Khi ăn cơm ở nhà người khác, trẻ cần nhớ năm việc: mời gia chủ và mọi người trước khi ăn, ăn theo nếp của nhà đó, món chưa quen thì không chê mà xin ít hoặc không gắp, ăn xong xin phép và hỏi có cần phụ dọn không, ra về cảm ơn người nấu. Trẻ 6–10 tuổi làm được trọn vẹn nếu được dặn trước; trẻ nhỏ hơn thường đi cùng ba mẹ nên ba mẹ nhắc tại chỗ.
Ăn ở nhà bạn học, nhà họ hàng xa, nhà ông bà bên nội bên ngoại là lúc trẻ rời khỏi nếp quen của nhà mình. Mỗi nhà một kiểu: có nhà ăn mâm, có nhà ăn bàn; có nhà mời cơm từng người, có nhà ăn luôn; có nhà rất kỹ chuyện đũa chung, có nhà không. Bài này giúp ba mẹ chuẩn bị cho con một bộ phép cơ bản dùng được ở bất cứ nhà nào, kèm những tình huống cụ thể như món lạ, dị ứng, no rồi mà vẫn được gắp, và chuyện con ngại không dám nói khi đói.
Làm khách trong bữa cơm khác gì ăn ở nhà
Ở nhà, trẻ biết rõ quy tắc: ai cầm đũa trước, ăn xong làm gì, muốn thêm cơm thì gọi ai. Đến nhà người khác, những quy tắc ấy không còn chắc chắn. Trẻ hay rơi vào hai thái cực: hoặc ngại quá, đói cũng không dám xin, không dám gắp; hoặc thoải mái quá, cư xử như ở nhà mình, mở tủ lạnh, chọn món, đứng dậy đi lung tung.
Phép làm khách giúp trẻ đứng giữa hai thái cực đó. Nguyên tắc chung dễ nhớ là quan sát và hỏi: nhìn xem nhà đó làm thế nào rồi làm theo, không chắc thì hỏi một câu lịch sự. "Bác ơi, con ngồi đâu ạ?", "Con dùng đũa này được không ạ?" Những câu hỏi đó không làm con kém đi trong mắt gia chủ, ngược lại cho thấy con được dạy cẩn thận.
Một bữa ăn ở nhà bạn là cách bạn và gia đình bạn thể hiện sự quý mến. Khi trẻ hiểu điều đó, trẻ sẽ tự thấy cần cư xử để không phụ lòng người mời. Trước khi đi, ba mẹ dặn con: "Nhà bạn mời con ở lại ăn là quý con lắm đấy. Con ăn ngoan để bác vui nhé."
Dặn con trước khi đi: năm câu nên nói ở nhà người khác
Thay vì liệt kê những điều cấm, ba mẹ dặn con những câu nên nói. Trẻ nhớ câu cụ thể tốt hơn lời dặn chung chung:
- Khi ngồi vào mâm: "Con mời hai bác, mời bạn ăn cơm ạ." Có ông bà của bạn thì mời ông bà trước.
- Khi được gắp cho: "Con cảm ơn bác ạ." Dù là món con không thích lắm, vẫn cảm ơn.
- Khi muốn thêm cơm hoặc thêm món: "Bác cho con xin thêm chút cơm ạ." Không tự đứng dậy xới nếu chưa được mời tự xới.
- Khi no hoặc không ăn được món nào: "Con no rồi ạ, con cảm ơn bác." hoặc "Con xin ít thôi ạ."
- Khi ăn xong: "Con xin phép hai bác. Con dọn bát giúp bác nhé?" Rồi lúc về: "Con cảm ơn bác, cơm bác nấu ngon ạ."
Năm câu này đủ cho phần lớn tình huống. Ba mẹ có thể tập với con bằng trò đóng vai ở nhà trước lần đầu con đi ăn nhà bạn, con làm khách, ba mẹ làm gia chủ. Trẻ 5–8 tuổi thường rất thích trò này.
Món lạ, món không thích, dị ứng: nói sao cho khéo
Món lạ chưa ăn bao giờ. Khuyến khích con thử một miếng nhỏ nếu con muốn, không ép. Nếu không muốn thử, con không gắp món đó, không cần giải thích. Gia chủ mời thì con nói "con xin ít thôi ạ" hoặc "con cảm ơn bác, con ăn món này đủ rồi ạ".
Món con không thích. Không chê, không nhăn mặt. Ở nhà người khác, cách đơn giản nhất là ăn những món con ăn được. Nếu gia chủ gắp vào bát, con có thể ăn bớt một chút và để lại phần còn lại một cách gọn gàng.
