Phép lịch sự với điện thoại, gói gọn cho trẻ, là: người thật trước mặt luôn được ưu tiên hơn cái máy; dùng máy của ai phải hỏi người đó; âm thanh của mình không làm phiền người khác; không chụp, quay hay kể chuyện người khác khi chưa hỏi; và lời nói qua máy cũng lễ phép như nói trực tiếp. Trẻ 2–4 tuổi học được hai điều đầu qua làm mẫu và nhắc nhẹ; trẻ 5–7 tuổi biết tắt tiếng, hỏi trước khi mượn, ngẩng lên khi được gọi; trẻ 8–10 tuổi bắt đầu nhắn tin, vào nhóm lớp và cần thêm phép tắc khi viết.
Bài này không bàn chuyện con nên xem bao nhiêu phút mỗi ngày, vì đó là câu hỏi sức khoẻ và phát triển có hướng dẫn riêng. Ở đây chỉ nói chuyện phép tắc: khi chiếc máy đã có mặt trong nhà, trong tay con, thì con dùng nó thế nào để người xung quanh thấy được tôn trọng. Kèm theo là bảng mốc theo tuổi, câu mẫu ba mẹ nói được ngay và cách xử lý khi con chưa chịu làm theo.
Vì sao điện thoại cần phép tắc riêng, không chỉ là "dùng ít thôi"
Ông bà ngày trước dạy con cháu "ăn trông nồi, ngồi trông hướng" — tức là để ý người quanh mình trước khi làm việc của mình. Chiếc điện thoại thử thách đúng nếp đó: nó kéo ánh mắt, đôi tai và cả sự chú ý của người cầm máy ra khỏi căn phòng. Một đứa trẻ cúi đầu vào màn hình khi bà hỏi chuyện không hẳn là hỗn; con chỉ chưa được dạy rằng lúc ấy cần ngẩng lên. Phép lịch sự với điện thoại vì vậy không phải thứ gì mới lạ, mà là cách nếp cũ "biết người biết ta" được áp vào một đồ vật mới.
Nhiều gia đình chỉ đặt một luật duy nhất: giới hạn thời gian. Luật ấy cần, nhưng không đủ. Một bé chỉ xem mười phút mà mở loa to giữa phòng khám, hay cầm máy của mẹ lướt ảnh riêng của mẹ, vẫn là chưa đúng phép. Ngược lại, một bé đã được dạy phép tắc sẽ tự biết tắt tiếng khi vào thang máy, tự đặt máy xuống khi có khách — những việc mà đồng hồ hẹn giờ không dạy được.
Thêm một lý do ít được nói tới: chính trẻ cũng cần được bảo vệ bằng phép tắc. Thói quen hỏi trước khi chụp người khác đi cùng với ý thức "ảnh của con cũng cần được hỏi". Thói quen không tự ý trả lời người lạ gọi đến đi cùng với sự an toàn. Phép lịch sự và an toàn ở đây là một.
Năm nguyên tắc gốc, nói được bằng lời của trẻ
Người thật trước, cái máy sau. Khi có người nói chuyện với con, gọi con, hay khi cả nhà đang ăn, máy được đặt xuống. Câu cho trẻ nhỏ: "Có người nói chuyện là mình ngẩng lên." Trẻ lớn hiểu thêm: nếu đang làm dở việc quan trọng, con nói "con xin một phút ạ" rồi giữ đúng một phút.
Máy của ai, hỏi người đó. Điện thoại của ba, của mẹ, của ông bà, của bạn đều là đồ riêng. Muốn cầm, muốn xem, muốn gọi đều phải hỏi. Được cho mượn cũng chỉ dùng đúng việc đã xin, không mở ảnh, tin nhắn hay ứng dụng khác.
Tiếng của mình không làm phiền ai. Ở nơi đông người, trong xe, trong bữa cơm, khi có người đang ngủ: tắt tiếng hoặc đeo tai nghe với âm lượng vừa phải. Trẻ nhỏ chưa tự chỉnh được thì ba mẹ chỉnh giùm và nói thành lời: "Mẹ tắt tiếng vì ở đây có cô chú đang chờ khám."
Hỏi trước khi chụp, quay, gửi. Muốn chụp ảnh hay quay ai, kể cả em bé trong nhà, con hỏi trước. Muốn gửi ảnh của người khác cho ai đó, con hỏi lần nữa. Người ta lắc đầu thì thôi, không cãi.
Nói qua máy cũng như nói trước mặt. Chào, xưng hô, cảm ơn, tạm biệt khi nghe máy hay nhắn tin giống hệt khi gặp mặt. Điều gì con không nói thẳng trước mặt bạn thì cũng không nhắn, không gõ vào nhóm.
