đã quá tải, cần một khoảng yên tĩnh với ba mẹ. Mười lăm phút đi dạo riêng quanh xóm có thể làm con vui trở lại.
Trẻ có thể mang theo một món đồ quen từ nhà như gối nhỏ, con thú bông, cuốn truyện hay đọc trước khi ngủ. Ở nơi lạ, một vật quen giúp con dễ ngủ và bình tĩnh hơn, nhất là trẻ dưới sáu tuổi lần đầu ngủ xa nhà nhiều đêm.
Mỗi ngày ở quê, ba mẹ dành một chút thời gian riêng với con, dù chỉ là lúc tắm hay trước khi ngủ, hỏi con hôm nay vui nhất chuyện gì, có gì khó chịu không. Con có chỗ để nói ra thì không phải "nói" bằng hành vi.
Lúc ra về và sau chuyến đi
Ra về là lúc dạy con trọn vẹn phép chào. Con chào ông bà và những người lớn có mặt: "Con chào ông bà con về ạ, ông bà giữ sức khoẻ nhé." Trẻ lớn nói thêm được lời cảm ơn cụ thể: "Con cảm ơn bà nấu canh cua cho con." Lời cảm ơn có tên món, tên việc làm người già nhớ rất lâu.
Sau chuyến đi, ba mẹ cùng con nhắc lại kỷ niệm: xem ảnh, kể cho nhau nghe ai đã làm gì. Gọi điện cho ông bà báo đã về đến nhà và để con nói vài câu. Những việc nhỏ đó nối chuyến đi với đời sống hằng ngày, để họ hàng không chỉ là những gương mặt gặp mỗi năm một lần.
Nếu chuyến đi có điều không vui, như con bị người lớn trêu quá đà hay bị ép làm điều con không thích, ba mẹ nên hỏi con kỹ khi về và cảm ơn con đã kể. Lần sau, ba mẹ chuẩn bị cách đỡ trước, hoặc nói khéo với người lớn đó. Con cần biết chuyện mình kể được ba mẹ coi trọng.
Câu hỏi thường gặp
Con bốn tuổi về quê nhất định không chào ai thì làm thế nào?
Chào thay con, giới thiệu từng người, cho con thời gian. Gợi con một việc cụ thể như đưa quà cho bà. Phần lớn trẻ sẽ chào sau vài giờ khi đã quen. Nếu con vẫn rụt rè suốt chuyến, không ép, lần sau chuẩn bị kỹ hơn bằng ảnh và chuyện kể.
Họ hàng cứ đòi bế, hôn con mà con không thích, ba mẹ nói gì cho khéo?
Ba mẹ nói vui: "Cháu đang ngại chút, cháu chào bác bằng khoanh tay nhé." Rồi đưa con đứng cạnh mình. Nói vui vẻ nhưng rõ ràng. Phần lớn người lớn sẽ hiểu, và con thấy ba mẹ tôn trọng cảm giác của con.
Con chê nhà quê bẩn, chê đồ ăn trước mặt ông bà thì sao?
Đỡ lời ngay một câu nhẹ nhàng, rồi nói riêng với con sau. Giải thích rằng mỗi nhà có cách sống riêng và lời chê làm ông bà buồn. Kể trước chuyến đi những điều sẽ khác sẽ giúp tránh tình huống này.
Có nên để con ngủ chung với ông bà ở quê không?
Tuỳ con và ông bà. Nếu con muốn và ông bà vui, đó là kỷ niệm đẹp. Nếu con chưa quen, không ép; con có thể ngủ cạnh ba mẹ và chơi với ông bà ban ngày. Mọi việc gần gũi về cơ thể nên để con tự chọn.
Ở quê con được họ hàng cho ăn nhiều quà vặt, ba mẹ có nên từ chối thay?
Có thể cảm ơn và nói khéo, như "để cháu ăn sau bữa cơm ạ". Không nên từ chối gay gắt trước mặt người cho. Dặn con nhận thì cảm ơn, ăn hay để dành thì hỏi ba mẹ.
Trẻ 9–10 tuổi không muốn về quê vì chán, ba mẹ nên làm gì?
Hỏi con điều gì làm con chán, rồi cùng con lên kế hoạch có việc con thích: câu cá với ông, làm sổ chuyện của bà, chụp ảnh làng quê. Con có vai trò và mục đích riêng thì chuyến đi bớt là nghĩa vụ.