Món con dị ứng hoặc không được ăn. Đây không phải chuyện lịch sự mà là chuyện sức khoẻ. Ba mẹ cần báo trước cho gia chủ khi con được giữ lại ăn. Dạy con nói rõ ràng và không ngại: "Con bị dị ứng tôm, con không ăn được ạ." Nói thẳng như vậy là đúng mực, không ai trách.
Món quá cay, quá nóng. Con nói nhỏ "món này cay với con quá ạ" và ăn món khác, xin thêm nước nếu cần. Không phun ra, không la to.
Nhà ăn chay, kiêng một số món. Một số gia đình ăn chay vào ngày rằm, mùng một hoặc kiêng món nào đó theo nếp riêng. Con ăn theo những gì nhà đó nấu, không hỏi "sao nhà bác không có thịt", không so sánh với nhà mình.
No rồi mà vẫn được gắp, được mời ăn thêm
Gia chủ người Việt rất hay gắp cho khách, nhất là khách nhỏ tuổi, và mời ăn thêm nhiều lần. Đó là cách thể hiện sự quý mến. Nhưng trẻ no rồi mà vẫn bị gắp đầy bát dễ lúng túng: ăn tiếp thì khó chịu, để lại thì sợ thất lễ.
Ba mẹ nên dạy con rằng được phép từ chối khi đã no, miễn là từ chối lịch sự. Câu mẫu: "Con cảm ơn bác, con no lắm rồi ạ." Nếu bác vẫn gắp, con ăn một chút cho phải phép rồi để lại phần còn lại gọn trong bát, đặt đũa ngang lên miệng bát. Ở phần lớn gia đình, như vậy là đủ lễ.
Điều ba mẹ không nên dạy là "đến nhà người ta phải ăn hết, không là bác buồn". Lời dặn này khiến con ép mình ăn quá sức và về sau có thể ngại đi ăn nhà người khác. Lễ phép không đòi hỏi trẻ phải chịu khó chịu về thân thể. Một lời từ chối lịch sự luôn tốt hơn một đứa trẻ cố nuốt đến buồn nôn.
Những việc nhỏ khiến gia chủ quý con
Gia chủ thường nhớ những cử chỉ nhỏ của khách nhỏ tuổi hơn là việc con ăn nhiều hay ít. Bảng dưới gợi ý việc vừa sức theo tuổi:
| Độ tuổi | Trước bữa | Trong bữa | Sau bữa |
|---|---|---|---|
| 4–5 tuổi | Rửa tay khi được nhắc, ngồi chỗ được chỉ | Mời cơm theo ba mẹ, nói cảm ơn khi được gắp | Xin phép đứng dậy, chào cảm ơn khi về |
| 6–7 tuổi | Hỏi "con giúp bác gì không ạ" | Mời cả nhà bạn, gắp phía mình, dùng đũa chung | Mang bát của mình ra chỗ rửa |
| 8–10 tuổi | Giúp bày bát đũa nếu được nhờ | Gắp mời ông bà của bạn, xin thêm cơm lịch sự | Hỏi có cần phụ dọn không, cảm ơn người nấu cụ thể |
Câu cảm ơn cụ thể, như "món canh chua bác nấu con thích lắm", được nhớ lâu hơn câu cảm ơn chung. Trẻ 8–10 tuổi có thể tự nghĩ ra lời cảm ơn kiểu này nếu ba mẹ từng làm mẫu khi đi ăn nhà người khác.
Khi con chưa quen nhà đó, ngại không dám nói
Có những trẻ nhút nhát, đến nhà người lạ thì im lặng, đói cũng không dám xin, muốn đi vệ sinh cũng không dám hỏi. Đây không phải là thiếu lễ phép mà là sự dè dặt tự nhiên. Ba mẹ có thể giúp bằng cách dặn con một câu dùng được cho mọi việc: "Bác ơi, con xin phép hỏi bác một chút ạ." Câu mở đầu ấy giúp con dễ nói tiếp điều mình cần.
Nếu con còn nhỏ hoặc mới làm quen với nhà bạn, ba mẹ nên nói trước với gia chủ những điều cần biết: con ăn được món gì, có dị ứng gì, con hay ngại. Cũng nên dặn con rằng nếu thấy không thoải mái, con được phép gọi về cho ba mẹ, ba mẹ sẽ đến đón, không ai trách con. Lễ phép ở nhà người khác luôn đi cùng sự an toàn của con.
Lần đầu con ở lại ăn nhà bạn, ba mẹ có thể đề nghị một bữa ngắn, đón con ngay sau bữa. Khi con đã quen nhà bạn, ba mẹ bạn, mới để con ở lâu hơn. Từng bước như vậy giúp con tự tin hơn mà không bị đẩy vào tình huống quá sức.
