Gắp thức ăn lịch sự với trẻ gói gọn trong vài phép dễ nhớ: gắp miếng gần phía mình, đã chạm đũa vào miếng nào thì lấy miếng đó, không lật bới tìm miếng ngon, dùng đũa hoặc muỗng chung nếu nhà có, và không gõ đũa hay cắm đũa dựng đứng vào bát cơm. Trẻ 4–5 tuổi đã có thể làm được phần lớn những điều này nếu được làm mẫu và nhắc nhẹ đều đặn; trẻ nhỏ hơn cần người lớn gắp giúp.
Gắp thức ăn là phép lịch sự trẻ thực hành nhiều lần nhất trong ngày, ba bữa mỗi ngày, mỗi bữa vài chục lần đưa đũa. Vì lặp lại nhiều nên thói quen xấu hình thành nhanh, và cũng sửa được nhanh nếu ba mẹ biết cách. Bài này đi qua từng phép gắp, lý do của nó để ba mẹ giải thích được cho con, những khó khăn về tay của trẻ nhỏ, và cách nhắc mà không làm con xấu hổ.
Những phép gắp thức ăn cơ bản
Gắp phía gần mình. Đĩa chung đặt giữa mâm, mỗi người gắp phần gần chỗ mình ngồi. Trẻ hay vươn người qua mâm để lấy miếng ở phía bên kia, vừa dễ đổ canh vừa che mặt người đối diện. Nếu miếng con muốn ở xa, con nhờ: "Mẹ gắp giúp con miếng đậu với ạ."
Chạm miếng nào lấy miếng đó. Đũa đã chạm vào miếng thịt nào thì gắp miếng ấy, không đặt xuống để chọn miếng khác. Đây là phép giữ vệ sinh và cũng là phép tôn trọng: miếng đã chạm đũa người khác ít ai muốn ăn.
Không lật, không bới. Lật từng miếng cá tìm khúc nhiều thịt, bới đĩa rau tìm miếng tôm là thói quen trẻ rất hay có, vì trẻ chưa nghĩ đến người cùng ăn. Ông bà xưa gọi là "bới mâm", nhiều người lớn rất phiền lòng khi thấy.
Gắp vừa miếng, vừa lượng. Mỗi lần gắp một miếng, ăn xong gắp tiếp, không gom cả đống về bát mình. Trẻ thích món nào thường gắp liên tục; người lớn nhắc nhẹ "con để phần cho cả nhà nữa nhé".
Dùng đũa chung, muỗng chung nếu nhà có. Nhiều nhà nay đặt đũa hoặc muỗng chung cho đĩa thức ăn và bát canh, nhất là khi có khách, có người đang ốm. Trẻ cần biết đổi đũa: gắp bằng đũa chung, ăn bằng đũa riêng.
Không làm rơi nước, rơi thức ăn qua mâm. Gắp xong đưa bát lại gần đĩa hơn để đỡ rơi. Món nhiều nước nên dùng muỗng, hoặc cầm bát hứng phía dưới.
Những điều kiêng với đôi đũa và lý do nói cho con
Ngoài phép gắp, người Việt có một số điều kiêng với đôi đũa mà trẻ nên biết để khỏi làm người lớn khó chịu, nhất là khi ăn ở nhà họ hàng. Cắm đũa dựng đứng vào giữa bát cơm là điều nhiều gia đình kiêng nhất, vì hình ảnh ấy giống bát cơm dâng người đã khuất. Gõ đũa vào bát, vào mâm bị coi là bất lịch sự, gợi hình ảnh xin ăn. Cầm đũa so le, hai chiếc không bằng nhau, nhiều người lớn sẽ nhắc. Dùng đũa chỉ vào người khác cũng không nên.
Với trẻ, không cần giảng hết ý nghĩa sâu xa, chỉ cần nói ngắn gọn và đúng: "Cắm đũa thế này ông bà không thích, vì giống bát cơm cúng. Con đặt đũa ngang lên miệng bát nhé." Phần lớn trẻ 5–7 tuổi chấp nhận lời giải thích đơn giản như vậy, miễn là người lớn nói bình tĩnh.
Ba mẹ cũng nên biết các điều kiêng này khác nhau giữa các nhà. Có nhà rất để ý, có nhà không. Khi con về nhà nội, nhà ngoại, ba mẹ có thể dặn trước những điều ông bà bên đó hay để ý. Với nhà mình, chọn những điều cả nhà thống nhất là đủ, không cần biến bữa cơm thành danh sách cấm đoán.
