Khi được gọi, con ngẩng lên, nhìn người gọi và đáp "dạ" — dù chưa dừng xem ngay được. Khi có khách đến, có người lớn nói chuyện với mình, con đặt máy xuống rồi mới chào, mới trả lời. Khi hết giờ, con dừng ở điểm dừng đã hẹn trước, không cần ba mẹ giằng máy. Đó là ba phép cần dạy cho đứa trẻ hay mải xem máy, và cả ba đều tập được bằng cách báo trước, làm mẫu, nhắc nhẹ — không cần quát, không cần doạ thu máy.
Trẻ 2–5 tuổi thường chưa tự dứt được khỏi màn hình, nên phần lớn việc dừng nằm ở ba mẹ: báo trước, ngồi xuống cạnh con, cùng con tắt. Trẻ 6–7 tuổi tập đáp lời và dừng khi có tín hiệu báo trước. Trẻ 8–10 tuổi có thể tự hẹn giờ, tự đặt máy xuống chào khách, và hiểu vì sao làm vậy là lễ phép.
Vì sao con "không nghe thấy" khi đang xem máy
Nhiều ba mẹ bực vì gọi con ba bốn lần mà con không đáp, rồi nghĩ con cố tình lờ đi. Thật ra, khi trẻ đang chăm chú vào phim hay trò chơi, sự chú ý của con dồn hết vào màn hình, và tiếng gọi từ phía sau rất dễ bị bỏ qua. Người lớn cũng vậy: đang đọc một tin thú vị, ta có thể không nghe ai gọi mình. Ở trẻ, khả năng chuyển sự chú ý còn đang phát triển, nên chuyện này rõ hơn.
Thứ hai, nội dung trên màn hình thường được làm để giữ người xem: tập phim tự chuyển, trò chơi có phần thưởng liên tục. Dừng giữa chừng với trẻ giống như bị cắt ngang một việc đang rất cuốn, nên con phản ứng mạnh. Hiểu điều này không có nghĩa là để con xem mãi, mà là để ba mẹ chọn cách dừng phù hợp: báo trước, chọn điểm dừng, không giật máy giữa chừng.
Biết lý do giúp ba mẹ bớt giận, và bớt gán cho con những nhãn như "hư", "vô lễ". Con chưa có kỹ năng chứ không phải con không biết điều. Kỹ năng thì tập được, từng chút một.
Dạy con ngẩng lên khi được gọi: bốn bước
Mục tiêu đầu tiên không phải là con dừng xem ngay, mà là con đáp lời. Đáp lời là phép lịch sự cơ bản; dừng xem là bước sau.
- Đến gần, đừng gọi vọng. Ba mẹ đi đến cạnh con, chạm nhẹ vai, gọi tên. Gọi từ bếp ra phòng khách khi con đang xem gần như chắc chắn không hiệu quả, và dễ dẫn đến gọi to rồi quát.
- Chờ con nhìn lên. Ba mẹ không nói tiếp khi con chưa nhìn. Nếu con vẫn dán mắt, ba mẹ nhẹ nhàng đặt tay lên màn hình hoặc nói "con nhìn mẹ một chút". Khi con nhìn lên, cảm ơn con.
- Dạy câu đáp ngắn. "Dạ" hoặc "Dạ, con nghe ạ" — kèm ánh mắt. Với trẻ 6 tuổi trở lên, thêm: "Dạ, con xem xong đoạn này rồi con làm ạ." Câu này lễ phép mà vẫn cho con nói mong muốn của mình.
- Tập khi không có chuyện gì. Chơi trò "gọi tên": con đang xem, ba mẹ gọi, con ngẩng lên đáp "dạ" thì được một lời khen. Tập vài lần lúc vui, đến lúc thật con sẽ quen.
Khi con đã quen đáp lời, ba mẹ giữ phần của mình: nếu con xin xem nốt một đoạn ngắn hợp lý, ba mẹ đồng ý và chờ. Con thấy lời đáp lễ phép của mình được tôn trọng sẽ tiếp tục đáp lễ phép.
Dừng máy đúng lúc: báo trước và điểm dừng
Phần lớn cuộc giằng co quanh chiếc máy xảy ra vì việc dừng đến bất ngờ với con. Báo trước là cách đơn giản mà hiệu quả: "Còn năm phút nữa là ăn cơm, con xem nốt tập này rồi tắt nhé." Trẻ nhỏ chưa hiểu "năm phút", nên dùng mốc con hiểu được: "hết bài hát này", "xong màn chơi này", "khi kim dài chỉ số sáu".
Điểm dừng nên là một điểm tự nhiên của nội dung — cuối tập phim, cuối màn chơi — thay vì cắt ngang giữa chừng. Với trò chơi không có điểm dừng rõ, ba mẹ cùng con thoả thuận trước khi chơi: "Con chơi đến khi đồng hồ kêu thì lưu lại và tắt." Thoả thuận trước khi bắt đầu luôn dễ giữ hơn thương lượng lúc con đang cuốn vào nhất.
