Dạy trẻ cư xử nơi công cộng xoay quanh bốn phép gốc dùng được ở mọi chỗ đông người: nói nhỏ, đi chậm, chờ lượt và giữ sạch chỗ chung. Trẻ 2–3 tuổi mới tập được từng việc ngắn khi có ba mẹ cầm tay; trẻ 4–5 tuổi nhớ được luật nếu được kể trước khi ra khỏi nhà; trẻ 6–10 tuổi bắt đầu hiểu lý do vì sao phải nhường, phải nhỏ tiếng, và tự giữ được khi ba mẹ đứng xa. Cách dạy hiệu quả nhất không phải là nhắc liên tục mà là chuẩn bị trước, làm mẫu tại chỗ, nhắc nhỏ ngang tầm mắt con và khen đúng việc con vừa làm.
Câu ba mẹ nói được ngay khi bước vào chỗ đông: "Ở đây nhiều người lắm, mình nói giọng thì thầm, đi chân rùa, và chờ đến lượt mình nha con." Bài này đi qua bốn phép gốc ấy, mỗi độ tuổi làm được tới đâu, cách chuẩn bị ở nhà, cách nhắc mà không làm con mất mặt, và những lối dạy nên bỏ. Các bài khác trong danh mục đi sâu từng nơi: siêu thị, xe buýt, máy bay, xe nhà, chùa và nhà thờ, bệnh viện, chung cư, rạp phim, và lúc con quấy giữa chỗ đông.
Bốn phép gốc dùng cho mọi nơi đông người
Nhỏ tiếng. Nơi công cộng là chỗ nhiều người cùng dùng một bầu không khí. Trẻ nhỏ chưa tự điều chỉnh được âm lượng, nên ba mẹ cần đặt tên cho các mức giọng: giọng sân chơi (to), giọng trong nhà (vừa), giọng thì thầm (nhỏ). Khi đã có tên gọi, nhắc chỉ cần một câu "mình dùng giọng thì thầm nhé" thay vì "im đi", vốn khiến trẻ bối rối vì không biết phải im đến mức nào.
Chậm chân. Chạy trong siêu thị, sảnh bệnh viện, hành lang chung cư dễ va vào người già, người bế em bé, xe đẩy hàng. Thay cho câu cấm "không được chạy", ba mẹ nói điều nên làm: "đi chân rùa", "đi cạnh xe đẩy của mẹ", "nắm tay ba qua chỗ đông". Trẻ làm theo lời chỉ dẫn cụ thể dễ hơn nhiều so với một lời cấm chung chung.
Chờ lượt. Xếp hàng ở quầy tính tiền, chờ thang máy, chờ lượt cầu trượt đều là một kỹ năng: đứng sau người đến trước, không chen, không đẩy. Với trẻ 2–4 tuổi, chờ được một hai phút đã là nhiều; ba mẹ cho con việc để làm trong lúc chờ, chẳng hạn đếm người phía trước, cầm giúp món đồ nhẹ.
Giữ sạch chỗ chung. Rác bỏ vào thùng hoặc cầm về nếu chưa thấy thùng, không vẽ lên tường, không để chân bẩn lên ghế, dọn lại chỗ ngồi trước khi đi. Phép này dạy trẻ một ý lớn hơn: chỗ chung là của mọi người, mình dùng xong thì để lại cho người sau dùng được.
Mỗi độ tuổi làm được đến đâu
Mốc dưới đây là khoảng rộng, không phải thước đo để chấm con. Có trẻ 3 tuổi đã xếp hàng rất kiên nhẫn, có trẻ 7 tuổi vẫn cần ba mẹ đứng sát bên. Điều quan trọng là con tiến lên so với chính con của mấy tháng trước.
