Phép rời bữa ăn đơn giản là con không tự đứng dậy bỏ đi mà nói một câu xin phép, như "con ăn xong rồi, con xin phép cả nhà ạ", và chờ người lớn gật đầu; trẻ 4–5 tuổi đã làm được nếu được tập đều. Đi kèm là phép ngồi vào bàn: ngồi đúng chỗ, ngồi yên trong lúc ăn, không đứng lên ngồi xuống liên tục. Nhưng thời gian ngồi được của trẻ tăng dần theo tuổi; đòi bé 2 tuổi ngồi trọn bữa của người lớn là đòi hỏi quá sức.
Bài này giải thích ngồi bàn và xin phép đứng dậy dạy cho con điều gì, kỳ vọng hợp lý theo tuổi, cách giúp con ngồi được lâu hơn bằng cách sắp xếp chứ không bằng doạ nạt, và cách xử lý khi con đòi xuống giữa bữa, chạy quanh nhà rồi quay lại ăn tiếp, hay ăn xong là bỏ đi không nói một lời.
Ngồi vào bàn và đứng dậy đúng phép dạy con điều gì
Bữa ăn gia đình có điểm bắt đầu và điểm kết thúc. Khi con ngồi vào chỗ, mời cơm, ăn cùng mọi người rồi xin phép đứng dậy, con đang tham gia trọn một hoạt động chung. Phép xin phép trước khi rời đi nói với người cùng mâm rằng con biết mình là một phần của bữa ăn này, sự rời đi của con có ảnh hưởng đến người khác, nên con báo một câu.
Kỹ năng này dùng lại ở rất nhiều nơi khác: xin phép cô trước khi rời lớp, chào trước khi rời cuộc trò chuyện, báo khi rời một nhóm bạn. Đứa trẻ quen xin phép rời mâm cơm thường cũng quen báo khi rời chỗ ở những nơi khác. Ba mẹ không cần dạy riêng từng nơi, chỉ cần bữa cơm mỗi ngày là đủ chỗ tập.
Ngồi yên trong bữa ăn còn có lý do an toàn. Trẻ vừa chạy vừa ngậm thức ăn có nguy cơ sặc, hóc. Người lớn cầm bát chạy theo đút cho con vừa vất vả vừa khiến con không bao giờ học được cách ăn tự lập. Vì vậy phép ngồi bàn vừa là lễ phép vừa là thói quen ăn uống an toàn.
Trẻ ngồi được bao lâu, kỳ vọng hợp lý theo tuổi
Khả năng ngồi yên phụ thuộc rất nhiều vào tính khí của từng trẻ, độ đói, giờ giấc và không khí bữa ăn. Bảng dưới là gợi ý để đặt kỳ vọng vừa phải, không phải mốc phải đạt:
| Độ tuổi | Kỳ vọng hợp lý | Cách nói xin phép | Người lớn linh hoạt |
|---|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Ngồi ghế ăn trong phần lớn thời gian con ăn, chưa ngồi trọn bữa người lớn | Nói "con xong" hoặc giơ tay, người lớn nói thay câu đầy đủ | Cho con xuống khi con đã ăn xong, không giữ ngồi chờ cả nhà |
| 4–5 tuổi | Ngồi suốt lúc mình ăn, có thể ngồi thêm một chút nghe chuyện | "Con ăn xong rồi, con xin phép ạ." | Cho con đứng dậy khi con đã ăn xong và xin phép |
| 6–7 tuổi | Ngồi gần trọn bữa, chờ một hai người ăn xong | "Con xin phép ông bà, ba mẹ con ăn xong ạ." | Có thể yêu cầu con chờ bữa có khách, bữa giỗ |
| 8–10 tuổi | Ngồi trọn bữa thường ngày, giúp dọn sau đó | "Cả nhà ăn ngon ạ, con xin phép dọn bát của con." | Con có việc gấp như làm bài thì xin phép đứng dậy trước |
Điểm mấu chốt ở cột cuối: khi con đã làm đúng phần mình, người lớn đáp lại bằng sự cho phép. Nếu con xin phép mà luôn bị bắt ngồi thêm, con sẽ thôi xin phép và tìm cách lẻn đi.
Giúp con ngồi được lâu hơn bằng cách sắp xếp, không bằng doạ
Ghế vừa tầm. Trẻ ngồi ghế quá thấp phải với lên mâm, ghế quá cao chân lơ lửng, đều rất khó ngồi yên. Ghế ăn dặm cho bé nhỏ, ghế có bậc kê chân cho trẻ lớn hơn ngồi bàn người lớn, hoặc đệm ngồi khi ăn mâm dưới sàn giúp con ngồi thoải mái hơn.
Ăn đúng lúc đói. Trẻ ăn vặt sát giờ cơm sẽ không đói, ngồi vào mâm chỉ nghịch. Giữ khoảng cách hợp lý giữa bữa phụ và bữa chính giúp con có lý do để ngồi ăn.
