Đưa con đi siêu thị hay đi chợ là một trong những dịp tốt nhất để dạy phép lịch sự, vì trong một giờ trẻ gặp đủ tình huống: đồ trên kệ không phải của mình, người khác cũng đang chọn hàng, phải xếp hàng chờ, phải chào và cảm ơn người bán. Bí quyết là cho con một vai có ích ngay từ cửa, kể trước con được và không được làm gì, dạy con "đồ chưa trả tiền thì chưa mở", xếp hàng cùng con và để con tự chào, tự cảm ơn cô thu ngân hay cô bán rau.
Câu ba mẹ dùng được ngay ở cửa siêu thị: "Hôm nay con làm trợ lý của mẹ: con giữ danh sách và tìm giúp mẹ trứng với chuối. Món nào con muốn xem thì hỏi mẹ trước, mình chưa trả tiền thì chưa mở nhé." Dưới đây là cách chuẩn bị, những phép tắc cụ thể ở kệ hàng, quầy tính tiền và sạp chợ truyền thống, cách xử lý khi con đòi mua hoặc lỡ làm đổ hàng.
Vì sao siêu thị và chợ là lớp học lễ phép tốt
Siêu thị và chợ có hai đặc điểm khiến chúng thành "lớp học" tự nhiên. Thứ nhất, trẻ bị bao quanh bởi đồ vật hấp dẫn mà không phải của mình, nên đây là nơi luyện ý thức tôn trọng đồ của người khác rõ nhất: muốn xem phải hỏi, chưa trả tiền thì chưa mở, cầm lên rồi thì đặt lại đúng chỗ. Thứ hai, trẻ phải chia sẻ không gian với nhiều người lạ: lối đi hẹp, xe đẩy chật, hàng người chờ tính tiền, người bán đang bận tay. Mỗi tình huống là một phép lịch sự cụ thể có thể tập.
Ở chợ truyền thống còn thêm một lớp nữa: quan hệ giữa người với người. Người bán quen mặt khách, hay hỏi han, đôi khi còn cho trẻ trái chuối, nắm rau thơm. Đó là dịp để con chào hỏi, cảm ơn, xưng hô đúng với cô chú bán hàng. Trẻ thành phố ít có dịp gặp người lớn ngoài gia đình và trường học, nên một buổi chợ sáng cuối tuần có thể dạy con nhiều về cách nói chuyện với người lớn hơn cả tuần ở nhà.
Điều kiện để buổi đi chợ thành bài học là ba mẹ không vội. Nếu chỉ có mười lăm phút chạy vào mua gấp, hãy chấp nhận đó là buổi đi lo việc, không phải buổi dạy con. Những lần tập nên chọn lúc ba mẹ có thời gian và siêu thị không quá đông.
Trước khi đi: thoả thuận và giao việc cho con
Nhiều cơn đòi mua, chạy nhảy trong siêu thị không đến từ tính cách trẻ mà đến từ việc trẻ không có gì để làm ngoài nhìn đồ chơi. Giao việc cụ thể là cách giữ con bận rộn một cách có ích.
- Lập danh sách cùng con. Trẻ chưa biết chữ có thể vẽ hình quả trứng, bó rau; trẻ biết chữ tự viết. Con giữ danh sách, đánh dấu món đã mua.
- Nói trước chuyện mua đồ cho con. Hôm nay có mua món gì cho con không, nếu có thì giới hạn thế nào: "Con được chọn một hộp sữa chua con thích." Thoả thuận rõ từ nhà giúp ba mẹ không phải nói "không" mười lần trong siêu thị.
- Kể ba luật của buổi đi. Ví dụ: đi cạnh xe đẩy; muốn xem gì thì hỏi; chưa trả tiền thì chưa mở.
- Chia việc theo tuổi. Trẻ 2–3 tuổi bỏ đồ nhẹ vào xe; 4–5 tuổi tìm món theo màu, theo hình; 6–7 tuổi chọn giúp năm quả chuối không dập; 8–10 tuổi so hai loại cùng món xem gói nào phù hợp với nhà mình.
- Cho ăn nhẹ trước khi đi. Trẻ đói giữa quầy bánh kẹo là công thức cho một cơn đòi.
- Hẹn điểm gặp nếu lạc. Trẻ từ 4 tuổi nên biết: nếu không thấy ba mẹ thì đứng yên, tìm cô nhân viên mặc đồng phục hoặc quầy thu ngân để nhờ giúp, không đi theo người lạ ra khỏi cửa.
Thoả thuận trước không có nghĩa là trẻ sẽ không đòi. Nhưng khi con đòi, ba mẹ có một điểm tựa để nhắc lại: "Mình đã hẹn hôm nay con chọn một món rồi, con muốn đổi món kia lấy món này không?"
Ở kệ hàng: đồ chưa trả tiền thì chưa mở
Muốn xem phải hỏi. Trẻ nhỏ học bằng tay, muốn sờ là tự nhiên. Thay vì cấm hẳn, ba mẹ dạy con hỏi: "Mẹ ơi, con cầm xem hộp này được không?" Nếu là đồ dễ vỡ, đồ đông lạnh, thực phẩm không bao gói, ba mẹ giải thích ngắn vì sao không cầm được.
