Con nghe máy giùm ba mẹ đúng phép khi làm được ba việc: đáp lễ phép, gọi ba mẹ đúng cách (đem máy lại hoặc báo người gọi chờ), và nếu ba mẹ không nghe được thì nhận lời nhắn ngắn gồm tên người gọi, việc gì, có cần gọi lại không. Trẻ khoảng 5–6 tuổi thường đã cầm máy, nói "dạ, cô chờ con gọi mẹ ạ" và đem máy cho mẹ được; việc nhận lời nhắn đủ ý thường vững hơn ở 8–10 tuổi, khi con viết được và nhớ được hai, ba chi tiết.
Bài này đi tiếp phần chào hỏi qua điện thoại: lời chào mở đầu con có thể đã biết, giờ là những việc sau lời chào. Kèm theo là một phép quan trọng không kém phép lịch sự: những gì con không cần nói với người gọi, nhất là khi con không biết họ là ai hoặc khi con đang ở nhà một mình.
Khi nào nên để con nghe máy giùm
Nghe máy giùm là một việc nhỏ mà trẻ thường rất thích, vì được tin tưởng như người lớn. Nhưng không phải cuộc gọi nào cũng hợp để giao cho con. Thời điểm phù hợp nhất là khi ba mẹ ở ngay trong nhà, đang bận tay (nấu ăn, tắm cho em, phơi đồ) và cuộc gọi đến từ số đã lưu tên người quen, chẳng hạn ông bà, cô dì, bạn thân của mẹ. Ba mẹ nói to "con nghe giùm mẹ, bà ngoại gọi đó" để con vừa biết ai gọi, vừa biết mẹ ở gần.
Với số lạ, cuộc gọi công việc của ba mẹ, hay khi con đang ở nhà một mình, nhà nên có luật riêng. Nhiều gia đình chọn: con không nghe số lạ; nếu đã lỡ nghe thì nói câu an toàn đã tập sẵn rồi gác máy. Không có luật chung cho mọi nhà, nhưng luật phải rõ trước khi có tình huống, không phải nghĩ ra lúc chuông đang reo.
Một lưu ý thực tế: máy của ba mẹ có thể hiện tin nhắn, thông báo riêng. Khi giao máy cho con nghe, ba mẹ nên quen dặn con chỉ nghe, không bấm sang chỗ khác. Đó cũng là dịp tập luôn phép "máy của ai, hỏi người đó".
Câu mẫu cho từng tình huống
Trẻ nghe máy tự tin hơn hẳn khi đã có sẵn câu trong đầu. Ba mẹ chọn vài câu hợp với giọng nhà mình, tập trước bằng trò chơi gọi điện giả. Chữ "ạ" ở miền Bắc hay "dạ" ở miền Nam đều đúng phép; câu dưới đây chỉ là gợi ý.
| Tình huống | Con nói | Con làm |
|---|---|---|
| Người quen gọi, ba mẹ ở gần | "Dạ con chào bà ạ. Bà chờ con một chút, con đưa máy cho mẹ." | Cầm máy đi lại chỗ mẹ, không gọi to từ xa, đưa máy bằng hai tay |
| Ba mẹ đang bận, không nghe được | "Dạ mẹ con đang bận tay. Bà có nhắn gì không ạ, con nói lại với mẹ." | Nhớ hoặc ghi: ai gọi, việc gì, có cần gọi lại không |
| Người gọi muốn nói chuyện với con | "Dạ con khoẻ ạ. Con đang..." (kể ngắn) | Nói rõ, không ăn trong lúc nói, chào trước khi đưa lại máy |
| Số lạ hỏi ba mẹ đâu | "Dạ ba mẹ con không nghe máy được. Cô/chú để lại lời nhắn ạ." | Không nói ba mẹ đi vắng, không nói địa chỉ, không nói con ở nhà một mình |
| Không hiểu người gọi nói gì | "Dạ con nghe không rõ, cô nói lại giùm con được không ạ?" | Nếu vẫn không hiểu, nói "con đưa máy cho mẹ" hoặc xin phép gác máy |
Dòng thứ tư là phép an toàn, không phải phép bất lịch sự. Nói "ba mẹ con không nghe máy được" vẫn hoàn toàn lễ phép, chỉ không để lộ hoàn cảnh trong nhà cho người chưa biết.
Nhận lời nhắn: ba thông tin là đủ
Phần dễ quên nhất của nghe máy giùm là truyền lại lời nhắn. Trẻ thường gác máy xong là chạy đi chơi, và mẹ chỉ biết có người gọi khi người đó gọi lần hai. Dạy con một khuôn ba phần:
- Ai gọi. "Dạ cho con hỏi cô tên gì ạ?" — câu hỏi lịch sự, không thất lễ. Với người thân, con chỉ cần nhớ vai: bà nội, chú Tư, cô Hạnh bạn mẹ.
