Muốn chụp hay quay ai, con hỏi người đó trước: "Con chụp bà một tấm được không ạ?" — và chỉ bấm khi người ấy gật đầu. Người ta nói "không" thì con cất máy, không chụp lén, không hỏi lại năm lần. Ảnh đã chụp, con không tự gửi đi hay khoe lên mạng khi chưa hỏi người trong ảnh và chưa hỏi ba mẹ. Ba ý này áp cho cả người thân trong nhà, bạn bè, người lạ ngoài đường, và cả em bé chưa biết nói — trường hợp đó con hỏi ba mẹ của em.
Trẻ 3–5 tuổi học phép này qua việc ba mẹ hỏi con trước khi chụp con. Trẻ 6–7 tuổi đã có thể tự hỏi và hiểu vì sao có người không thích bị chụp. Trẻ 8–10 tuổi, khi bắt đầu dùng máy riêng hay mượn máy chụp cho nhóm bạn, cần thêm phần khó hơn: không quay người khác lúc họ đang khó xử, đang khóc, đang bị la, và không chuyển tiếp ảnh của bạn cho người khác.
Vì sao một cái bấm máy cũng cần xin phép
Với trẻ, bấm chụp chỉ là một trò vui. Con chưa nghĩ rằng gương mặt, cơ thể, giọng nói của một người là của chính người đó, và người đó có quyền quyết định ai được giữ hình mình. Ông nội đang mặc áo ba lỗ ngồi uống trà, chị họ vừa ngủ dậy tóc rối, cô giáo đang cúi xuống buộc dây giày — với con là khoảnh khắc buồn cười, nhưng người trong ảnh có thể thấy ngại.
Ở góc pháp lý, Bộ luật Dân sự năm 2015 có điều riêng về quyền của cá nhân đối với hình ảnh, nói chung là việc sử dụng hình ảnh của người khác phải được người đó đồng ý, trừ một số trường hợp luật định. Ba mẹ không cần giảng điều luật cho con; chỉ cần biết rằng phép lịch sự dạy con ở nhà cũng trùng với nguyên tắc mà người lớn phải theo ngoài xã hội. Nếu cần chi tiết, nên đọc văn bản hiện hành hoặc hỏi người làm luật, vì quy định có thể được sửa đổi.
Còn một lý do gần gũi hơn: hỏi trước khi chụp là một trong những cách đầu tiên trẻ tập tôn trọng ranh giới của người khác. Đứa trẻ quen hỏi "con chụp được không" cũng sẽ quen với ý rằng người khác hỏi trước khi chạm vào mình, và mình được quyền trả lời "không". Hai bài học này đi cùng nhau.
Dạy con hỏi trước khi chụp: năm bước từ nhà ra ngoài
Bắt đầu từ chính gia đình, nơi con thấy an toàn nhất để tập nói và tập nghe lời từ chối, rồi mới mở rộng ra họ hàng, bạn bè, người lạ.
- Ba mẹ hỏi con trước khi chụp con. "Mẹ chụp con đang xây lâu đài cát nha?" Nếu con lắc đầu, mẹ cất máy thật. Trẻ học phép hỏi nhanh nhất khi chính mình được hỏi và lời từ chối của mình có giá trị.
- Dạy câu hỏi mẫu ngắn. Với ông bà, người lớn: "Con chụp ông một tấm được không ạ?". Với bạn: "Tớ chụp cậu nhé, được không?". Với người lạ — người bán hàng, nghệ nhân ở hội chợ — con nhờ ba mẹ hỏi cùng.
- Tập nghe chữ "không". Ba mẹ đóng vai người từ chối: "Thôi, bà đang mệt, để lúc khác nhé." Con tập đáp: "Dạ vâng ạ," rồi cất máy. Chơi đi chơi lại vài lần, con sẽ thấy bị từ chối là chuyện bình thường, không phải bị chê.
- Cho người được chụp xem lại ảnh. Chụp xong, con đưa máy: "Ông xem có được không ạ, ông không thích thì con xoá." Bước nhỏ này khiến người lớn rất quý con, và dạy con rằng tấm ảnh vẫn thuộc về người trong ảnh.
- Hỏi lần nữa trước khi gửi đi. "Con gửi ảnh này cho ba được không, bà?" Với ảnh có bạn bè, ảnh trong lớp, con hỏi ba mẹ trước khi gửi cho bất kỳ ai.
Năm bước này nghe dài nhưng làm quen rồi chỉ mất vài giây. Điều cần giữ là không bỏ bước 1: nếu ba mẹ vẫn chụp con lúc con đang khóc rồi gửi vào nhóm họ hàng "cho vui", lời dạy con hỏi người khác sẽ rất khó đứng vững.
Những lúc không nên chụp, dù người ta có thể không phản đối
Khi ai đó đang buồn, đang khóc, đang ốm. Bạn ngã đau ở sân trường, em bé đang khóc vì bị mắng, ông nằm truyền dịch ở bệnh viện. Trẻ đôi khi muốn quay lại vì tò mò hoặc thấy lạ. Ba mẹ dạy con: lúc người ta khó khăn là lúc mình giúp hoặc để yên, không phải lúc giơ máy lên.
