Khi người lớn trêu con quá đà, ba mẹ nên đỡ lời ngay tại chỗ bằng giọng nhẹ nhàng mà rõ ràng, như "cháu không thích đùa kiểu đó đâu bác ạ", rồi đưa con ra khỏi tình huống; sau đó nói chuyện riêng với con, công nhận cảm giác của con và dạy con một câu đáp lễ phép. Lễ phép với người lớn không có nghĩa là để con chịu đựng những câu doạ, lời chê ngoại hình hay đụng chạm con không muốn.
Trêu trẻ là thói quen phổ biến trong nhiều gia đình Việt, phần lớn xuất phát từ ý thân mật. Nhưng có một ranh giới giữa trêu vui và trêu làm trẻ sợ, xấu hổ hay tổn thương. Bài này giúp ba mẹ nhận ra ranh giới đó, có sẵn câu nói giữ được thể diện cho người lớn, và dạy con cách phản ứng vừa tự tin vừa không hỗn.
Trêu vui và trêu quá đà: phân biệt thế nào
Không phải câu trêu nào cũng cần can thiệp. Ba mẹ nhìn vào phản ứng của con và nội dung câu trêu. Bảng dưới đây giúp phân biệt một cách thực tế:
| Trêu vui | Trêu quá đà |
|---|---|
| Con cười, trêu lại, muốn chơi tiếp | Con im lặng, khóc, nép sau ba mẹ, bỏ đi |
| Trò ú oà, giả vờ đoán sai tên con cho vui | Doạ "mẹ không thương con nữa", "mẹ đẻ em rồi bỏ con" |
| Khen kiểu đùa "ai mà cao thế này" | Chê ngoại hình "béo như con heo", "đen thế ai lấy" |
| Giả vờ lấy đồ chơi rồi trả ngay khi con nhìn | Giật đồ, giữ lâu, bắt con khóc mới trả |
| Chơi đùa khi con muốn và dừng khi con nói dừng | Cù, véo, ôm, hôn khi con đã nói không; đòi hôn mới trả đồ |
| Trêu chuyện con đã quen, không làm con xấu hổ | Nhắc lại lỗi của con trước đông người, gọi con bằng biệt danh con ghét |
Tiêu chí quan trọng nhất là phản ứng của con, không phải ý định của người lớn. Người trêu có thể hoàn toàn thương con, nhưng nếu con sợ hay buồn thì đó đã là trêu quá đà với con. Trẻ nhỏ chưa phân biệt được lời đùa với sự thật: câu "mẹ không thương con nữa" với một đứa trẻ ba tuổi có thể là nỗi sợ thật, không phải câu đùa.
Câu ba mẹ nói được ngay tại chỗ
Ba mẹ thường lúng túng vì không muốn làm người lớn mất lòng. Những câu dưới đây giữ được lễ với người lớn mà vẫn đứng về phía con. Nói bằng giọng vui vẻ, kèm nụ cười, nhưng rõ ràng:
- Khi bị doạ bỏ rơi: "Mẹ thương con lắm, mẹ không bao giờ bỏ con đâu. Bác đùa thôi." Nói thẳng với con, trước mặt người trêu.
- Khi bị chê ngoại hình: "Con nhà cháu đang lớn bác ạ, cháu khoẻ là vui rồi." Rồi chuyển chủ đề.
- Khi bị giật đồ, giữ đồ: "Bác trả cháu nhé, cháu đang chơi dở." Nếu người lớn chưa trả, ba mẹ lấy lại và đưa con.
- Khi bị đòi hôn, ôm, cù: "Cháu chào bác bằng khoanh tay được không ạ, cháu không thích bị cù." Rồi đưa con đứng cạnh mình.
- Khi bị nhắc lỗi trước đông người: "Chuyện đó cháu sửa rồi bác ạ." Rồi đổi chủ đề.
- Khi người lớn bảo "trẻ con đùa tí có sao": "Dạ, nhưng cháu nhà cháu nhạy cảm, cháu sợ thật bác ạ." Không cần tranh luận thêm.
Ba mẹ không cần dạy người lớn một bài về tâm lý trẻ em ngay giữa bữa cơm. Một câu đỡ ngắn, kèm hành động đưa con ra khỏi tình huống, là đủ. Với người thân thường xuyên trêu như vậy, ba mẹ nên nói chuyện riêng, nhẹ nhàng hơn, vào lúc khác.
Dạy con đáp lại: lễ phép mà không phải chịu đựng
Ba mẹ không thể lúc nào cũng có mặt. Con cần có câu nói và hành động của riêng mình. Trẻ bốn tuổi trở lên đã học được một vài câu đơn giản: "Con không thích ạ", "Bác dừng lại đi ạ", "Bác trả con đồ chơi ạ". Câu có "ạ", nói bằng giọng chắc, nhìn vào người trêu. Đó là lời từ chối lễ phép, không phải hỗn.
