Trẻ không bắt buộc phải nhận quà, ăn đồ người lớn cho, ngồi lòng hay để người khác bế thì mới là lễ phép. Phép lịch sự nằm ở cách con đáp lại: nếu nhận thì nhận bằng hai tay và cảm ơn; nếu chưa muốn hoặc chưa hỏi được ba mẹ thì nói "Dạ, con cảm ơn cô, con xin phép hỏi mẹ đã ạ" hay "Dạ, con ngồi ghế cạnh bà thôi ạ". Ba mẹ đứng cạnh, đỡ lời một câu nhẹ để người lớn không phật lòng.
Trong nếp nhà Việt, người lớn cho quà, bế bồng trẻ con là cách thể hiện tình thương, và từ chối dễ bị coi là chối từ tấm lòng. Bài này giúp ba mẹ giữ được cả hai: con học cách đón nhận tình cảm một cách lễ phép, đồng thời giữ quy tắc an toàn quan trọng là hỏi ba mẹ trước khi nhận đồ và được nói không với việc ngồi lòng, bế ẵm khi con không thoải mái.
Vì sao "người lớn cho thì phải nhận" là quy tắc chưa ổn
Ở nhiều gia đình, câu dặn quen thuộc là "người lớn cho thì phải nhận, không nhận là hỗn". Câu này xuất phát từ ý tốt: không để người lớn mất mặt, dạy trẻ trân trọng tấm lòng. Nhưng khi thành quy tắc tuyệt đối, nó dạy trẻ rằng món quà từ người lớn là thứ không được từ chối, và đó đúng là điều người có ý xấu muốn trẻ tin.
Quà bánh là cách tiếp cận trẻ phổ biến nhất của người muốn làm hại trẻ, vì quà vừa tạo thiện cảm, vừa khiến trẻ thấy mình mắc nợ. Một đứa trẻ quen quy tắc "phải hỏi ba mẹ trước khi nhận" sẽ có một lớp bảo vệ tự nhiên mà không cần biết gì về những chuyện đáng sợ.
Còn chuyện ngồi lòng, bế ẵm thì liên quan đến cơ thể. Trẻ lớn dần, nhiều bé năm, sáu tuổi bắt đầu ngại ngồi lòng chú bác, nhất là người ít gặp. Cảm giác ngại ấy là tín hiệu bình thường của cơ thể, và ba mẹ nên giữ cho con quyền nghe theo nó. Lễ phép vẫn còn nguyên khi con ngồi cạnh thay vì ngồi lòng.
Nhận và từ chối thế nào cho đúng phép, theo từng tình huống
Bảng dưới gợi ý câu nói và cử chỉ cho những tình huống trẻ hay gặp. Ba mẹ điều chỉnh theo cách xưng hô của vùng miền và nếp nhà mình.
| Tình huống | Nếu con nhận | Nếu con chưa muốn hoặc chưa hỏi được ba mẹ |
|---|---|---|
| Họ hàng cho bánh kẹo khi ba mẹ ở đó | Nhìn ba mẹ, ba mẹ gật đầu, nhận hai tay: "Con cảm ơn bác ạ." | "Dạ, con cảm ơn bác, con ăn cơm xong rồi xin bác sau ạ." |
| Người quen sơ cho quà khi ba mẹ vắng mặt | Không nhận ngay | "Dạ, con cảm ơn cô, con phải hỏi mẹ đã ạ." Rồi kể lại với ba mẹ |
| Người lớn bảo "lại đây ngồi lòng chú" | Nếu con muốn và là người thân quen | "Dạ, con ngồi ghế cạnh chú thôi ạ." Con kéo ghế lại gần, vẫn trò chuyện bình thường |
| Người lớn muốn bế, nhấc bổng con | Nếu con thích | "Dạ, con lớn rồi, con tự đứng ạ." Hoặc đưa tay ra nắm tay thay vì để bế |
| Được cho tiền, lì xì ngoài dịp Tết | Nhận hai tay, cảm ơn, đưa ba mẹ cất giúp | "Dạ, con cảm ơn chú, con xin phép hỏi ba ạ." |
Điểm chung là con luôn bắt đầu bằng lời cảm ơn. Lời cảm ơn ghi nhận tấm lòng người lớn, còn phần sau mới là quyết định của con hoặc của ba mẹ. Nhờ vậy, từ chối không còn bị coi là chê quà hay chê người cho.
Dạy con quy tắc "hỏi ba mẹ trước khi nhận"
Quy tắc này đơn giản đến mức trẻ 3 tuổi đã làm được, nhưng cần tập đều trong nhiều tháng mới thành phản xạ.
- Nói quy tắc bằng một câu. "Ai cho con gì, con nhìn ba mẹ hoặc hỏi ba mẹ trước rồi mới nhận." Câu ngắn, giọng bình thường, không kèm chuyện đáng sợ.
- Áp dụng cả với người thân. Ông bà, cô chú cho kẹo thì con cũng quay sang nhìn mẹ. Ban đầu người lớn có thể thấy lạ; ba mẹ giải thích nhẹ rằng nhà mình đang tập cho con thói quen này để ra ngoài con biết hỏi.