Con làm được gì theo từng độ tuổi
Bảng dưới là khoảng tham khảo, không phải thước đo để chấm con. Có bé năm tuổi đã tự tắt tiếng rất nề nếp, có bé chín tuổi vẫn cần nhắc; điều quyết định là trong nhà người lớn làm mẫu thế nào và nhắc có đều không.
| Độ tuổi | Phép tắc thường tập được | Ba mẹ làm gì |
|---|---|---|
| 2–4 tuổi | Đưa máy lại cho người lớn khi được bảo; không giật máy của người khác; ngẩng lên khi được gọi tên (cần nhắc) | Ba mẹ cầm máy, con xem cùng; đặt máy xuống mỗi khi nói với con để con thấy mẫu |
| 5–7 tuổi | Hỏi "con mượn máy được không ạ"; tự tắt tiếng khi được dặn; đặt máy xuống khi có khách, khi ăn; nhận máy và trả máy bằng hai tay | Dặn luật trước khi đưa máy; khen đúng việc con vừa làm |
| 8–10 tuổi | Nghe máy giùm và nhận lời nhắn; nhắn tin có chào, có ký tên; hỏi trước khi chụp và gửi ảnh người khác; biết giờ nào không nên nhắn | Cùng con soạn tin nhắn đầu tiên; thoả thuận luật nhóm chat; xem lại cùng con một vài tình huống khó |
Mốc 8–10 tuổi gắn với việc trẻ bắt đầu dùng máy để liên lạc thật, không chỉ để xem. Đó là lúc phép lịch sự chuyển từ "đừng làm phiền người khác" sang "viết và nói thế nào cho đúng".
Nếu con mới bắt đầu tập ở tuổi lớn hơn, không có gì muộn: cứ đi từ dòng đầu của bảng, chỉ là nhanh hơn.
Dạy thế nào: bốn bước dùng được ngay tuần này
Phép tắc với điện thoại khó dạy bằng lời giảng, vì lúc con cầm máy cũng là lúc con ít nghe nhất. Cách hiệu quả hơn là dặn trước, làm mẫu, nhắc ngắn và khen đúng.
- Dặn trước khi đưa máy. Một câu, không giảng: "Mẹ cho con mượn để gọi bà. Gọi xong con trả mẹ, con không mở ảnh nhé." Dặn lúc đưa máy hiệu quả hơn mắng lúc con đã lỡ.
- Làm mẫu bằng chính máy của ba mẹ. Khi con gọi, ba mẹ úp máy xuống và quay người về phía con. Khi vào nơi đông người, ba mẹ tắt tiếng và nói "ba tắt tiếng rồi". Trẻ bắt chước cái nhìn thấy nhiều hơn cái nghe dặn.
- Nhắc bằng tín hiệu ngắn. Thống nhất một câu hoặc cử chỉ: "Ngẩng lên nào" hoặc đặt nhẹ tay lên vai. Nhắc đi nhắc lại bằng câu dài dễ thành cằn nhằn, và con học cách lờ đi.
- Khen đúng hành vi, ngay sau đó. "Con tự đặt máy xuống khi chú hỏi chuyện, chú vui lắm." Khen cụ thể giúp con biết chính xác điều gì được quý, thay vì một câu "con ngoan" chung chung.
Khi con quên, đừng tịch thu máy trước mặt người khác hay mắng "con hư quá". Nhắc tín hiệu, chờ vài giây; nếu con vẫn chưa làm, ba mẹ nhẹ nhàng cầm máy lại và nói "mẹ giữ giùm con, xíu nữa nói chuyện". Chuyện nói riêng để sau, lúc không còn ai nhìn.
Những lúc khó: con mải mê, con cãi, con so với bạn
Khó nhất là lúc con đang say mê một trò chơi hay một đoạn phim mà phải dừng. Não bộ trẻ nhỏ chưa giỏi chuyển việc đột ngột, nên một lời báo trước giúp rất nhiều: "Hai phút nữa khách tới, con xem nốt đoạn này rồi cất máy nhé." Đến giờ, ba mẹ đứng cạnh con, không gọi vọng từ bếp. Dừng được thì cảm ơn con.
Trẻ 7–10 tuổi hay cãi: "Ba cũng cầm máy suốt mà." Câu này thường đúng một phần, và cách đáp tử tế nhất là nhận phần đúng: "Con nói đúng, ba cũng hay quên. Từ nay trong bữa cơm cả nhà cùng cất máy, ba cũng vậy." Một luật áp cho cả nhà được trẻ chấp nhận dễ hơn nhiều so với luật chỉ dành cho trẻ.
Rồi đến câu "bạn con được cầm máy suốt". Ba mẹ không cần chê nhà khác, chỉ cần nói rõ nếp nhà mình: "Mỗi nhà có cách riêng. Nhà mình thì khi có người nói chuyện, mình ngẩng lên." Không so sánh con với bạn theo chiều ngược lại ("nhìn bạn kia ngoan chưa") — so sánh làm con thấy bị đem ra chấm điểm, không làm con thêm lịch sự.
Nếu con có biểu hiện rất khó rời máy, cáu giận dữ dội kéo dài mỗi lần dừng, hay ảnh hưởng nhiều đến ngủ và học, đó là chuyện vượt khỏi phép lịch sự; ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý để được tư vấn đúng.