Khi ai đó đang bị la mắng hay đang xấu hổ. Quay cảnh bạn bị cô nhắc, anh chị bị ba mẹ la, một người lạ ngã xe ngoài đường, rồi đem cho người khác xem, là làm người ta xấu hổ thêm lần nữa. Đây là ranh giới cần nói rõ với trẻ 8–10 tuổi, vì ở tuổi này những đoạn quay như vậy dễ lan trong nhóm bạn.
Ở những nơi có quy định hoặc cần trang nghiêm. Đám tang, lúc làm lễ trong đám cưới, phòng khám, bể bơi, phòng thay đồ, nhiều bảo tàng và nơi thờ tự có quy định riêng về chụp ảnh. Quy tắc đơn giản cho con: thấy biển cấm hoặc không chắc thì hỏi ba mẹ, ba mẹ không chắc thì hỏi người phụ trách.
Người lạ, nhất là trẻ con nhà khác. Con muốn chụp em bé dễ thương ở công viên? Hỏi ba mẹ của em, không chụp lén. Nhiều gia đình không muốn ảnh con mình nằm trong máy người lạ, và đó là lựa chọn cần được tôn trọng.
Ảnh có thể làm lộ thông tin riêng. Ảnh chụp cổng nhà có số nhà, đồng phục có tên trường, giấy tờ trên bàn. Với trẻ 9–10 tuổi, ba mẹ có thể giải thích nhẹ nhàng rằng có những thứ trong ảnh nói cho người lạ biết mình ở đâu, nên trước khi gửi đi cần nhìn kỹ.
Khi con muốn gửi ảnh, đăng ảnh: phép của trẻ 8–10 tuổi
Hầu hết các mạng xã hội lớn đặt độ tuổi tối thiểu 13 cho tài khoản riêng, nên trẻ dưới 10 tuổi thường chưa có tài khoản. Nhưng con vẫn gửi ảnh qua máy của ba mẹ, vào nhóm nhắn tin gia đình, hoặc cho bạn qua máy tính bảng. Phép lịch sự ở đây gói trong một câu: ảnh có người khác thì hỏi người đó, ảnh có bạn bè thì hỏi ba mẹ.
Có một kiểu ảnh trẻ hay gửi mà không nghĩ: ảnh chụp màn hình tin nhắn của bạn, ảnh bạn làm mặt xấu cho vui, ảnh chụp bài kiểm tra của bạn. Những thứ này khi rời khỏi máy con thì con không lấy lại được nữa. Ba mẹ có thể hỏi con một câu dễ nhớ trước khi gửi: "Nếu bạn ấy thấy ảnh này ở máy người khác, bạn ấy có vui không?" Nếu con ngập ngừng, đó là dấu hiệu nên giữ lại.
Ngược lại, khi bạn gửi ảnh có con mà con không thích, con được quyền nói: "Cậu xoá giúp tớ ảnh đó nhé, tớ không thích." Dạy con cả hai chiều — hỏi người khác và nói lên mong muốn của mình — để phép lịch sự không chỉ là nhường nhịn một phía. Nếu ảnh làm con sợ, xấu hổ, hay ai đó dùng ảnh để doạ con, con kể ngay với ba mẹ; ba mẹ nghe con trước, chưa trách, rồi mới tìm cách xử lý cùng nhà trường. Khi việc liên quan đến an toàn của trẻ, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn.
Ba mẹ làm gương: chuyện đăng ảnh con lên mạng
Trẻ quan sát rất kỹ cách ba mẹ dùng máy. Nếu mỗi bữa ăn, mỗi lần con khóc, mỗi lần con tắm đều được chụp và đăng lên, con sẽ nghĩ chụp và đăng là chuyện tự nhiên, không cần hỏi ai. Ngược lại, khi ba mẹ hỏi "mẹ đăng ảnh này lên trang của mẹ được không con?", con học được rằng hình ảnh của mình là của mình, và người lớn cũng tôn trọng điều đó.
Với trẻ dưới 4 tuổi chưa hiểu hết câu hỏi, ba mẹ vẫn có thể tự đặt một luật cho mình: không đăng ảnh con khi con không mặc đủ quần áo, khi con đang khóc hay xấu hổ, ảnh có đồng phục, tên trường, địa chỉ nhà. Đến khi con lớn và tự đọc được những gì ba mẹ từng đăng, con sẽ biết ba mẹ đã giữ gìn cho mình.
Nhóm nhắn tin gia đình, nhóm lớp cũng là nơi cần cùng một phép. Chuyển ảnh con của người khác — ví dụ ảnh cả lớp đi dã ngoại do cô gửi — ra ngoài nhóm thì nên hỏi trước. Đó là phép lịch sự giữa người lớn với nhau, và cũng là bài học lặng lẽ con nhìn thấy mỗi ngày.