Báo trước giờ ăn. Gọi con đang chơi vào ăn ngay lập tức dễ gây phản kháng. Báo trước vài phút, "chơi xong lượt này mình ăn cơm nhé", giúp con chuyển hoạt động dễ hơn.
Bàn ăn không có đồ gây phân tâm. Tivi tắt, máy móc cất đi, đồ chơi để xa. Trẻ khó ngồi ăn khi tiếng phim hoạt hình đang vọng từ phòng bên.
Cho con việc để làm. Bé 3 tuổi có thể được giao giữ đĩa rau, bé 5 tuổi chia đũa, bé 8 tuổi xới cơm. Có vai trò trong bữa ăn giúp con muốn ở lại mâm.
Có chuyện để nói. Hỏi con chuyện ở trường, chuyện đã thấy trên đường. Bữa ăn có chuyện vui thì trẻ tự muốn ngồi lâu hơn, và đó là lúc con nghe người lớn nói chuyện với nhau.
Khi con đòi xuống giữa bữa hoặc chạy quanh nhà
Chạy đi chạy lại giữa bữa là thói quen rất phổ biến ở trẻ 2–5 tuổi, nhất là khi người lớn quen cầm bát đuổi theo. Thay đổi thói quen này cần nhất quán vài tuần. Một cách làm:
- Thống nhất trong nhà một nguyên tắc rõ: ăn thì ngồi tại bàn, không đút ở chỗ khác. Ông bà, ba mẹ, người giúp việc cùng theo, nếu không con sẽ tìm người chịu đút.
- Khi con đòi xuống, hỏi: "Con ăn xong chưa? Nếu xong thì xin phép rồi xuống." Con xin phép thì cho xuống thật, cất phần ăn của con.
- Nếu con chạy đi rồi quay lại đòi ăn tiếp, nói bình tĩnh: "Con đã xin xuống rồi, bữa sau mình ăn tiếp nhé." Giữ thức ăn đến bữa phụ kế tiếp nếu con thật sự đói, không trừng phạt bằng cách bỏ đói lâu.
- Không mắng, không doạ "chạy nữa là ông kẹ bắt". Nỗi sợ có thể khiến con ngồi yên một bữa nhưng không dạy con điều gì về phép ăn uống.
- Khen khi con ngồi được lâu hơn hôm qua, dù chỉ thêm một chút. Ghi nhận tiến bộ nhỏ giúp con muốn tiếp tục.
Vài ngày đầu có thể con ăn ít đi vì đã quen được đút. Với trẻ khoẻ mạnh, chuyện này thường chỉ tạm thời; nếu ba mẹ lo về cân nặng, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi thay vì quay lại cầm bát chạy theo.
Ăn xong bỏ đi không nói một lời
Trẻ 6–10 tuổi ít khi chạy quanh giữa bữa nhưng lại hay ăn xong là đứng dậy đi luôn, về phòng hoặc ra xem tivi, không xin phép, không dọn bát. Đây thường không phải thiếu lễ phép có chủ ý mà là thói quen chưa được dạy, hoặc ba mẹ ngầm chấp nhận vì muốn con đi làm bài cho nhanh.
Cách sửa là biến câu xin phép thành điều kiện nhẹ nhàng: con muốn đứng dậy thì xin phép, người lớn đáp lại ngay. Nếu con quên, gọi con lại một cách bình thường: "Con ơi, quên gì rồi?", chờ con tự nhớ. Đừng biến chuyện này thành bài giảng. Sau vài tuần, câu xin phép sẽ thành tự động.
Với trẻ lớn, có thể đi kèm việc mang bát của mình ra chỗ rửa. Câu xin phép và hành động dọn phần mình cùng nhau làm trọn phép kết thúc bữa ăn. Khi con có việc thật sự, như phải đi học thêm sớm, con xin phép đứng dậy trước là hoàn toàn hợp lý, người lớn nên vui vẻ cho phép.
Một chi tiết nhỏ đáng giữ là đẩy ghế vào sau khi đứng dậy, nếu nhà ăn bàn. Ghế để chỏng chơ giữa lối đi dễ làm người khác vấp, nhất là ông bà đi lại chậm. Trẻ 5–6 tuổi đã làm được việc này. Ăn mâm dưới sàn thì con đứng lên nhẹ nhàng, không bước ngang qua mâm hay qua chân người đang ngồi, đi vòng phía sau. Những cử chỉ ấy không cần lời, nhưng người lớn trong nhà đều nhận ra.
Bữa có khách, bữa giỗ, bữa ở nhà người: lúc cần ngồi lâu hơn
Có những bữa ăn kéo dài hơn bình thường: bữa có khách, bữa giỗ đông họ hàng, bữa ở nhà ông bà ngày lễ. Người lớn ngồi lâu trò chuyện, trẻ ăn xong rất nhanh rồi chán. Đòi con ngồi suốt hai tiếng là quá sức, nhưng để con chạy loạn trong lúc người lớn đang ăn cũng không ổn.