Máy tính bảng, ti vi thông minh và máy chung của cả nhà
Phép lịch sự không chỉ dành cho điện thoại. Nhiều nhà có một máy tính bảng chung hay chiếc ti vi kết nối mạng ở phòng khách, và đây là nơi các con hay tranh nhau nhất. Phép tắc với máy chung gồm: hỏi người đang dùng trước khi đổi kênh hay đổi bài ("anh ơi, xem xong đoạn này em đổi được không?"), chờ lượt khi đã thoả thuận, và trả máy về chỗ cũ, đã cắm sạc nếu nhà có luật đó.
Một điều ba mẹ dễ bỏ qua: âm lượng ti vi trong nhà nhiều thế hệ. Ông bà nghỉ trưa, em bé ngủ, ba đang họp trực tuyến — con cần biết hạ tiếng hoặc tắt hẳn mà không cần ai phải nhắc to. Có thể dạy bằng câu hỏi thay vì mệnh lệnh: "Giờ này ai đang ngủ nhỉ? Vậy tiếng ti vi nên thế nào?" Trẻ tự trả lời được thì nhớ lâu hơn bị bảo.
Với anh chị em, ba mẹ tránh làm trọng tài cho từng lần tranh máy. Đặt luật một lần, rõ ràng (chẳng hạn mỗi người một lượt, ai đến trước dùng trước, hết lượt thì đưa tận tay người kế tiếp), rồi để các con tự giữ luật. Khi một bé đưa máy cho em đúng lượt mà không cần ai nhắc, đó là lúc đáng khen nhất.
Câu mẫu ba mẹ nói được ngay
Một vài câu ngắn, mỗi câu gắn với một tình huống hay gặp. Ba mẹ đổi chữ cho hợp giọng vùng miền của nhà mình:
- Khi con đang xem mà có người gọi: "Bà đang hỏi con kìa, con ngẩng lên trả lời bà rồi xem tiếp nhé."
- Khi con muốn cầm máy của người lớn: "Con hỏi chú trước: chú ơi, con mượn máy chú được không ạ?"
- Khi vào nơi đông người: "Mình vào phòng chờ rồi, con tắt tiếng hoặc đeo tai nghe nha."
- Khi con muốn chụp em: "Con hỏi em trước đã, em gật đầu thì mới chụp."
- Khi con trả máy: "Con trả mẹ bằng hai tay, cảm ơn mẹ là được rồi."
- Khi chính ba mẹ đang cầm máy mà con gọi: "Mẹ úp máy xuống rồi, con nói đi, mẹ nghe."
Câu cuối có lẽ quan trọng nhất. Mỗi lần ba mẹ nói và làm đúng như vậy, con nhận được một bài học không cần giảng: người thật luôn quan trọng hơn cái máy.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên bắt đầu dạy phép lịch sự với điện thoại?
Ngay khi con bắt đầu thấy và chạm vào điện thoại, thường là trước 3 tuổi. Lúc đó chưa cần dạy bằng lời, chỉ cần ba mẹ đặt máy xuống khi nói với con và tắt tiếng nơi đông người. Lời dặn rõ ràng hợp hơn từ khoảng 4–5 tuổi.
Con chưa có điện thoại riêng thì có cần học không?
Có. Phần lớn trẻ 2–10 tuổi dùng máy của ba mẹ, ông bà, nên phép hỏi mượn, không mở đồ riêng, tắt tiếng và trả máy lại là những phép dùng ngay hằng ngày. Khi con có máy riêng sau này, nền nếp đã sẵn.
Con hay giật máy của người lớn thì làm sao?
Giữ máy lại bình tĩnh, nói chậm: "Con muốn xem thì con hỏi mẹ." Chờ con hỏi lại rồi mới quyết định cho hay không. Nếu lần nào giật cũng được đưa máy để con nín, con sẽ học rằng giật là cách hiệu quả.
Có nên phạt con bằng cách cấm điện thoại cả tuần?
Phạt dài ngày ít khi dạy được phép tắc, chỉ làm con thấy máy là phần thưởng quý và tìm cách lén dùng. Hậu quả liền và nhỏ hiệu quả hơn: con không tắt tiếng trong phòng chờ thì ba mẹ cầm máy lại tới lúc ra về, rồi lần sau thử lại.
Ông bà cho cháu cầm máy thoải mái, ba mẹ nên nói thế nào?
Nói riêng với ông bà, không nói trước mặt cháu, và nói về phép tắc thay vì trách: "Con nhờ ông bà nhắc cháu đặt máy xuống khi ăn cơm giúp con." Ông bà thường sẵn lòng khi được nhờ một việc cụ thể.
Con lớn rồi mà vẫn hay quên phép, có phải con không tôn trọng người khác?
Thường không phải. Chiếc máy được thiết kế để giữ sự chú ý, người lớn còn quên huống chi trẻ. Coi đó là thói quen cần tập lâu dài, nhắc bằng tín hiệu đã thống nhất và khen khi con tự nhớ, thay vì gán nhãn cho con.