Tay của trẻ làm được gì theo tuổi
Nhiều lỗi gắp thức ăn không phải do trẻ thiếu lễ phép mà do tay chưa khéo. Ba mẹ hiểu giới hạn này để không trách nhầm. Mốc dưới đây là khoảng rộng:
| Độ tuổi | Dụng cụ phù hợp | Phép gắp nên tập | Người lớn làm gì |
|---|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Thìa, nĩa nhựa, bát có đế chống trượt | Chỉ vào món mình muốn, nói "con muốn ăn rau" | Gắp giúp vào bát con, gắp miếng gần |
| 4–5 tuổi | Thìa, đũa tập cho trẻ hoặc đũa ngắn | Gắp phía gần mình, nhờ khi muốn món xa | Nhắc khi con vươn qua mâm, cho con tự gắp món dễ |
| 6–7 tuổi | Đũa thường loại ngắn | Chạm miếng nào lấy miếng đó, dùng đũa chung | Làm mẫu đổi đũa chung, khen khi con làm được |
| 8–10 tuổi | Đũa thường | Gắp mời người khác, không bới, để phần | Giao con gắp cho em hoặc cho ông bà |
Đũa tập cho trẻ có loại nối hai chiếc ở đầu, giúp trẻ làm quen thao tác kẹp. Không cần ép trẻ cầm đũa sớm; nhiều trẻ đến 6–7 tuổi mới cầm đũa thạo, và chuyện đó không liên quan đến lễ phép.
Lựa món trong đĩa: phân biệt kén chọn và thiếu lịch sự
Một đứa trẻ chỉ gắp thịt, bỏ qua rau, có phải là thiếu lễ phép? Chuyện con ăn món gì là chuyện ăn uống, còn cách con lấy thức ăn mới là chuyện lễ phép. Con có thể không thích rau, nhưng con không nên lật đĩa rau để tìm miếng thịt lẫn trong đó. Con có thể thích tôm, nhưng không nên gắp hết tôm về bát mình trong khi cả nhà chưa ai ăn.
Tách hai chuyện này giúp ba mẹ nhắc đúng chỗ. Thay vì "Sao con chỉ ăn thịt, hư thế", ba mẹ nói "Con gắp một miếng thôi, ăn xong rồi gắp tiếp, để phần cho cả nhà nhé". Câu thứ nhất gán nhãn và bàn chuyện khẩu vị, câu thứ hai dạy đúng phép gắp. Chuyện khuyến khích con ăn đa dạng hơn là chuyện riêng, cần cách khác và thời gian khác.
Cũng có trẻ lựa món vì sợ: sợ xương cá, sợ miếng có ớt, sợ món lạ chưa biết vị. Trẻ bới đĩa để kiểm tra. Người lớn có thể giúp bằng cách gỡ sẵn xương, nói trước món nào cay, để con gắp yên tâm hơn. Hiểu lý do giúp nhắc nhở nhẹ nhàng và đúng.
Cách nhắc khi con bới mâm, gắp vươn người
Bữa cơm là lúc cả nhà quây quần, nhắc nhở liên tục sẽ làm hỏng không khí. Một cách nhắc nhiều gia đình thấy dễ chịu:
- Chọn một hai phép để tập trong một giai đoạn, ví dụ tuần này chỉ tập gắp phía gần mình. Nhắc tất cả mọi thứ cùng lúc thì trẻ không nhớ được gì.
- Nhắc bằng hành động trước lời nói: đẩy nhẹ đĩa về phía con, hoặc gắp giúp con miếng ở xa. Con hiểu mà không phải nghe nhắc trước mặt mọi người.
- Khi cần nói, nói ngắn và nói điều nên làm: "Gắp phía con thôi", "Chạm miếng nào lấy miếng đó nhé". Tránh "Đừng bới!" hay "Sao lại thế!" vì trẻ chỉ nghe được sự bực bội.
- Khen ngay khi thấy con làm đúng, khen cụ thể: "Con dùng đũa chung rồi, giỏi đấy."
- Nếu có khách, ba mẹ nhắc riêng nhỏ bên tai con hoặc để sau bữa. Nhắc to trước khách làm con xấu hổ, và trẻ xấu hổ thường làm sai nhiều hơn chứ không ít đi.
Thói quen gắp thức ăn thay đổi trong vài tuần nếu nhắc đều, không phải vài ngày. Ba mẹ đừng nản khi con sai lại; đó là chuyện bình thường của việc học một thói quen mới.
Người lớn làm mẫu: điều con thấy quan trọng hơn điều con nghe
Trẻ quan sát người lớn ăn suốt mỗi bữa. Nếu ba hay vươn qua mâm gắp miếng ở xa, mẹ hay lật cá tìm khúc giữa, con sẽ làm y hệt dù được dặn khác. Một cách tự kiểm đơn giản là để ý một bữa xem chính mình có gắp phía gần, có dùng đũa chung, có để phần cho người khác không.
Người lớn cũng có thể làm mẫu thành tiếng để trẻ học: "Mẹ muốn ăn miếng đậu bên kia, ba gắp giúp mẹ với." Khi trẻ nghe người lớn nhờ nhau, con hiểu nhờ gắp là chuyện bình thường, không phải điều đáng ngại. Hoặc khi gắp mời: "Ông ăn miếng cá này ạ", con sẽ bắt chước rất nhanh.