Với trẻ 2–5 tuổi, ba mẹ nên ở cạnh lúc tắt: "Mình chào bạn trong phim nào, tạm biệt bạn," rồi tắt cùng con và chuyển ngay sang việc kế tiếp. Có việc kế tiếp rõ ràng — rửa tay, ra bàn ăn, đi tắm — giúp con chuyển dễ hơn là tắt máy rồi để con ngồi trống.
Nếu con khóc khi tắt, ba mẹ công nhận cảm xúc: "Con tiếc lắm phải không, phim đang hay." Rồi giữ vững, không mở lại để con nín. Lần nào khóc cũng được mở lại thì lần sau con khóc sớm hơn và lâu hơn. Sự bình tĩnh, nhất quán của ba mẹ mới là thứ làm việc dừng máy dễ dần lên.
Chuẩn bị trước để việc dừng máy nhẹ nhàng hơn
Phần lớn công sức dạy con dừng máy nằm ở trước lúc con cầm máy, không phải lúc con đang xem. Một vài sắp đặt nhỏ dưới đây giúp ba mẹ ít phải nhắc, ít phải giằng co.
- Thoả thuận trước khi đưa máy. "Con xem hai tập, xong thì tắt và ra ăn cơm, đồng ý không?" Để con nhắc lại thoả thuận bằng lời của mình. Trẻ nhớ lời mình nói hơn lời ba mẹ dặn.
- Chọn chỗ xem ở phòng chung. Con xem ở phòng khách, gần ba mẹ, thì ba mẹ dễ đến cạnh, dễ báo trước, và con cũng dễ nghe tiếng gọi hơn khi xem một mình trong phòng đóng cửa.
- Tránh đưa máy ngay trước những việc khó dừng. Ngay trước giờ ăn, giờ ngủ, giờ đi học là lúc dừng máy khó nhất. Nếu được, chọn khung giờ có khoảng đệm phía sau, để việc dừng không bị ép vội.
- Có sẵn việc kế tiếp. Biết sau khi tắt máy là đi tắm với vịt nhựa, ra phụ mẹ dọn bàn hay cùng ba ra sân, con chuyển việc dễ hơn là tắt máy rồi ngồi trống.
- Khen khi con tự dừng. Lần đầu con tự tắt đúng hẹn, ba mẹ nói rõ: "Con tắt đúng giờ như đã hứa, mẹ thấy con giữ lời lắm." Lời khen gắn với việc cụ thể giúp con muốn làm lại lần sau.
Những sắp đặt này không làm con hết tiếc khi phải dừng, nhưng làm cho việc dừng trở thành một phần quen thuộc của ngày, chứ không phải một trận giằng co. Theo thời gian, khi việc dừng máy diễn ra êm hơn, con cũng dễ ngẩng lên đáp lời và chào khách hơn, vì con không còn thấy mỗi lần bị gọi là một lần sắp bị lấy máy.
Khi có khách đến, có người lớn nói chuyện
Khách đến nhà mà con đang xem máy. Ba mẹ đến cạnh con, nói nhỏ: "Có cô Hạnh đến, con đặt máy xuống ra chào cô nhé." Con chào xong có thể xin phép xem tiếp ở phòng mình nếu nhà cho phép. Chào trước, xem sau — đó là thứ tự cần giữ.
Ông bà hỏi chuyện mà con vẫn nhìn máy. Ba mẹ nhắc riêng, không trách trước mặt ông bà: "Con úp máy xuống nói chuyện với bà nhé." Sau đó nói riêng với con: "Bà vui lắm khi con nhìn bà lúc nói chuyện." Lời khen đúng việc nhớ lâu hơn lời trách.
Con đeo tai nghe, người lớn nói mà không nghe thấy. Dạy con tháo một bên tai nghe khi có người đến gần, và tháo hẳn khi người lớn nói chuyện với mình. Ba mẹ làm mẫu: khi con đến nói chuyện, ba mẹ cũng tháo tai nghe ra.
Con xem máy ở nhà người khác. Ở nhà người quen, con hỏi chủ nhà trước khi xem ti vi hay dùng máy tính bảng của nhà họ. Khi chủ nhà nói chuyện với con, con đặt máy xuống. Khi ra về, con chào xong mới cầm máy — không vừa đi ra cửa vừa nhìn máy.
Mỗi tuổi một mức: kỳ vọng vừa sức
Với trẻ 2–3 tuổi, ba mẹ chưa nên chờ con tự ngẩng lên hay tự tắt máy. Ở tuổi này, phép lịch sự là việc của ba mẹ: hạn chế để con xem lúc có khách, đến cạnh con khi cần, tắt cùng con và nói thay con lời chào nếu con còn ngại. Con học bằng cách thấy ba mẹ làm, nghe ba mẹ nói, chưa cần tự làm một mình.