| Độ tuổi | Thường làm được | Ba mẹ hỗ trợ thế nào |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Nắm tay đi qua chỗ đông; hạ giọng trong chốc lát khi được nhắc; bỏ rác vào thùng nếu ba mẹ chỉ | Ra ngoài vào lúc con đã ngủ trưa, đã ăn; buổi đi ngắn; nhắc bằng hành động hơn lời |
| 4–5 tuổi | Nhớ hai ba luật được kể trước; chờ lượt vài phút; tự nói "con xin lỗi" khi va vào người | Kể trước kịch bản buổi đi; cho con một việc có ích như cầm giỏ, đếm món |
| 6–7 tuổi | Hiểu lý do của luật (người già dễ ngã, em bé đang ngủ); nhường đường, giữ cửa cho người sau | Hỏi con "con nghĩ vì sao ở đây phải nói nhỏ?"; giao việc lớn hơn như tự đưa tiền cho cô thu ngân |
| 8–10 tuổi | Tự giữ phép khi ba mẹ đứng xa; nhường ghế cho người lớn tuổi; để ý người cần giúp | Trao thêm tự chủ, góp ý riêng sau buổi đi thay vì nhắc giữa chỗ đông |
Khi một mốc nào đó con chưa đạt, đó là dấu hiệu cần tập thêm chứ không phải con "hư". Trẻ mệt, đói, buồn ngủ hoặc vừa trải qua thay đổi lớn (chuyển nhà, có em) thường lùi lại một chút. Nếu con gặp khó khăn kéo dài trong việc ở chỗ đông, chẳng hạn hoảng sợ mạnh với tiếng ồn hay không chịu được đám đông dù đã chuẩn bị kỹ, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được nhìn kỹ hơn.
Chuẩn bị ở nhà trước khi ra khỏi cửa
Phần lớn những buổi đi "thảm hoạ" bắt đầu từ việc trẻ không biết điều gì sắp xảy ra. Mười phút chuẩn bị ở nhà tiết kiệm cả giờ căng thẳng ngoài đường.
- Kể trước kịch bản. "Lát nữa mình đến siêu thị, mua sữa, rau và trứng. Con giúp mẹ đẩy xe. Mua xong mình xếp hàng trả tiền rồi về." Trẻ biết trước điểm bắt đầu và điểm kết thúc sẽ đỡ đòi hỏi.
- Chọn tối đa hai ba luật. Một lần chỉ nhấn hai ba điều, ví dụ "đi cạnh xe", "giọng thì thầm". Mười luật một lúc thì trẻ nào cũng quên.
- Tập bằng trò chơi. Ở nhà chơi đóng vai xếp hàng mua kem, chơi "thư viện" phải nói thì thầm, chơi "xe buýt" bằng ghế nhựa và nhường chỗ cho gấu bông bà cụ. Trẻ tập được trong lúc vui thì ra ngoài làm được dễ hơn.
- Chuẩn bị đồ cho lúc chờ. Một cuốn sách nhỏ, mẩu giấy và bút chì, một món đồ chơi im lặng giúp con có việc để làm khi phải đợi.
- Chọn giờ hợp với con. Đưa trẻ nhỏ đi lúc đang buồn ngủ hoặc đói là đặt con vào thế khó. Giờ vắng người cũng giúp con tập dễ hơn trong những lần đầu.
- Hẹn tín hiệu riêng. Một cái siết tay hai lần, một ngón tay đặt lên môi, một câu bí mật như "chân rùa" giúp ba mẹ nhắc con mà người xung quanh không để ý.
Sau buổi đi, dành một hai phút nhắc lại điều con đã làm tốt: "Hôm nay con đứng chờ cô tính tiền rất giỏi, cô còn cảm ơn con nữa." Lời khen gắn với việc cụ thể giúp con nhớ phải làm gì lần sau.
Ba mẹ làm mẫu ngay tại chỗ
Trẻ học phép lịch sự nơi công cộng bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Một đứa trẻ thấy ba chen lên trước trong hàng chờ thang máy sẽ khó hiểu vì sao mình phải xếp hàng ở quầy kem. Một đứa trẻ thấy mẹ nói chuyện điện thoại to trên xe buýt sẽ không tin lời dặn "nói nhỏ thôi con". Ba mẹ không cần hoàn hảo, nhưng cần nhất quán: điều mình dặn con thì mình cũng làm trước mặt con.
Những việc nhỏ có sức dạy lớn: ba giữ cửa cho người phía sau rồi nói với con "mình giữ cửa để cô bế em bé đi qua"; mẹ cảm ơn bác bảo vệ dắt xe giùm; cả nhà đứng sang một bên lối đi khi dừng lại nói chuyện. Khi làm, ba mẹ có thể "nói to suy nghĩ" ở mức vừa nghe: "Bác kia đang chống gậy, mình đi chậm lại để bác đi trước." Câu nói ấy biến một hành động bình thường thành bài học con hiểu được lý do.