Ảnh của con, máy của con: khi trẻ là người bị chụp
Bài học hỏi trước khi chụp có một mặt ngược lại mà ba mẹ nên dạy cùng lúc: con cũng được quyền nói "con không muốn bị chụp". Ở đám cưới, đám giỗ, nhiều người lớn quen giơ máy lên chụp cháu mà không hỏi. Con có thể quay mặt đi, lấy tay che, hoặc nói nhỏ: "Dạ con không muốn chụp ạ." Đó không phải là vô lễ; đó là con đang dùng đúng cái quyền mà ba mẹ dạy con tôn trọng ở người khác.
Ba mẹ đứng về phía con những lúc ấy bằng một câu nhẹ nhàng với người lớn: "Dạ cháu đang ngại, để lát nữa cháu chụp chung với cả nhà ạ." Không trách người lớn, cũng không ép con "cười lên cho cô chụp cái nào". Khi con thấy lời từ chối của mình được ba mẹ giữ, con sẽ tin rằng phép lịch sự không bao giờ đòi con phải chịu đựng điều mình không muốn với cơ thể, hình ảnh của mình.
Con đã lỡ chụp, lỡ gửi: sửa thế nào cho nhẹ nhàng
Con chụp lén ông bà, anh chị cho vui. Không cần làm to chuyện. Ba mẹ cùng con xem lại ảnh và hỏi: "Con hỏi bà chưa?" Rồi dẫn con đến cho người trong ảnh xem, để họ quyết định giữ hay xoá. Con vừa học cách sửa lỗi vừa thấy người lớn tôn trọng mình.
Con quay bạn ngã rồi cười. Nói riêng với con, không mắng trước mặt bạn: "Nếu con là bạn ấy, con thấy sao?" Sau đó con xoá đoạn quay, và nếu bạn đã biết, con xin lỗi bạn. Lời xin lỗi đi cùng hành động xoá ảnh có sức nặng hơn nhiều so với một câu nói suông.
Con đã gửi ảnh bạn vào nhóm. Cùng con nhắn vào nhóm nhờ mọi người xoá, và nói với bạn trong ảnh. Nếu ảnh làm bạn tổn thương, ba mẹ có thể liên hệ ba mẹ của bạn hoặc cô chủ nhiệm. Điều quan trọng là con thấy lỗi có thể sửa, chứ không phải giấu đi.
Con bảo "ai cũng làm vậy mà". Ba mẹ đáp nhẹ: "Nhà mình hỏi trước khi chụp, dù bạn khác làm sao." Câu này không chê ai, chỉ nói rõ nếp nhà. Trẻ thường giữ được nếp nhà khi ba mẹ nói đều, nói bình tĩnh và tự mình làm đúng.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người thân trong nhà mà cũng phải hỏi sao?
Không cần trịnh trọng, nhưng nên có. Một câu "con chụp ông nhé" chỉ mất hai giây, mà ông có cơ hội chỉnh lại áo hoặc nói để lúc khác. Tập hỏi trong nhà là cách dễ nhất để con quen hỏi ở ngoài.
Con chụp cảnh đường phố, đám đông có cần hỏi từng người không?
Chụp cảnh chung như phố xá, lễ hội mà không nhắm vào ai cụ thể thì khác với chụp cận mặt một người. Dạy con nguyên tắc: muốn chụp rõ một người thì hỏi người đó, chụp cảnh rộng thì không chĩa máy sát mặt ai.
Bé 3 tuổi đã hiểu chuyện hỏi trước khi chụp chưa?
Bé chưa hiểu lý do nhưng bắt chước rất nhanh. Khi ba mẹ hỏi bé trước khi chụp và dừng lại khi bé lắc đầu, bé sẽ học câu "chụp được không" như một phần tự nhiên của việc cầm máy.
Ông bà thích chụp cháu và đăng lên mạng, ba mẹ nói thế nào cho khéo?
Ba mẹ nói như một mong muốn chung của nhà mình, không trách: "Con nhờ ông bà gửi ảnh cháu vào nhóm nhà mình thôi ạ, đừng đăng chỗ công khai." Nêu vài ảnh cụ thể nên tránh, như ảnh tắm hay ảnh có đồng phục trường, sẽ dễ được đồng ý hơn.
Con bị bạn quay lén rồi chia sẻ, ba mẹ nên làm gì?
Trước hết nghe con kể và trấn an rằng con không có lỗi. Sau đó báo cô chủ nhiệm hoặc ba mẹ của bạn để nhờ xoá. Nếu nội dung làm con sợ hãi hoặc bị đe doạ, có thể gọi Tổng đài 111 để được tư vấn cách bảo vệ con.
Có nên cho con tự chụp ảnh ở trường, ở lớp học thêm không?
Nhiều trường có quy định riêng về việc mang và dùng điện thoại, nên ba mẹ hỏi cô giáo trước. Nếu được phép, nhắc con giữ nguyên phép hỏi trước khi chụp bạn và cô, và không gửi ảnh lớp ra ngoài khi chưa hỏi ba mẹ.