Cầm lên rồi thì đặt lại đúng chỗ. Một món đồ để sai kệ làm khó nhân viên và người mua sau. Trẻ 4 tuổi đã có thể đặt lại món mình cầm lên; nếu con định bỏ một món giữa chừng ở quầy khác, ba mẹ cùng con mang về chỗ cũ hoặc đưa cho nhân viên. Việc này nhỏ nhưng dạy con nghĩ cho người khác.
Không ăn thử khi chưa được mời. Ở quầy có nhân viên mời dùng thử, trẻ được nhận nếu ba mẹ đồng ý, nhận bằng hai tay và cảm ơn. Còn tự bốc nho, bẻ bánh trong gói là lấy đồ chưa trả tiền, dù chỉ một miếng. Ba mẹ nói rõ: "Mình mua về rồi mới ăn, giờ nó vẫn là của siêu thị."
Không bóp, chọc thủng, bóc tem. Bóp quả bơ, ấn ngón tay vào bánh mì, bóc tem dán trên hộp là thói quen trẻ học từ người lớn. Ba mẹ chọn rau quả nhẹ tay, chỉ cầm món định mua, và giải thích rằng quả bị bóp dập thì người sau không mua nữa.
Nhường lối đi. Lối giữa các kệ thường hẹp. Dạy con kéo xe sát một bên khi dừng lại chọn, nói "con xin phép đi qua ạ" khi cần lách qua người khác, và không đẩy xe chạy thi trong lối đi.
Quầy tính tiền: xếp hàng và cảm ơn cô thu ngân
Quầy tính tiền là chỗ trẻ dễ mất kiên nhẫn nhất, vì vừa phải chờ vừa đứng cạnh kệ kẹo bày sẵn ngang tầm mắt. Hai việc giúp ích: giao cho con việc trong lúc chờ (xếp đồ từ xe lên băng chuyền, đếm số món, cầm thẻ hoặc tiền), và nhắc lại thoả thuận về đồ mua trước khi tới quầy. Nếu hàng quá dài và con đã mệt, ba mẹ có thể chọn quầy ít người hơn hoặc để một người lớn đưa con ra khu ghế chờ.
Khi tới lượt, đây là lúc con tập chào hỏi với người lạ một cách an toàn. Trẻ 3–4 tuổi có thể chào "con chào cô ạ" hoặc chỉ cười và vẫy tay; trẻ 5–7 tuổi có thể tự đưa tiền, nhận tiền thối bằng hai tay và nói "con cảm ơn cô"; trẻ 8–10 tuổi có thể tự thanh toán một món nhỏ dưới sự quan sát của ba mẹ. Con nhút nhát chưa chịu chào thì ba mẹ chào trước, nói thay một câu "bé nhà em đang tập chào", không ép và không trách con trước mặt cô thu ngân.
Một phép nhỏ hay bị quên: khi người phía sau chỉ mua một hai món mà nhà mình có cả xe đầy, ba mẹ có thể mời họ tính trước. Trẻ nhìn thấy cảnh đó học được rằng xếp hàng là công bằng, còn nhường là tử tế. Ngược lại, chen hàng hoặc nhờ người quen giữ chỗ là điều trẻ cũng học rất nhanh.
Sau khi tính tiền, con giúp xếp đồ vào túi, chừa lối cho người sau, và nói lời chào trước khi đi. Những câu lặp lại mỗi tuần sẽ thành phản xạ của con.
Đi chợ truyền thống: chào cô bán và chọn hàng nhẹ tay
Chào và xưng hô với người bán. Ở chợ, người bán thường gọi trẻ là "con", "cưng", "bé". Ba mẹ dạy con xưng "con" và gọi "cô", "chú", "bác", "dì" tuỳ tuổi và tuỳ vùng. Một câu "con chào cô ạ" hay "dạ con chào dì" khi ghé sạp, "con cảm ơn cô" khi nhận đồ, là đủ để người bán nhớ mặt con một cách thiện cảm.
Hỏi trước khi chọn. Nhiều sạp cho khách tự chọn rau, trái cây, nhưng cũng có sạp người bán muốn tự lựa. Dạy con nhìn ba mẹ hỏi "chị cho em lựa nha" trước khi đưa tay, và chọn nhẹ, không lật tung cả rổ.
Không chê hàng to tiếng. Trẻ hay nói thẳng: "Cá này hôi quá", "rau này héo rồi mẹ ơi". Ba mẹ dạy con nói nhỏ với mẹ, hoặc đơn giản là không mua, vì chê to trước mặt người bán làm họ mất mặt và mất khách.
Nhận quà của người bán. Người bán cho trẻ trái chuối, viên kẹo là nét đẹp ở chợ. Trẻ nhận nếu ba mẹ đồng ý, nhận bằng hai tay, cảm ơn. Nếu con không muốn nhận, con được từ chối lịch sự "con cảm ơn cô, con không lấy đâu ạ", ba mẹ không ép.