- Ba mẹ đáp lại nhanh và vui. Khi con nhìn sang, mẹ gật đầu "con nhận đi, cảm ơn bà nào". Trẻ được đáp nhanh sẽ không thấy quy tắc phiền phức.
- Khen đúng việc. "Con nhớ hỏi mẹ trước, giỏi quá." Lời khen gắn với việc hỏi, không gắn với món quà.
- Khi ba mẹ vắng mặt. Con nói "con phải hỏi mẹ đã ạ", không nhận, và kể lại khi gặp ba mẹ. Với trẻ lớn đi học thêm, sinh hoạt hè, ba mẹ nói trước với người phụ trách rằng con được dặn như vậy.
Trẻ 8–10 tuổi có thể tự đánh giá nhiều tình huống, như bạn cùng lớp cho mượn cục tẩy. Ba mẹ nới dần quy tắc cho những chuyện nhỏ giữa bạn bè, nhưng giữ nguyên với quà từ người lớn và với tiền.
Ba mẹ đỡ lời thế nào để người lớn không phật lòng
Phần lớn người lớn cho quà, bế cháu là vì thương. Khi trẻ từ chối, người lớn dễ chạnh lòng, và ba mẹ là người giữ cho không khí không chùng xuống. Câu đỡ lời tốt thường có ba phần: ghi nhận tình cảm, nói rõ quyết định, và gợi một cách gần gũi khác. Ví dụ: "Chú thương bé quá. Dạo này bé thích ngồi ghế riêng, chú cho bé ngồi cạnh rồi kể chuyện cho bé nghe nhé."
Với quà, ba mẹ có thể nhận thay: "Dạ, con cảm ơn cô, để mẹ cất cho bé, ăn cơm xong bé ăn ạ." Cách này giữ được thể diện cho người cho, và vẫn giữ quy tắc đồ đi qua tay ba mẹ trước. Trẻ nhìn thấy ba mẹ xử lý nhẹ nhàng sẽ học được cách từ chối mềm mỏng.
Tránh những câu như "Thằng bé khó tính lắm, kệ nó" hay "Con nhà này dở hơi, không ai cho cũng chê". Câu đùa như vậy vừa gán nhãn cho con, vừa dạy người lớn rằng sự ngại ngùng của trẻ là chuyện để cười. Nếu một người lớn cứ nài mãi, ba mẹ nhắc lại cùng câu một lần nữa, giọng vẫn vui nhưng chắc, rồi chuyển sang chuyện khác.
Khi nào ba mẹ cần để ý kỹ hơn
Quà riêng, quà lặp lại, quà đắt. Một người lớn thường xuyên tặng riêng con những món giá trị, nhất là kèm lời dặn đừng kể với ai, là dấu hiệu ba mẹ cần chú ý và hạn chế để con ở riêng với người đó.
Người lớn không chấp nhận lời từ chối. Người tử tế bị từ chối một lần thường cười và thôi. Người cứ nài, kéo con vào lòng dù con đã đẩy ra, hoặc tỏ ra bực khi ba mẹ đỡ lời, là người ba mẹ nên giữ khoảng cách.
Con đột ngột ngại một người vốn thân. Trẻ trước đây thích ngồi cạnh ai đó mà bỗng né tránh, khóc khi người đó đến. Ba mẹ không ép con lại gần, quan sát thêm và hỏi chuyện nhẹ nhàng.
Có tiền, đồ chơi mới không rõ nguồn. Hỏi con bằng giọng bình thường: "Cái này ở đâu ra thế?" Nếu con lúng túng, ba mẹ không tra hỏi gay gắt mà tìm thêm khoảng riêng để trò chuyện.
Nhận quà đúng phép khi ba mẹ đã đồng ý
Khi việc nhận quà đã được ba mẹ đồng ý, đó là lúc con tập phép lịch sự trọn vẹn. Trẻ nhỏ nhận bằng hai tay, nhìn người cho, nói "con cảm ơn ạ". Trẻ lớn thêm một câu thật lòng: "Con thích màu này lắm ạ", "con để dành ăn với em ạ". Không mở quà ra chê, không hỏi "sao cho có cái này", không so với quà người khác cho.
Nếu món quà con không thích hoặc đã có rồi, con vẫn cảm ơn vì tấm lòng. Ba mẹ tập trước ở nhà bằng trò "mở quà bất ngờ": gói một món bình thường, con tập phản ứng lịch sự. Trẻ thấy đây là trò vui nên nhớ lâu.
Sau buổi gặp, ba mẹ có thể gợi con gọi điện hoặc nhắn một lời cảm ơn với ông bà, cô chú. Với trẻ 7–10 tuổi, một tấm thiệp tự vẽ là cách cảm ơn rất được người lớn quý. Việc nhận quà khi đó trở thành một vòng tình cảm hai chiều: người lớn thương cho, trẻ biết đón nhận và đáp lại, và trong suốt vòng ấy con không phải làm điều gì mình không muốn.
