Dạy trẻ đi xe buýt, tàu điện hay xe khách lễ phép gói trong năm việc: chờ ở trạm và lên xuống theo lượt, chào bác tài hoặc cô phụ xe, ngồi đúng chỗ không gác chân lên ghế, giữ giọng nhỏ, và nhường ghế cho người cần hơn khi con đủ lớn để đứng vững. Trẻ 2–4 tuổi chủ yếu tập ngồi yên trong lòng hoặc cạnh ba mẹ, không đá vào ghế trước; trẻ 5–7 tuổi tự chào, tự bám tay vịn, biết lùi vào trong cho người khác lên; trẻ 8–10 tuổi có thể chủ động đứng dậy mời người lớn tuổi, bà bầu, người bế em bé ngồi.
Câu mẫu khi lên xe: "Mình chào bác tài, tìm chỗ ngồi gần cửa giữa, rồi để chân xuống sàn nha con. Nếu có bà cụ lên mà không còn ghế, mình nhường bà ngồi." Bài viết đi lần lượt từ trạm chờ, lúc lên xuống, chỗ ngồi, chuyện nhường ghế, giữ yên cho người cùng xe, xe khách và tàu hoả đường dài, đến cách ứng xử khi người lạ bắt chuyện với con.
Ở trạm chờ và lúc lên xuống xe
Phần lớn va chạm trên xe công cộng xảy ra ở cửa: người lên chen người xuống, trẻ nhỏ bị kẹt giữa đám đông. Dạy con theo thứ tự rõ ràng giúp con vừa lịch sự vừa an toàn.
- Đứng chờ lùi vào trong lề. Trẻ nắm tay ba mẹ, đứng sau vạch hoặc lùi xa mép đường, không chạy ra đón xe.
- Chờ người xuống hết rồi mới lên. Giải thích cho con: người trong xe cần ra trước thì mới có chỗ cho mình vào.
- Xếp hàng theo người đến trước. Ở trạm có nhiều người chờ, cả nhà đứng sau người đến trước, không chen lên dù có con nhỏ, trừ khi được mời.
- Chào bác tài hoặc cô phụ xe. "Con chào chú ạ" khi lên, "con cảm ơn chú" khi xuống. Với trẻ còn ngại, gật đầu và cười cũng là một lời chào.
- Đi vào trong, không đứng chắn cửa. Trẻ hay thích đứng ngay cửa để nhìn ra ngoài; ba mẹ dắt con vào giữa xe, chỗ có tay vịn thấp.
- Chuẩn bị xuống từ trạm trước. Trẻ 6 tuổi trở lên có thể tập đếm trạm, nhắc ba mẹ bấm chuông, cầm đồ sẵn sàng để không làm cả xe chờ.
Trên tàu điện đô thị ở Hà Nội và TP.HCM, nguyên tắc cũng vậy: đứng hai bên cửa để người trong tàu bước ra trước, không chạy theo khi cửa đang đóng, giữ con xa khe hở giữa sân ga và toa. Khi cửa đã báo đóng, cả nhà chờ chuyến sau thay vì cố lao vào.
Trẻ 8–10 tuổi bắt đầu muốn tự đi xe buýt một vài trạm ngắn. Trước khi để con đi một mình, ba mẹ đi cùng con nhiều lần trên đúng tuyến đó, để con dẫn đường còn ba mẹ chỉ quan sát: con tự chờ ở trạm, tự chào bác tài, tự nhớ trạm xuống, tự hỏi khi không chắc. Khi con làm thuần thục, ba mẹ mới cân nhắc cho con đi một mình, tuỳ độ chín chắn của con, quãng đường và quy định của từng tuyến về trẻ em đi một mình. Con cũng cần thuộc số điện thoại của ba mẹ và biết tìm nhân viên nhà xe hoặc nhân viên ga khi gặp chuyện. Tự lập trên xe công cộng là bước tiếp theo tự nhiên của phép lịch sự: một đứa trẻ biết chờ lượt, biết hỏi và biết cảm ơn sẽ dễ được người xung quanh giúp đỡ hơn.
Nhường ghế: ai cần, khi nào, con mấy tuổi thì nhường
Nhiều xe buýt và tàu điện có ghế ưu tiên gần cửa dành cho người cao tuổi, người khuyết tật, phụ nữ mang thai và người bế trẻ nhỏ. Dạy con hai điều: ghế ưu tiên thì để trống cho người cần nếu xe còn chỗ khác, và khi có người cần mà không còn ghế, người khoẻ mạnh đứng dậy nhường, dù đang ngồi ghế thường.
Câu hỏi ba mẹ hay băn khoăn là trẻ nhỏ có phải nhường không. Trẻ 2–4 tuổi đứng trên xe đang chạy rất dễ ngã; lúc này cách lịch sự là ba mẹ bế con ngồi lòng để trống thêm một ghế, hoặc ba mẹ đứng dậy nhường còn con ngồi. Từ khoảng 7–8 tuổi, khi con đã bám tay vịn chắc, con có thể tự nhường. Ba mẹ không cần ép con nhường bằng mọi giá, nhưng nên làm mẫu thường xuyên để con thấy đó là điều bình thường.