Cách dung hoà là dặn trước: "Hôm nay nhà bác có nhiều người, con ăn xong thì xin phép bác, xin phép ba mẹ rồi ra chơi với các anh chị ở sân nhé." Con biết mình được rời đi, chỉ cần xin phép đúng cách. Chuẩn bị sẵn một góc chơi yên tĩnh, vài cuốn sách hoặc đồ chơi nhỏ, để con có chỗ đi sau khi rời mâm.
Trẻ 8–10 tuổi có thể được nhờ ngồi lâu hơn một chút, rót nước cho khách, hỏi ông bà có cần gì không, trước khi xin phép. Những việc này cho con cảm giác được tin cậy như người lớn, và con học được rằng có những dịp cần ngồi lại lâu vì người khác.
Tư thế ngồi ăn: nhắc gì, bỏ qua gì
Nên nhắc: không đứng lên ghế, không quỳ trên ghế. Đây là chuyện an toàn trước tiên. Trẻ đứng hay quỳ trên ghế dễ ngã, dễ làm đổ canh nóng. Nhắc rõ, ngắn và đều tay mỗi lần thấy, "ngồi xuống con", không cần giải thích thêm.
Nên nhắc: không gác chân lên mâm, lên bàn. Ở nhiều gia đình Việt, gác chân lên chỗ để thức ăn bị coi là rất thiếu lễ độ, nhất là trước ông bà. Ăn mâm dưới sàn, trẻ ngồi xếp bằng hoặc ngồi duỗi chân về phía không có người là được.
Có thể nhắc nhẹ: ngồi quay mặt vào mâm. Trẻ hay ngồi nghiêng người ra ngoài, quay lưng lại người khác để nhìn ti vi hay nhìn ra cửa. Nhắc con quay vào giúp con ở trong bữa ăn và nghe được câu chuyện chung.
Không cần quá câu nệ: ngồi thẳng lưng tuyệt đối, hai tay đặt đúng chỗ. Với trẻ dưới 7 tuổi, đòi tư thế hoàn hảo dễ gây căng thẳng mà không thêm được bao nhiêu lễ phép. Ngồi thoải mái, an toàn, không làm phiền người bên cạnh là đủ. Trẻ lớn hơn có thể được hướng dẫn ngồi gọn hơn trong những bữa trang trọng.
Không cần: bắt ngồi im không được nói. Bữa cơm gia đình Việt vốn là lúc chuyện trò. Trẻ được nói, được kể, miễn là không la hét, không nói khi miệng đầy thức ăn và chờ người khác nói xong. Một bữa ăn im phăng phắc vì sợ không phải là bữa ăn lễ phép.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi không chịu ngồi ghế ăn quá vài phút, có bình thường không?
Khá bình thường. Nhiều bé ở tuổi này chỉ ngồi được một quãng ngắn. Ba mẹ cho bé ngồi khi bé ăn, bé không ăn nữa thì cho xuống, không cầm bát đi theo. Thời gian ngồi sẽ tăng dần theo tuổi và theo thói quen nhất quán.
Con xin phép xuống nhưng mới ăn vài thìa, có nên cho xuống?
Có thể hỏi lại "con chắc chắn no chưa, xuống rồi thì đến bữa sau mới ăn nhé". Nếu con vẫn muốn xuống, cho xuống và giữ nhất quán. Trẻ khoẻ mạnh sẽ tự điều chỉnh ở bữa sau khi biết nguyên tắc không đổi.
Có nên bắt con ngồi chờ cả nhà ăn xong mới được đứng dậy?
Với trẻ dưới 6 tuổi, không nên bắt chờ lâu, chỉ cần con xin phép khi ăn xong. Trẻ lớn hơn có thể được khuyến khích ngồi thêm một chút trò chuyện, nhất là bữa có ông bà, nhưng không nên biến thành hình phạt.
Ông bà cứ cầm bát đút cho cháu chạy quanh, ba mẹ nói thế nào?
Ba mẹ có thể chia sẻ với ông bà rằng con đang tập ăn tại bàn để an toàn, tránh sặc khi chạy, và nhờ ông bà ngồi cùng cháu ở mâm. Cảm ơn ông bà đã thương cháu, để ông bà thấy mình vẫn được tham gia chứ không bị gạt ra.
Con ăn xong đứng dậy đi luôn, nhắc mãi không nhớ thì làm sao?
Giữ một câu nhắc cố định như "con quên gì rồi" và chờ con tự nói. Đừng nhắc bằng lời giảng dài. Khen khi con nhớ. Thói quen thường cần vài tuần nhắc đều đặn mới thành tự động, ba mẹ kiên trì là được.