Trẻ 4–6 tuổi tập được câu đáp "dạ" khi được chạm vai gọi tên, và dừng ở điểm hẹn nếu được báo trước. Trẻ 7–10 tuổi có thể tự đặt hẹn giờ, tự úp máy khi người lớn đến nói chuyện, và tự xin phép: "Con xem nốt năm phút rồi con ra chào cô được không ạ?" Các mốc này là khoảng rộng; có bé làm được sớm, có bé cần thêm thời gian, và điều ba mẹ nhìn là con có tiến lên so với chính mình hay không, không phải so với con nhà khác.
Câu ba mẹ nói thay cho câu quát
Những câu quát quen miệng thường làm cả nhà căng thẳng mà con vẫn không dừng. Bảng dưới đây gợi ý câu thay thế, vẫn rõ ràng mà giữ được bình tĩnh.
| Thay vì | Ba mẹ thử nói | Vì sao hiệu quả hơn |
|---|---|---|
| "Gọi mấy lần rồi có nghe không hả?" | (Đến gần, chạm vai) "Con nhìn mẹ một chút." | Lấy được sự chú ý trước, rồi mới nói việc |
| "Tắt ngay, không mẹ thu máy!" | "Hết tập này mình tắt nhé. Còn khoảng ba phút." | Báo trước, có điểm dừng, không doạ |
| "Khách đến mà không biết chào à?" | (Nói nhỏ riêng) "Con đặt máy xuống ra chào cô nhé." | Không làm con xấu hổ trước khách |
| "Suốt ngày dán mắt vào máy!" | "Mẹ thấy con thích phim này lắm. Lát ăn xong kể mẹ nghe nhé." | Công nhận điều con thích, nối lại câu chuyện |
| "Con hư quá, không ai chịu nổi." | "Lần sau mẹ gọi, con đáp 'dạ' trước, được không?" | Nói việc cần làm, không gán nhãn |
Ba mẹ không cần nói đúng từng chữ như bảng. Điều cần giữ là ba ý: đến gần thay vì gọi vọng, báo trước thay vì cắt ngang, và nói việc cần làm thay vì chê con. Con nghe giọng bình tĩnh sẽ dễ đáp lại bằng giọng bình tĩnh.
Nếu con rất khó dừng dù ba mẹ đã báo trước đều đặn trong thời gian dài, hoặc việc dừng máy thường dẫn tới những cơn giận dữ dội, kéo dài, ba mẹ có thể trao đổi với cô giáo, bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để có cái nhìn đầy đủ hơn, thay vì tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thu máy của con khi con không đáp lời?
Thu máy để phạt dễ làm con giấu máy, xem lén, chứ ít khi dạy được phép đáp lời. Hiệu quả hơn là đến gần, chờ con nhìn lên, và tập câu "dạ" khi không có chuyện gì. Nếu cần dừng, báo trước và tắt cùng con.
Con bảo "chờ con một chút" rồi xem mãi, phải làm sao?
Đồng ý với một mốc cụ thể: "Một chút là hết đoạn này nhé." Hết mốc, ba mẹ đến cạnh con và cùng tắt. Lời đồng ý có giới hạn rõ ràng dạy con rằng xin thêm thời gian được, nhưng phải giữ lời.
Bé 3 tuổi khóc dữ mỗi lần tắt máy có bình thường không?
Trẻ 3 tuổi phản ứng mạnh khi bị cắt ngang việc mình thích là chuyện thường gặp. Báo trước bằng mốc bé hiểu, tắt cùng bé, có việc tiếp theo hấp dẫn. Nếu những cơn khóc kéo dài và ngày càng nặng, ba mẹ có thể hỏi ý kiến bác sĩ nhi.
Con đáp "dạ" nhưng mắt vẫn không rời máy, như vậy có đủ không?
Với trẻ nhỏ, đáp "dạ" đã là bước tiến. Bước tiếp theo là nhìn lên khi đáp. Ba mẹ khen bước con đã làm được, rồi nhắc thêm: "Con nhìn mẹ khi nói nhé." Dạy từng bước dễ hơn đòi cả ba điều cùng lúc.
Khách đến mà con đang chơi dở trò chơi, có cần bắt con tắt ngay không?
Không cần tắt ngay, nhưng con nên tạm dừng, đặt máy xuống ra chào khách. Chào xong, tuỳ nếp nhà, con có thể xin phép chơi tiếp ở chỗ khác. Thứ tự "chào trước, chơi sau" là điều đáng giữ.
Ba mẹ cũng hay mải điện thoại, có dạy con được không?
Được, nếu ba mẹ cũng tập cùng con. Khi con gọi, ba mẹ ngẩng lên đáp; khi lỡ không nghe, xin lỗi con. Con thấy cả nhà cùng giữ một luật sẽ dễ làm theo hơn nhiều so với một luật chỉ áp cho trẻ con.