Ba mẹ tập với con qua trò đóng vai ở nhà: ba giả làm chú hay trêu, con tập nói "con không thích ạ", rồi bước đi về chỗ mẹ. Tập vài lần, con sẽ nhớ cả câu nói lẫn hành động. Quan trọng là ba mẹ khen con khi con nói được, dù chỉ trong trò chơi.
Dạy con rằng nếu đã nói mà người lớn vẫn tiếp tục, con được phép đi chỗ khác và kể với ba mẹ. Đi chỗ khác không phải vô lễ. Nhiều trẻ được dạy "người lớn nói gì cũng phải nghe" nên đứng chịu đựng; con cần biết có những lúc không nghe theo là đúng.
Với trẻ bảy đến mười tuổi, có thể dạy thêm cách dùng sự hài hước nhẹ để chuyển hướng: "Bác ơi con lớn rồi, bác đổi trò khác đi ạ." Trẻ lớn cũng nên được ngồi bàn với ba mẹ để cùng nghĩ cách xử lý với từng người thân cụ thể.
Những kiểu trêu cần dừng ngay, không cân nhắc
Có những kiểu trêu không còn là chuyện tế nhị hay thể diện, mà ba mẹ cần dừng ngay lập tức, kể cả khi người trêu là ông bà, họ hàng thân thiết. Thứ nhất là những câu doạ làm trẻ sợ bị bỏ rơi hay mất ba mẹ, như "mẹ mày đi rồi không về nữa", "để bố cho người ta". Với trẻ nhỏ, đây là nỗi sợ thật, có thể làm con mất ngủ, bám ba mẹ, sợ đi học.
Thứ hai là những trò đụng chạm khi con đã nói không: cù đến khi con khóc, véo má, ôm chặt không thả, hôn khi con né tránh. Và đặc biệt nghiêm trọng là những trò trêu chạm vào vùng riêng tư của trẻ, dù người lớn nói là "đùa cho vui" theo kiểu xưa. Trẻ cần được dạy rõ rằng không ai được chạm vào vùng riêng tư của con, và nếu có ai làm thế, con nói không, đi chỗ khác và kể ngay với ba mẹ.
Thứ ba là trêu bằng cách bêu xấu trước đông người, gọi con bằng những biệt danh liên quan ngoại hình, bệnh tật, khuyết điểm. Những lời này có thể theo con rất lâu và ảnh hưởng đến cách con nhìn bản thân.
Khi có dấu hiệu một người lớn có hành vi đụng chạm không phù hợp với trẻ, ba mẹ cần bảo vệ con trước tiên, hạn chế để con ở riêng với người đó và tìm sự hỗ trợ. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 tiếp nhận tư vấn và thông tin về các trường hợp trẻ có nguy cơ bị xâm hại, ba mẹ có thể gọi để được hướng dẫn.
Nói chuyện riêng với con sau khi bị trêu
Sau một tình huống trêu quá đà, ba mẹ nên tìm lúc yên tĩnh nói chuyện với con. Hỏi con cảm thấy thế nào, công nhận cảm xúc: "Lúc bác nói thế con sợ lắm phải không. Mẹ hiểu." Không nói "có gì đâu mà khóc" hay "bác thương con nên mới trêu", vì những câu này khiến con nghĩ cảm xúc của mình là sai.
Giải thích với con theo cách con hiểu: một số người lớn trêu trẻ vì muốn thân, nhưng không biết là làm con buồn. Con không có lỗi gì. Rồi nhắc lại những câu nói và hành động con có thể dùng lần sau. Hỏi con có muốn ba mẹ nói chuyện với người đó không, và tôn trọng mong muốn của con khi có thể.
Với những câu doạ bỏ rơi, ba mẹ khẳng định lại thật rõ: "Ba mẹ thương con, ba mẹ không bao giờ bỏ con. Những lời đó không đúng." Trẻ nhỏ cần nghe điều này nhiều lần, bằng cả lời nói lẫn hành động như ôm, ở cạnh.
Cuối cùng, cảm ơn con đã kể. Trẻ được cảm ơn khi kể những chuyện khó chịu sẽ tiếp tục kể với ba mẹ trong tương lai, kể cả những chuyện nghiêm trọng hơn. Đây là nền tảng của sự an toàn mà không bài học lễ phép nào thay thế được.
Ba mẹ tự xem lại cách mình trêu con
Bài học này không chỉ dành cho họ hàng. Chính ba mẹ đôi khi cũng trêu con theo kiểu mình từng bị trêu hồi nhỏ: "Không ngoan mẹ cho bà đồng nát", "Khóc nữa là ba đi luôn đấy", "Xấu thế ai chơi với". Nói lúc mệt mỏi, nói cho vui, ba mẹ quên ngay, nhưng con thì nhớ. Trẻ học cách trêu người khác từ chính cách mình bị trêu ở nhà.