Đi lại trong lối chợ hẹp. Lối chợ thường ướt, có xe máy, xe đẩy chở hàng. Trẻ nhỏ nên nắm tay ba mẹ hoặc ngồi xe đẩy; trẻ lớn đi phía trong, dừng lại sát sạp khi có xe qua, không chạy giỡn giữa lối.
Khi con đòi mua hoặc lỡ làm đổ hàng
Con đòi mua món ngoài thoả thuận là chuyện gần như chắc xảy ra với trẻ 2–6 tuổi. Ba mẹ gọi tên mong muốn của con trước: "Con thích chiếc xe này lắm phải không, màu đỏ đẹp ghê." Sau đó nhắc lại giới hạn: "Hôm nay mình không mua đồ chơi, con có thể chụp lại để ghi vào danh sách quà sinh nhật." Gọi tên cảm xúc không có nghĩa là chiều theo; nó cho con biết ba mẹ hiểu con, nhờ vậy con dễ chấp nhận chữ "không" hơn. Nếu con khóc lớn, ba mẹ bình tĩnh đưa con ra chỗ ít người cho con dịu lại, rồi quay lại mua tiếp hoặc về sớm. Cách giữ bình tĩnh khi con quấy nơi đông người được nói kỹ ở một bài riêng trong danh mục này.
Khi con lỡ làm đổ hàng, làm rơi vỡ hộp, va xe vào người khác, đây là dịp dạy trách nhiệm chứ không phải dịp mắng. Ba mẹ cùng con nhặt lên nếu an toàn (đồ thuỷ tinh vỡ thì để nhân viên dọn, giữ con tránh xa), cùng con nói lời xin lỗi với người bị va hoặc với nhân viên, và hỏi siêu thị cách xử lý món hàng hỏng. Trẻ thấy ba mẹ nhận trách nhiệm một cách bình tĩnh sẽ hiểu sai sót là chuyện sửa được.
Lời xin lỗi nên do con nói nếu con đủ lớn và đủ bình tĩnh, nhưng không ép con nói khi đang khóc hay hoảng. Ba mẹ có thể xin lỗi trước, rồi sau khi con bình tĩnh thì cùng con quay lại nói thêm một câu. Lời xin lỗi được nói thật lòng có giá trị hơn một câu bị ép ra trong nước mắt.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì nên dẫn đi siêu thị để tập lễ phép?
Trẻ khoảng 2 tuổi đã có thể đi cùng trong những buổi ngắn, ngồi xe đẩy và làm vài việc nhỏ như bỏ đồ vào xe. Từ 4 tuổi trở đi con nhớ được luật và làm được vai trợ lý. Nên bắt đầu bằng những buổi mười lăm, hai mươi phút vào giờ vắng.
Con tự bóc kẹo ăn trong siêu thị thì xử lý thế nào?
Bình tĩnh nói với con rằng món này chưa trả tiền, mình phải mang ra quầy thanh toán trước. Cùng con mang vỏ kẹo đến quầy, để con thấy ba mẹ trả tiền và nói câu xin lỗi với cô thu ngân. Về nhà nhắc lại luật "chưa trả tiền thì chưa mở", không gọi con là ăn cắp.
Có nên cho con tự trả tiền ở quầy?
Nên, từ khoảng 5–6 tuổi, với món nhỏ và khi quầy không quá đông. Con tập đưa tiền bằng hai tay, nhận tiền thối, cảm ơn cô thu ngân. Đây là cách tập nói chuyện với người lạ an toàn vì ba mẹ đứng ngay bên cạnh.
Người bán ở chợ cứ véo má, xoa đầu con, con khó chịu thì sao?
Ba mẹ đứng về phía con, nói nhẹ nhàng với người bán "cháu ngại, cô cho cháu chào thôi nha", rồi để con chào bằng lời hoặc vẫy tay. Trẻ cần biết mình được từ chối đụng chạm mà vẫn lịch sự, và ba mẹ không bắt con chịu đựng cho vui lòng người lớn.
Con chê đồ ăn ở chợ to tiếng, ba mẹ nên nói gì?
Nói nhỏ với con ngay lúc đó rằng mình nhận xét với mẹ thôi, nói to làm cô bán buồn. Về nhà giải thích thêm và cùng con tập câu thay thế như "mẹ ơi, mình mua chỗ khác được không". Không cần bắt con xin lỗi trước đám đông nếu người bán không để ý.
Đưa con đi chợ mà con chạy lung tung, có nên để con ngồi xe đẩy suốt?
Với trẻ dưới 3 tuổi ở chỗ đông, ngồi xe đẩy là lựa chọn an toàn. Trẻ lớn hơn nên được đi bộ với nhiệm vụ cụ thể như cầm danh sách, đẩy xe cùng mẹ. Nếu con chạy, ba mẹ nhắc một lần, rồi cho con ngồi xe một lúc và nói rõ khi nào được xuống đi tiếp.