Cách mời ghế cũng là một phép lịch sự cần dạy. Trẻ đứng dậy, nhìn người cần ngồi và nói "mời bà ngồi ạ" hoặc "cô ngồi đi ạ". Nếu người kia từ chối, con cảm ơn và ngồi lại, không cần nài. Có người không muốn bị xem là già hay yếu, nên mời nhẹ nhàng, không nói to "ông già rồi ông ngồi đi".
Khi con được người khác nhường ghế, con nói "con cảm ơn chú ạ" và ngồi gọn, không gác chân, không để cặp chiếm thêm chỗ. Nhận lời tử tế bằng sự lễ phép cũng quan trọng như trao đi lời tử tế.
Giữ yên cho người cùng xe
Chân để dưới sàn. Không gác chân lên ghế, không đá vào lưng ghế trước. Trẻ nhỏ chân ngắn hay đung đưa và vô tình đá; ba mẹ cho con ngồi sâu vào ghế, đặt cặp hoặc túi trước chân để con có chỗ tựa.
Giọng thì thầm, không hát to. Xe buýt và tàu điện là không gian kín, tiếng trẻ nói to dội cả toa. Ba mẹ nói chuyện với con bằng giọng nhỏ, chỉ cho con xem cảnh ngoài cửa sổ, chơi trò đếm xe màu đỏ, tìm cây xanh.
Ăn uống tuỳ quy định từng loại xe. Nhiều tuyến xe và tàu điện không cho ăn uống trên xe; nơi được phép thì chọn đồ ít mùi, ít vụn, ăn gọn và cầm rác về. Ba mẹ đọc quy định của tuyến mình đi và nói trước với con.
Điện thoại tắt tiếng. Nếu cho con xem máy trên đường dài, dùng tai nghe hoặc tắt tiếng. Ba mẹ cũng nói điện thoại nhỏ và ngắn, vì con đang nhìn.
Ôm gọn đồ của mình. Ba lô đeo phía trước khi xe đông, xe đẩy gấp lại nếu xe cho phép và chật, không để túi đồ chiếm ghế trống khi có người đang đứng.
Ho, hắt hơi che miệng. Dạy con hắt hơi vào khuỷu tay, có khăn giấy thì dùng rồi cho vào túi rác. Một phép nhỏ giữ sức khoẻ cho cả xe.
Xe khách và tàu hoả đường dài: chung không gian nhiều giờ
Chuyến xe khách giường nằm về quê dịp Tết hay chuyến tàu hoả Bắc Nam kéo dài nhiều giờ đòi hỏi trẻ giữ phép lâu hơn một chuyến buýt hai mươi phút. Vì vậy chuẩn bị quan trọng hơn: kể cho con biết chuyến đi dài bao lâu, sẽ dừng nghỉ mấy lần, có ngủ trên xe không. Mang đồ chơi im lặng, sách nhỏ, áo ấm vì xe máy lạnh, và đồ ăn ít mùi.
Trên xe giường nằm, mỗi người có một chỗ nằm riêng nhưng sát nhau. Trẻ nằm gọn trong chỗ của mình, không thò chân sang giường bên, không leo trèo giữa các tầng, giữ giọng nhỏ nhất là lúc đèn đã tắt. Khi xe dừng nghỉ, con xếp hàng vào nhà vệ sinh, quay lại xe đúng giờ cùng ba mẹ, không chạy ra bãi xe. Trẻ 8–10 tuổi có thể tự nhớ số xe và chỗ nằm của nhà mình.
Trên tàu hoả khoang nằm, nhà mình thường ở chung khoang với người khác. Con chào những người cùng khoang khi vào, hỏi trước khi ngồi lên giường tầng dưới không phải của nhà mình, nói nhỏ khi người khác ngủ, không bật đèn lúc nửa đêm. Đây cũng là dịp tốt để con thấy ba mẹ trò chuyện lịch sự với người lạ: hỏi han vừa phải, chia sẻ chỗ để hành lý, giúp nhau trông đồ khi đi rửa mặt.
Trẻ dễ say xe nên ngồi gần phía trước, nhìn ra xa, ăn nhẹ trước khi đi; nếu con nôn, ba mẹ chuẩn bị túi sẵn, xin lỗi người bên cạnh và nhờ phụ xe hỗ trợ dọn. Trẻ không bị mắng vì say xe, đó không phải lỗi của con.
Chào hỏi và cảm ơn người làm trên xe
Bác tài xế, cô phụ xe, nhân viên soát vé, nhân viên nhà ga là những người lớn con gặp nhiều nhất khi đi xe công cộng. Một lời chào khi lên, một lời cảm ơn khi xuống là việc nhỏ nhưng dạy con nhìn thấy người lao động xung quanh mình, không coi họ như một phần của chiếc xe. Trẻ 3–4 tuổi có thể vẫy tay chào; trẻ lớn hơn nói đủ câu với chủ ngữ và "ạ" hoặc "dạ" tuỳ vùng: "con cảm ơn chú ạ", "dạ con cảm ơn cô".