Ba mẹ có thể tự hỏi vài câu đơn giản: câu này nếu một người lạ nói với con, mình có khó chịu không? Con có cười thật hay cười gượng? Con có trêu lại em hay bạn theo đúng kiểu đó không? Nếu câu trả lời làm mình ngập ngừng, đó là dấu hiệu nên đổi cách đùa.
Đùa với trẻ không cần dựa vào doạ hay chê. Những trò như giả vờ nhầm tên đồ vật, kể chuyện vui có con làm nhân vật chính, đóng vai con vật, thi xem ai nói nhỏ nhất đều làm trẻ cười thật. Khi ba mẹ đổi cách đùa, con có một mẫu để so sánh, và tự nhận ra khi người lớn khác trêu mình quá đà.
Và nếu ba mẹ lỡ nói một câu trêu làm con buồn, xin lỗi con: "Lúc nãy mẹ đùa không hay, mẹ xin lỗi." Lời xin lỗi ấy dạy con rằng người lớn cũng có lúc sai, và cảm xúc của con được coi trọng ngay trong nhà mình.
Nói chuyện với ông bà, họ hàng hay trêu: giữ hoà khí gia đình
Người trêu quá đà thường là người thân thương con thật lòng, chỉ quen một kiểu đùa từ thế hệ trước. Ba mẹ nên chọn lúc riêng, giọng tôn trọng, nói về con thay vì phê phán người lớn: "Dạo này cháu nhạy cảm, bác nói mẹ không thương là tối cháu khóc không ngủ được. Bác thương cháu thì đùa kiểu khác giúp con nhé."
Với ông bà, ba mẹ nên nói chuyện với cha mẹ ruột của mình, tức là con nói với cha mẹ mình, rể dâu ít trực tiếp hơn, để tránh hiểu nhầm giữa các bên. Đưa ra gợi ý cụ thể thay thế: "Bà kể chuyện ngày xưa cho cháu, cháu thích lắm", "Ông chơi cờ với cháu nhé". Người lớn có việc khác để làm cùng cháu thì bớt trêu.
Có những người vẫn tiếp tục dù đã được nói nhiều lần. Khi đó, ưu tiên là con. Ba mẹ giảm thời gian con ở một mình với người đó, luôn có mặt khi gặp, và đỡ lời mỗi lần cần. Con thấy ba mẹ nhất quán bảo vệ mình sẽ tự tin hơn và không phải học cách im lặng chịu đựng.
Giữ hoà khí gia đình là quan trọng, nhưng không bằng cảm giác an toàn của một đứa trẻ. Phần lớn người thân, khi được nói khéo, sẽ điều chỉnh vì họ cũng thương con.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà trêu "mẹ đẻ em rồi không thương con nữa" có nên lên tiếng không?
Nên đỡ lời ngay một câu vui vẻ và nói thẳng với con rằng mẹ vẫn thương con. Sau đó nói riêng với ông bà về việc con sợ thật. Câu trêu này phổ biến nhưng dễ làm trẻ lo lắng, nhất là khi nhà sắp có em bé.
Dạy con nói "con không thích" với người lớn có làm con hỗn không?
Không, nếu dạy kèm giọng lễ phép và có "ạ". Từ chối lịch sự khác với cãi lại. Trẻ biết nói không khi bị làm phiền sẽ tự tin và an toàn hơn, mà vẫn lễ phép với người lớn ở mọi tình huống khác.
Người lớn bảo ba mẹ "chiều con quá, trêu tí cũng không được" thì đáp sao?
Cười và nói nhẹ: "Dạ, cháu nhà cháu sợ thật, bác thông cảm giúp cháu." Không cần tranh luận. Ba mẹ đứng về phía con một cách bình tĩnh là đủ; người lớn khác sẽ dần hiểu.
Con lớn rồi vẫn khóc khi bị trêu, có phải con yếu đuối?
Không nên gán nhãn. Mỗi trẻ nhạy cảm ở mức khác nhau, và nhiều kiểu trêu thật sự gây tổn thương. Giúp con có câu đáp và cách rời đi. Nếu con lo âu kéo dài, khó hoà nhập, có thể hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em.
Khi nào cần gọi tổng đài 111?
Khi ba mẹ nghi ngờ trẻ bị xâm hại, bị bạo lực hoặc có người lớn có hành vi đụng chạm không phù hợp, kể cả người quen. Tổng đài 111 tiếp nhận tư vấn và thông tin về bảo vệ trẻ em, giúp ba mẹ biết bước tiếp theo.
Con kể bị một người họ hàng trêu chạm vào người, ba mẹ nên làm gì đầu tiên?
Bình tĩnh nghe con kể hết, cảm ơn con, nói con không có lỗi. Không để con ở riêng với người đó nữa. Sau đó tìm sự hỗ trợ, có thể gọi tổng đài 111 để được hướng dẫn. Tránh tra hỏi con nhiều lần.