Cuối cùng, sự thoải mái của người lớn cũng là một phần của bài học. Bữa cơm nhà không phải bàn tiệc chính thức. Trẻ cần cảm thấy được ăn uống vui vẻ, được làm sai và được sửa nhẹ nhàng, thì phép lịch sự mới thấm vào thói quen thay vì trở thành thứ con chỉ làm khi bị nhìn.
Một mẹo nhỏ nhiều nhà dùng là thỉnh thoảng giao cho con việc "gắp mời" cả mâm: con cầm đũa chung, gắp cho mỗi người một miếng rau hay một miếng đậu, bắt đầu từ ông bà. Trẻ 6–9 tuổi thường rất hăng hái vì được giao việc của người lớn. Trong lúc làm, con tự nhiên phải gắp gọn, chạm miếng nào lấy miếng đó, để ý phần của từng người. Một việc vui thay cho mười lời nhắc.
Gắp những món khó: cá nguyên con, nồi lẩu, đĩa gà chặt
Cá kho, cá rán nguyên con. Đây là món trẻ hay lật nhiều nhất vì tìm phần nạc. Nếp phổ biến là ăn hết mặt trên rồi mới gỡ xương giữa, không lật cá sang mặt kia khi người khác chưa ăn mặt trên. Với trẻ nhỏ sợ hóc, người lớn gỡ sẵn một phần thịt vào bát con, vừa an toàn vừa đỡ cảnh con bới.
Đĩa gà, vịt chặt miếng. Trẻ thường muốn đùi, cánh. Nếu nhà có thói quen dành đùi cho trẻ con thì cứ theo nếp nhà, nhưng con không nên lục cả đĩa tìm miếng mình thích. Người lớn có thể hỏi trước "con muốn miếng nào" rồi gắp giúp, sau đó con tự gắp những miếng gần mình.
Nồi lẩu, nồi canh sôi giữa bàn. Lẩu là món an toàn cần đặt lên trước lịch sự. Trẻ dưới 6 tuổi không nên tự nhúng hay vớt đồ trong nồi đang sôi; người lớn vớt ra bát để nguội. Trẻ lớn hơn dùng muôi hoặc đũa dài chung, vớt phần mình đã thả, không khuấy tìm miếng ngon trong nồi.
Đĩa xôi, đĩa cơm rang chung. Món dạng hạt rất dễ bị xới tung nếu trẻ lấy từ giữa đĩa. Tập con xúc từ mép đĩa phía mình, xúc gọn bằng thìa chung. Đây cũng là món tốt để trẻ 6–7 tuổi tập chia phần cho em nhỏ.
Món có vỏ: tôm, cua, ốc. Vỏ bỏ vào bát hoặc đĩa đựng vỏ riêng, không để lên mâm hay xuống chiếu. Trẻ bóc tôm bằng tay là bình thường ở nhà; ăn ở nhà người khác thì lau tay vào khăn giấy, không chùi vào quần áo hay khăn trải bàn.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên cho trẻ tập cầm đũa?
Nhiều trẻ bắt đầu tập khoảng 3–5 tuổi với đũa tập, đến 6–7 tuổi cầm đũa thường thạo hơn. Mỗi trẻ một nhịp. Trong khi chờ tay con khéo, cho con dùng thìa nĩa vẫn là ăn lịch sự, không cần ép.
Con dùng tay bốc thức ăn trong đĩa chung, nên làm gì?
Với trẻ dưới 3 tuổi, đây là bình thường; người lớn gắp vào bát riêng để con bốc trong bát mình. Trẻ lớn hơn thì nhắc nhẹ đổi sang thìa hoặc đũa chung, rửa tay trước bữa, và giải thích ngắn rằng đĩa chung cả nhà cùng ăn.
Nhà không có thói quen dùng đũa chung, có cần dạy con không?
Không bắt buộc ở nhà, nhưng nên cho con biết vì khi ăn cỗ, ăn ở nhà người khác hay khi có người ốm, đũa chung là phép lịch sự và vệ sinh. Có thể tập bằng cách đặt đũa chung cho một hai món trong bữa.
Con gắp hết món mình thích, có nên chia phần sẵn vào bát từng người?
Có thể chia sẵn với món ít, như vài con tôm, để con không phải tranh. Món nhiều thì để con tự gắp và tập để phần. Hai cách kết hợp giúp con vừa được tự chủ vừa học nghĩ đến người khác.
Ông bà hay gắp đầy bát cho cháu, cháu không ăn hết thì có thất lễ không?
Không thất lễ nếu con cảm ơn khi được gắp. Ba mẹ có thể nhờ ông bà gắp ít một, hoặc dạy con nói "con cảm ơn bà, con ăn hết bát này rồi xin bà thêm ạ". Như vậy vừa giữ lễ vừa không phải ăn quá sức.