Đồ ăn người lớn cho: dị ứng, giờ ăn và nếp nhà
Ngoài chuyện an toàn với người lạ, quy tắc hỏi ba mẹ trước khi nhận đồ ăn còn có lý do rất thực tế. Có trẻ dị ứng đậu phộng, hải sản, sữa; có trẻ vừa ăn cơm xong; có nhà hạn chế nước ngọt, kẹo trước bữa. Người lớn cho quà thường không biết những điều đó, và trẻ nhỏ thì chưa tự nói ra được.
Ba mẹ dạy con một câu riêng cho trường hợp dị ứng, ngay từ khi con đủ lớn để nói: "Dạ, con bị dị ứng tôm ạ, con không ăn được ạ." Câu này cần tập kỹ hơn mọi câu từ chối khác, vì đây là lúc chữ "không" bảo vệ sức khoẻ của con. Với trẻ chưa nói rõ, ba mẹ nói thay và nhờ cô giáo, người chăm con nhắc lại với người lớn xung quanh.
Với những nếp riêng của nhà mình, như chưa cho con uống nước ngọt, ba mẹ không cần giảng giải dài cho người lớn khác. Một câu ngắn là đủ: "Dạ, nhà con đang tập cho bé uống nước lọc, bác cho bé miếng trái cây thì bé thích lắm ạ." Câu ấy đổi món quà chứ không từ chối tấm lòng. Ở những dịp đông người như đám giỗ, ăn cỗ, ba mẹ nên linh hoạt hơn một chút để không khí vui vẻ, chỉ giữ chắc những điều liên quan đến dị ứng và an toàn.
Những câu ba mẹ nên tránh khi con từ chối quà hay bế ẵm
Nhiều câu quen miệng vô tình đẩy con vào thế phải chiều người lớn. Ba mẹ thử để ý xem mình có hay nói những câu sau không:
- "Ngồi lòng chú một tí thôi mà, chú thương con mà." Câu này dạy con rằng tình thương của người lớn là lý do để bỏ qua cảm giác của mình.
- "Không nhận là cô giận đấy." Đổ cảm xúc của người lớn lên vai trẻ để đổi lấy sự đồng ý.
- "Cầm lấy đi, ngại gì." Bỏ qua quy tắc hỏi trước mà chính ba mẹ đã dạy, khiến con không biết quy tắc nào mới thật.
- "Con này kỳ cục quá, ai cho cũng không lấy." Gán nhãn cho con trước mặt người khác.
- "Để chú bế tí, lớn rồi có ai bế nữa đâu." Biến việc bế thành nghĩa vụ của trẻ.
Thay vào đó, một câu đỡ lời ngắn và một nụ cười là đủ: "Bé chào chú bằng tay rồi đấy ạ." Khi ba mẹ nhất quán, người lớn trong họ hàng cũng dần quen, và con không phải chọn giữa lời dạy của ba mẹ và mong muốn của người lớn khác.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà cho cháu kẹo mà cháu cứ nhìn mẹ, ông bà buồn thì sao?
Ba mẹ đáp nhanh, gật đầu ngay để con nhận, và giải thích riêng với ông bà rằng nhà mình tập cho cháu hỏi ba mẹ để ra ngoài cháu biết từ chối người lạ. Đa số ông bà hiểu và còn nhắc cháu hỏi mẹ khi có người khác cho.
Bé 2 tuổi hay giật lấy quà, chưa biết nhìn ba mẹ, có sao không?
Rất bình thường ở tuổi này. Ba mẹ nhẹ nhàng cầm tay con, nói thay con "con cảm ơn bà ạ" và tập dần. Quy tắc hỏi trước thường thành nếp ở khoảng 3–5 tuổi nếu được nhắc đều mà không mắng.
Con không chịu ngồi lòng ông nội, ông bảo cháu không thương ông, ba mẹ nói gì?
Ba mẹ ghi nhận tình cảm của ông và gợi cách gần gũi khác: "Cháu thương ông lắm, cháu thích ngồi cạnh ông nghe ông kể chuyện." Rồi tạo dịp cho hai ông cháu cùng làm một việc vui, như tưới cây, đọc truyện.
Có nên dạy con trả lại quà nếu đã lỡ nhận của người lạ?
Không cần bắt con tự đi trả. Ba mẹ cảm ơn con đã kể, tự xử lý món đồ, và nếu thấy có điều bất thường thì báo nhà trường hoặc công an khu vực. Sau đó nhắc lại quy tắc hỏi trước bằng giọng bình thường.
Trẻ 9–10 tuổi được bạn cho đồ, có cần hỏi ba mẹ không?
Với đồ nhỏ giữa bạn bè cùng tuổi như kẹo, nhãn dán, con có thể tự quyết. Với tiền, đồ có giá trị, hoặc quà từ người lớn, con vẫn nên hỏi ba mẹ. Ba mẹ giải thích lý do để con hiểu chứ không chỉ làm theo.
Từ chối quà có làm con thành người khó gần không?
Không, nếu con được dạy bắt đầu bằng lời cảm ơn và từ chối nhẹ nhàng. Thực tế trẻ được tôn trọng quyền chọn lại thường thoải mái, cởi mở với người lớn hơn, vì không phải lo bị ép làm điều mình ngại.