- Việc gì. Một câu thôi: "Cô bảo mai họp phụ huynh", "Bà hỏi cuối tuần có về không". Không cần chép lại nguyên lời.
- Có cần gọi lại không. "Dạ cô có cần mẹ con gọi lại không ạ?" Câu này giúp ba mẹ biết việc gấp hay không.
- Nói lại ngay khi gác máy. Trẻ nhỏ nói miệng liền, trẻ lớn có thể ghi vào tờ giấy để cạnh tủ lạnh hoặc nhắn tin cho ba mẹ. Lời nhắn để đến tối thường mất nửa nội dung.
Tập khuôn này bằng trò chơi: ba gọi máy của mẹ khi đi làm về sớm, giả làm "cô giáo" gọi tìm mẹ, con nhận lời nhắn. Vài lần chơi, con quen tay hơn mọi lời dặn.
Khi con truyền lời nhắn đúng, ba mẹ cảm ơn con ngay và cho con biết lời nhắn ấy hữu ích ra sao: "Nhờ con nhắn mà mẹ kịp gọi lại cho bà."
Những điều con không cần nói với người gọi
Ba mẹ đi đâu, khi nào về. Với người quen thì chuyện này bình thường, nhưng với số lạ thì không. Câu thay thế: "Ba mẹ con không nghe máy được, cô để lại lời nhắn ạ."
Con đang ở nhà một mình. Đây là thông tin cần giữ kín nhất. Nếu nhà có lúc để con 9–10 tuổi ở nhà một mình ít phút, luật rõ ràng nhất là không nghe số lạ.
Địa chỉ nhà, tên trường, lớp. Không ai cần hỏi những điều này qua điện thoại với một đứa trẻ. Người hỏi thì con nói "con không biết ạ, cô hỏi mẹ con nhé" và đưa máy cho người lớn hoặc gác máy.
Mã số, mật khẩu, số tài khoản. Với trẻ lớn, dặn thêm: có người gọi nói "trúng thưởng", "ba con bị tai nạn cần chuyển tiền" hay hỏi mã gửi về máy thì không trả lời, gác máy và báo ngay cho ba mẹ. Đó là chiêu lừa người lớn cũng hay gặp.
Chuyện riêng trong nhà. Ba mẹ cãi nhau, nhà sắp đi chơi đâu, ba mới mua gì — con không cần kể với người gọi, kể cả họ hàng xa. Giữ chuyện nhà cũng là một phép lễ phép với chính ba mẹ.
Khi con nghe máy chưa đúng phép
Những lỗi thường gặp: con nhấc máy mà không nói gì, nói "a lô, ai đó?" cộc lốc, gọi vọng "mẹ ơi có điện thoại" ngay bên tai người gọi, đặt máy xuống rồi quên luôn, hoặc lỡ kể hết chuyện nhà. Không lỗi nào cần mắng. Phần lớn là con chưa có câu sẵn trong đầu, hoặc quá hồi hộp.
Cách gỡ tốt nhất là chờ cuộc gọi xong rồi mới góp ý, và góp ý bằng cách đề xuất câu thay: "Lúc nãy con nói 'ai đó', lần sau con thử 'dạ con nghe ạ' xem, bà nghe sẽ vui hơn." Đừng sửa con ngay khi đầu dây bên kia vẫn đang nghe; con xấu hổ và lần sau sẽ né việc nghe máy.
Nếu con lỡ để lộ thông tin như "nhà con không có ai", ba mẹ bình tĩnh, cảm ơn con đã kể lại, rồi cùng con tập câu khác. Trẻ sợ bị mắng thì lần sau giấu, mà giấu mới là điều đáng lo nhất. Trường hợp cuộc gọi khiến con sợ hãi, có người lạ doạ nạt hay đòi gặp con, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí) để được tư vấn.
Với trẻ nhút nhát, đừng ép con nghe máy chỉ vì "lớn rồi phải biết". Bắt đầu từ cuộc gọi của người thân thiết nhất, có ba mẹ đứng cạnh, rồi mới tới cuộc gọi của người ít gặp hơn. Sự tự tin đến sau vài lần thành công nhỏ.
Tập trước bằng trò chơi gọi điện giả
Trẻ học nghe máy nhanh nhất qua chơi. Một chiếc điện thoại đồ chơi, hay thậm chí một khối gỗ, cũng đủ để ba mẹ và con đổi vai: ba làm "bà ngoại", con là người nghe; rồi con làm "cô giáo", mẹ là người nghe. Mỗi lượt chỉ kéo dài một hai phút, xoay quanh một tình huống: bà gọi hỏi thăm, cô gọi nhắn mai mang áo mưa, một người lạ gọi hỏi ba mẹ đâu.