Khi nhân viên nhắc nhở, chẳng hạn "bé ngồi xuống đi con, xe sắp chạy", ba mẹ là người đầu tiên đáp lại: "dạ, cảm ơn anh", rồi giúp con làm theo. Trẻ thấy ba mẹ nhận lời nhắc vui vẻ thì sẽ hiểu lời nhắc không phải là bị mắng. Ngược lại, nếu ba mẹ cự cãi với phụ xe trước mặt con vì một chuyện nhỏ, con học được rằng người làm dịch vụ là người mình được phép nói nặng.
Trẻ 7–10 tuổi có thể tập hỏi thông tin: hỏi phụ xe "chú ơi, xe này có dừng ở chợ không ạ", hỏi nhân viên ga "cô ơi, lối ra phía nào ạ". Đây là kỹ năng hữu ích cho lúc con lớn hơn và tự đi. Ba mẹ đứng cạnh, để con nói, chỉ hỗ trợ khi con lúng túng.
Khi người lạ bắt chuyện, cho quà, chạm vào con
Chào lại là đủ. Trên xe, người lớn hay hỏi chuyện trẻ: "Con mấy tuổi rồi, học lớp mấy?" Trẻ có thể trả lời ngắn khi ba mẹ ở bên. Nhưng trẻ không cần nói tên trường, địa chỉ nhà, và không có nghĩa vụ tiếp chuyện lâu nếu con không muốn.
Quà của người lạ phải hỏi ba mẹ. Dạy con: ai cho gì, con nhìn ba mẹ trước. Nếu ba mẹ gật đầu, con nhận bằng hai tay và cảm ơn. Nếu không, con nói "con cảm ơn, con không lấy ạ". Con không bị coi là vô lễ vì đã từ chối.
Không ngồi lòng người lạ. Xe đông, đôi khi có người lớn thật lòng muốn cho trẻ ngồi lòng. Ba mẹ cảm ơn và từ chối thay con, giữ con ở gần mình. Trẻ cũng cần biết: không ai được ôm, sờ, kéo con khi con không muốn, kể cả khi họ cười và nói là đùa.
Kể lại với ba mẹ. Nếu ai đó trên xe làm con thấy khó chịu, con được lên tiếng, đi về phía ba mẹ, và kể lại sau. Ba mẹ cảm ơn con đã kể, không trách con "làm quá". Trẻ được tin tưởng thì lần sau mới tiếp tục kể.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên tập nhường ghế trên xe buýt?
Từ khoảng 7–8 tuổi, khi con đã đứng vững và bám tay vịn chắc trên xe đang chạy. Trẻ nhỏ hơn đứng dễ ngã nên ba mẹ bế con ngồi lòng để trống một ghế, hoặc ba mẹ đứng nhường. Quan trọng là con thấy ba mẹ nhường thường xuyên.
Con cứ đá vào ghế trước trên xe, nhắc không nghe thì làm sao?
Trẻ nhỏ đá ghế thường vì chân không chạm sàn và buồn chán. Cho con ngồi sâu vào ghế, đặt túi trước chân làm chỗ tựa, đổi chỗ để chân con không chạm ghế trước, và cho con việc để làm như đếm xe. Xin lỗi người ngồi trước nếu con đã đá.
Ghế ưu tiên còn trống, con có được ngồi không?
Nếu xe vắng và không có ai cần, ngồi tạm được, nhưng dạy con để ý và đứng dậy ngay khi có người cao tuổi, người mang thai, người bế em bé lên xe. Khi xe còn ghế thường thì nên chọn ghế thường trước, để ghế ưu tiên cho người cần.
Đi xe khách đường dài con nói to, hát suốt thì làm sao cho khỏi phiền người khác?
Chuẩn bị trò chơi im lặng, sách nhỏ, cho con biết trước giờ nghỉ ngơi trên xe. Khi con hát to, nhắc bằng tín hiệu riêng và đề nghị con hát thầm hoặc hát lúc xe dừng nghỉ. Nếu đã làm phiền người bên cạnh, ba mẹ xin lỗi ngắn gọn.
Có nên dạy con chào bác tài xế khi lên xe buýt?
Nên. Lời chào và lời cảm ơn giúp con nhìn thấy người lao động quanh mình và tập nói chuyện với người lớn ngoài gia đình. Con nhút nhát thì vẫy tay hoặc gật đầu cũng được, ba mẹ chào trước để làm mẫu, không ép.
Người lạ trên xe cho con kẹo, từ chối thế nào cho lịch sự?
Ba mẹ cười, cảm ơn và nói nhẹ "cháu không ăn kẹo người lạ, cảm ơn chị nhiều". Dạy con câu "con cảm ơn, con không lấy ạ". Lời từ chối kèm lời cảm ơn vẫn là lời lịch sự, và người lớn hiểu chuyện sẽ không phật lòng.