Ba mẹ làm gì sau khi đón con về
Khi đón con, ba mẹ cảm ơn gia chủ trước mặt con. Đây là cách làm mẫu rõ nhất: người lớn cũng cảm ơn khi con mình được chăm sóc. Có thể nhắn thêm một lời cảm ơn sau đó. Nếu thích hợp, ba mẹ mời bạn của con lần sau sang nhà mình ăn, để con có dịp làm chủ nhà, thực hành phép lịch sự từ phía bên kia.
Trên đường về, hỏi con kể về bữa ăn: nhà bạn ăn món gì, ai nấu, con có mời bác không, có gì con thấy lạ. Câu chuyện giúp ba mẹ biết con đã cư xử thế nào mà không phải tra hỏi. Nếu con kể một điều chưa đúng mực, ba mẹ nhẹ nhàng gợi ý lần sau làm khác, không chê con trước mặt người khác.
Cuối cùng, nếu con kể điều gì khiến con khó chịu ở nhà người khác, như bị ép ăn, bị trêu, hay có người lớn cư xử khiến con không thoải mái, ba mẹ lắng nghe, cảm ơn con đã kể, và tin con. Phép làm khách không bao giờ có nghĩa là con phải chịu đựng điều làm con sợ hay khó chịu.
Những điều con không nên làm ở nhà người khác, và vì sao
Tự mở tủ lạnh, tủ bếp. Ở nhà mình con được tự lấy, ở nhà bạn thì không, dù bạn nói "cứ lấy đi". Con hỏi người lớn trong nhà trước. Lý do đơn giản: đồ trong tủ có thể đã dành cho việc khác, và tủ là chỗ riêng của gia đình người ta.
Chọn chỗ ngồi trước khi được mời. Con chờ gia chủ chỉ chỗ. Chỗ con thích có thể là chỗ quen của ông bà nhà bạn.
Bình luận về nhà cửa, đồ dùng, món ăn so với nhà mình. "Nhà con có ti vi to hơn", "nhà con không ăn món này" là những câu trẻ nói rất vô tư nhưng khiến gia chủ ngại. Dặn con rằng ở nhà người khác, mình chỉ nói điều mình thích ở nhà đó.
Đứng dậy rời mâm đi chơi trước khi xin phép. Bạn của con có thể được phép rời mâm theo nếp nhà bạn, nhưng con là khách, con xin phép người lớn trước rồi mới đi. Đây là thói quen nhỏ mà gia chủ để ý nhiều nhất.
Mang đồ ăn vào phòng ngủ của bạn. Nhiều nhà không ăn trong phòng ngủ. Con hỏi trước hoặc ăn ở chỗ gia chủ cho phép.
Câu hỏi thường gặp
Con được giữ lại ăn cơm mà ba mẹ chưa biết, nên làm thế nào?
Dạy con trước rằng khi được mời ở lại ăn, con cần xin phép ba mẹ, nhờ bác gọi điện hoặc nhắn tin cho ba mẹ. Đây vừa là phép lịch sự với gia đình mình vừa là chuyện an toàn, để ba mẹ luôn biết con ở đâu.
Nhà bạn ăn bốc hoặc ăn kiểu khác nhà mình, con có nên làm theo?
Nên làm theo nếp nhà đó, miễn là con thấy thoải mái. Quan sát và làm theo gia chủ là phép làm khách cơ bản. Con không cần bình luận về cách ăn khác, cũng không cần ép mình làm điều không quen nếu thấy khó.
Con có nên mang theo quà khi đi ăn ở nhà bạn?
Không bắt buộc, nhất là với trẻ nhỏ. Điều gia chủ quý hơn là lời mời, lời cảm ơn và sự giúp đỡ nhỏ của con. Nếu muốn, ba mẹ có thể gửi kèm chút trái cây, nhưng đừng để con nghĩ phải có quà mới được đến chơi.
Con ăn quá nhiều món mình thích ở nhà bạn, có nên nhắc?
Nhắc trước khi đi rằng mỗi món cả nhà cùng ăn, con gắp vừa phần để bạn và hai bác cùng ăn. Nếu ba mẹ có mặt, nhắc nhỏ bên tai. Không mắng con trước mặt gia chủ, vì như thế khiến cả con lẫn gia chủ ngại.
Ông bà bên nội bên ngoại có nếp ăn khác nhau, dạy con sao?
Nói với con trước mỗi lần về: nhà ông bà nội hay làm thế này, nhà ông bà ngoại hay làm thế kia. Trẻ hiểu được mỗi nhà một nếp và học cách điều chỉnh, đó là một kỹ năng quý khi lớn lên.