Ở tình huống người lạ, ba mẹ có thể chơi giả làm người hỏi dồn: "Thế ba mẹ con đi đâu? Bao giờ về? Nhà con ở đường nào?" Để con tập nói đi nói lại câu an toàn mà không bối rối. Chơi xong, hỏi con cảm thấy thế nào, khen những chỗ con giữ được câu, và nhẹ nhàng gợi ý chỗ nên đổi cách nói.
Với trẻ 8–10 tuổi, có thể tập bằng cuộc gọi thật: nhờ một người thân gọi vào máy mẹ lúc mẹ "bận", con nghe và nhận lời nhắn. Sau đó người thân gọi lại cho mẹ để đối chiếu xem lời nhắn đã đủ chưa. Trẻ thường rất hào hứng khi biết lời nhắn của mình được kiểm lại và đúng.
Đổi vai: khi con là người gọi đi
Nghe máy và gọi đi là hai mặt của một kỹ năng. Khi con 7–10 tuổi tự gọi cho ông bà, cho bạn, cho cô giáo, phép tắc gồm: chào và xưng tên ngay ("Dạ con chào cô, con là Minh, con của mẹ Lan ạ"), hỏi người nghe có tiện không ("Cô đang rảnh không ạ?"), nói việc chính gọn gàng, cảm ơn và chào trước khi gác.
Thêm một phép ít được dạy: giờ gọi. Trẻ chưa có khái niệm người lớn ngủ trưa, ngủ sớm hay đang họp. Nhà có thể đặt luật đơn giản cho trẻ, chẳng hạn không gọi người ngoài gia đình vào giờ ăn trưa, giờ ngủ trưa và sau giờ ăn tối, trừ việc gấp và đã hỏi ba mẹ.
Nếu người kia không nghe máy, con không gọi dồn nhiều lần liên tiếp. Đợi một lúc, hoặc nhờ ba mẹ nhắn tin. Cả việc gọi dồn lẫn nhá máy rồi tắt đều dễ làm người lớn lo lắng hoặc khó chịu, dù con chỉ muốn nói chuyện.
Khi gọi cho người lớn tuổi, con nói chậm hơn thường ngày, rõ từng chữ, và hỏi lại nếu ông bà nghe không rõ thay vì nói to dần lên. Ông bà ở quê nhiều khi nghe kém hoặc sóng chập chờn; một đứa cháu biết kiên nhẫn nhắc lại câu hỏi "Dạ, bà có khoẻ không ạ?" lần thứ hai bằng giọng nhẹ nhàng là đã hiểu phép lịch sự sâu hơn mọi khuôn câu mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Bé 4 tuổi có nên cho nghe máy giùm không?
Được, nếu là người thân gọi và ba mẹ ở ngay cạnh. Bé 4 tuổi đã nói được "dạ con chào bà" rồi đưa máy cho mẹ. Việc nhận lời nhắn thì chưa cần đòi hỏi ở tuổi này; con nhớ được một chi tiết đã là tốt.
Con nghe máy xong quên báo ba mẹ thì làm sao?
Xem lại máy ngay khi biết có cuộc gọi, cảm ơn con đã nghe giùm, rồi nhắc khuôn ba phần: ai gọi, việc gì, có cần gọi lại không. Có thể dán một tờ giấy nhỏ ở chỗ để máy để con tập ghi lại.
Có nên dạy con nói dối "ba mẹ đang tắm" để từ chối cuộc gọi?
Không cần nói dối. Câu "ba mẹ con không nghe máy được, cô để lại lời nhắn ạ" vừa đúng sự thật, vừa lịch sự, vừa giữ kín hoàn cảnh trong nhà. Dạy con nói dối nhỏ dễ làm con khó phân biệt khi nào được nói dối.
Con hay kể chuyện nhà với họ hàng qua điện thoại thì có sao không?
Trẻ kể chuyện là tự nhiên. Ba mẹ chỉ cần dạy con phân biệt chuyện vui chung có thể kể và chuyện riêng của người lớn không nên kể, bằng ví dụ cụ thể thay vì cấm chung chung, để con không sợ nói chuyện với người thân.
Người gọi nói trống không, xưng hô khó chịu với con thì con nên làm gì?
Con vẫn giữ lời lễ phép của mình và đưa máy cho người lớn, hoặc nói "dạ con xin phép gác máy" nếu người đó doạ nạt. Lễ phép không có nghĩa con phải nghe tiếp những lời làm con sợ hay khó chịu.
Trẻ mấy tuổi thì có thể ở nhà nghe máy khi ba mẹ đi vắng?
Không có tuổi chung, tuỳ mức trưởng thành của con và hoàn cảnh nhà. Dù con lớn, luật an toàn nên giữ: không nghe số lạ, không nói đang ở nhà một mình, có việc lạ thì gọi ngay cho ba mẹ theo số đã lưu sẵn.