Khi ba mẹ lỡ làm sai, chẳng hạn vô tình va vào người khác hay lỡ nói to, đó lại là dịp tốt: xin lỗi người kia ngay trước mặt con. Trẻ thấy người lớn cũng xin lỗi thì sẽ hiểu xin lỗi không phải là hình phạt dành cho trẻ con, mà là cách người tử tế sửa sai.
Nhắc thế nào để con nghe mà không mất mặt
Cúi xuống ngang tầm mắt con. Một lời nhắc nói từ trên cao xuống, giữa đám đông, dễ khiến trẻ thấy bị mắng. Ba mẹ ngồi xuống, nhìn vào mắt con, nói nhỏ chỉ đủ hai người nghe. Trẻ cảm thấy được tôn trọng thì dễ hợp tác hơn.
Nói điều nên làm. "Đi cạnh mẹ" thay cho "không được chạy"; "để tay lên xe đẩy" thay cho "đừng sờ lung tung". Câu khẳng định cho trẻ một hình ảnh để làm theo, câu phủ định chỉ cho trẻ biết điều cấm.
Nhắc một lần, rồi làm. Nếu con vẫn chạy sau một lời nhắc, ba mẹ nhẹ nhàng nắm tay con đi cùng thay vì nhắc đi nhắc lại mười lần với giọng to dần. Hành động bình tĩnh dạy trẻ rằng lời nhắc của ba mẹ có ý nghĩa.
Khen đúng việc, khen nhỏ. "Con đi chân rùa giỏi quá" nói khẽ ngay khi con làm đúng có sức nặng hơn nhiều so với một lời khen chung chung "con ngoan" cuối buổi. Lời khen nhỏ cũng không biến con thành tâm điểm chú ý.
Góp ý dài để sau. Chuyện cần nói kỹ, như con đã đẩy bạn ở sân chơi, nên để lúc về nhà hoặc lúc chỉ còn hai mẹ con. Góp ý trước mặt người lạ dễ làm trẻ xấu hổ và chống đối, bài học không vào.
Giữ vệ sinh chỗ chung: những việc trẻ làm được
Giữ sạch chỗ chung là phần dễ dạy nhất vì có việc cụ thể để làm và kết quả nhìn thấy ngay. Trẻ 3 tuổi đã có thể tự bỏ vỏ kẹo vào thùng nếu ba mẹ chỉ chỗ; trẻ 8 tuổi có thể nhắc cả nhà mang túi đựng rác khi đi chơi.
- Mang theo một túi nhỏ đựng rác; chỗ nào chưa có thùng thì cầm về, không vứt xuống gốc cây hay khe ghế.
- Ăn xong ở khu ăn uống chung thì dồn thức ăn thừa, xếp khay, lau chỗ đổ nếu có thể.
- Đi vệ sinh công cộng: xả nước, rửa tay, không nghịch nước làm ướt sàn, xếp hàng chờ trước cửa.
- Không bẻ cành, hái hoa, giẫm lên thảm cỏ có rào; không khắc vẽ lên ghế, tường, thân cây.
- Không để giày dép lên ghế ngồi trên xe, ở nhà chờ, ở rạp; trẻ nhỏ đứng lên ghế để nhìn thì cởi giày.
- Thấy rác người khác bỏ lại, trẻ lớn có thể nhặt nếu an toàn; ba mẹ dặn không nhặt vật sắc, kim tiêm, đồ lạ.
Việc nhỏ như cầm vỏ hộp sữa suốt hai trăm mét để tìm thùng rác dạy trẻ nhiều hơn bất cứ bài giảng nào về ý thức cộng đồng. Ba mẹ khen đúng lúc con làm: "Con cầm rác về tận đây, công viên sạch là nhờ những người như con."
Những lối dạy nên bỏ
Một số câu nói rất quen trong các gia đình Việt lại khiến trẻ lễ phép vì sợ chứ không vì hiểu. Lễ phép nơi công cộng cần đi kèm cảm giác an toàn.
- Doạ người lạ, doạ công an, doạ "ông kẹ". Trẻ có thể im ngay lúc đó, nhưng học được rằng người mặc đồng phục là người đáng sợ, trong khi đó lại là người con cần tìm đến khi bị lạc.
- Mắng to, bêu xấu trước mặt người khác. "Nhìn kìa, ai cũng nhìn con kìa, xấu hổ chưa" làm trẻ mất mặt, không dạy được việc cần làm.
- So sánh với "con nhà người ta". Câu "bạn kia ngồi yên kìa" tạo ra ganh tị hoặc tự ti, không tạo ra kỹ năng.
- Đánh, nhéo, giật mạnh tay giữa chỗ đông. Đòn roi dạy trẻ rằng người lớn hơn được quyền làm đau người nhỏ hơn, đi ngược với chính phép lịch sự đang dạy.
- Dùng điện thoại để "mua" sự im lặng ngay từ đầu. Trẻ yên nhưng không tập được cách chờ, cách quan sát và cư xử với người xung quanh.
- Đòi hỏi vượt tuổi. Bắt trẻ 2 tuổi ngồi im một tiếng trong phòng chờ là đặt con vào chỗ chắc chắn thất bại.
Lễ phép mà không sợ hãi cũng có nghĩa là con được dạy rằng ở chỗ đông, nếu ai đó làm con khó chịu hay đụng chạm con, con được nói "không", được lùi lại và báo ngay cho ba mẹ. Phép lịch sự không bao giờ đứng trên sự an toàn của con. Khi cần hỗ trợ về bảo vệ trẻ em, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu dạy cư xử nơi công cộng được?
Có thể bắt đầu từ khoảng 2 tuổi với những việc rất ngắn: nắm tay qua chỗ đông, bỏ rác vào thùng, hạ giọng khi được nhắc. Đến 4–5 tuổi trẻ nhớ được vài luật nếu được kể trước. Ba mẹ không cần đợi con "đủ lớn để hiểu", vì trẻ học qua việc được làm cùng nhiều lần.
Con nhắc mãi vẫn nói to ở chỗ đông thì làm sao?
Nhiều trẻ chưa phân biệt được các mức giọng. Ba mẹ tập ở nhà bằng trò chơi ba mức giọng: sân chơi, trong nhà, thì thầm. Ra ngoài, nhắc bằng tên mức giọng kèm tín hiệu tay. Nếu con vẫn rất khó điều chỉnh hoặc có vẻ không nghe rõ, nên cho con đi kiểm tra thính lực.
Có nên cho con xem điện thoại để con ngồi yên ở nơi công cộng?
Thỉnh thoảng trong lúc chờ rất lâu thì không phải chuyện lớn, nhưng nếu lần nào cũng dùng máy để giữ con im, trẻ không có dịp tập chờ đợi và quan sát. Nên chuẩn bị sách nhỏ, giấy bút, trò chơi đếm, và khi dùng máy thì tắt tiếng hoặc dùng tai nghe.
Người lạ góp ý về con ở nơi công cộng thì ba mẹ nên phản ứng thế nào?
Nếu góp ý đúng, chẳng hạn con đá ghế, ba mẹ cảm ơn, xin lỗi người kia và chỉnh con ngay; con học được cách nhận lỗi qua chính ba mẹ. Nếu lời góp ý mang tính chê bai con, ba mẹ bình tĩnh nói ngắn rằng mình đang xử lý, không cần cãi và không quay sang mắng con để chứng tỏ.
Ông bà dạy con kiểu doạ, ba mẹ muốn dạy kiểu làm mẫu thì nói sao?
Nên trò chuyện riêng với ông bà, ghi nhận ông bà thương cháu, rồi xin cùng dùng một hai câu nhắc chung như "giọng thì thầm", "chân rùa". Khi ông bà thấy cách mới có kết quả, việc thống nhất thường dễ hơn tranh luận. Tránh chỉnh ông bà trước mặt cháu.
Làm sao để con lễ phép nơi công cộng mà vẫn biết từ chối người lạ?
Dạy con hai điều song song: chào hỏi, nhường đường là phép lịch sự; còn đi theo người lạ, nhận quà, để người lạ chạm vào người thì con được nói không và báo ba mẹ ngay. Nhắc con rằng giữ an toàn quan trọng hơn giữ phép, và con sẽ không bị mắng vì đã từ chối.