Phép kết thúc bữa ăn với trẻ gồm hai phần: nói cảm ơn người nấu, và góp tay dọn dẹp theo sức mình; bé 2–3 tuổi đưa bát cho người lớn, bé 4–5 tuổi mang bát của mình ra chỗ rửa, trẻ 6–7 tuổi lau bàn, xếp đũa, trẻ 8–10 tuổi có thể rửa bát nhựa hoặc phụ rửa cùng người lớn. Lời cảm ơn và việc dọn đi cùng nhau dạy con rằng bữa ăn có công sức của người khác, và mỗi người trong nhà góp một phần.
Nhiều gia đình bỏ qua phần này vì người lớn dọn cho nhanh, hoặc sợ con làm vỡ, làm bẩn thêm. Nhưng trẻ được tham gia dọn từ nhỏ thường quen với việc nhà, biết quý thức ăn và công sức hơn. Bài này đi qua việc vừa sức theo từng độ tuổi, cách nói cảm ơn người nấu sao cho thật lòng chứ không thành câu học thuộc, cách chia việc để con không thấy bị sai, và những điều cần chú ý về an toàn.
Vì sao kết thúc bữa ăn cũng là một phép lịch sự
Một bữa cơm gia đình là chuỗi công việc dài mà trẻ thường chỉ thấy phần giữa: có người đi chợ, nhặt rau, nấu nướng, bày mâm, rồi sau bữa có người dọn, rửa, lau. Nếu trẻ chỉ ngồi vào ăn rồi đứng dậy đi, trẻ dễ nghĩ bữa ăn tự nhiên mà có. Lời cảm ơn người nấu và việc góp tay dọn dẹp giúp con nhìn thấy phần công sức trước và sau mâm cơm.
Trong nhiều nếp nhà Việt, con cháu nói "con cảm ơn mẹ, cơm ngon ạ" sau bữa, hoặc "con ăn xong rồi ạ" kèm theo việc phụ dọn. Có nhà không quen nói thành lời mà thể hiện bằng việc làm. Cả hai cách đều có giá trị. Ba mẹ chọn cách hợp với nhà mình, miễn là trẻ có một cách nào đó để ghi nhận người nấu.
Kết thúc bữa ăn đàng hoàng cũng giúp trẻ hình thành nhịp sinh hoạt: ăn, dọn, rồi mới chơi. Trẻ quen nhịp này thường ít tranh cãi về việc nhà khi lớn hơn, vì việc dọn dẹp đã là một phần tự nhiên của bữa ăn từ nhỏ chứ không phải nhiệm vụ mới được giao thêm.
Việc dọn dẹp vừa sức theo tuổi
Mốc dưới đây là gợi ý rộng, mỗi trẻ một nhịp. Bắt đầu từ việc dễ, thêm việc mới khi con đã thành thạo việc cũ:
| Độ tuổi | Việc con làm được | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Đưa bát thìa nhựa của mình cho người lớn, bỏ khăn giấy vào thùng rác | Chỉ cầm đồ nhựa, đồ nhẹ, không cầm đồ nóng |
| 4–5 tuổi | Mang bát đũa của mình ra chỗ rửa, xếp đũa vào ống | Bát sứ thì đi chậm, hai tay; không bưng chồng bát |
| 6–7 tuổi | Lau bàn hoặc mâm, cất lọ nước mắm, xếp ghế | Không bưng nồi canh, chảo còn nóng |
| 8–10 tuổi | Rửa bát nhựa, tráng bát, quét chỗ ăn, cất thức ăn thừa | Người lớn ở cạnh khi rửa đồ sứ, dao, dụng cụ sắc |
Việc chia theo tuổi chỉ là điểm bắt đầu. Có bé 4 tuổi rất thích lau bàn, có bé 8 tuổi chưa quen cầm bát sứ. Ba mẹ nhìn con mà giao, và tăng dần độ khó khi con sẵn sàng.
Lời cảm ơn người nấu: từ câu học thuộc đến lời thật lòng
Bắt đầu bằng câu ngắn, đều đặn. Bé 3–4 tuổi chỉ cần "con cảm ơn mẹ ạ" sau bữa. Nói đều mỗi bữa giúp câu cảm ơn thành thói quen. Lúc đầu có thể là câu học thuộc, không sao cả; thói quen đến trước, sự thấu hiểu đến sau.
Dạy con nói cụ thể. Trẻ 6 tuổi trở lên có thể cảm ơn về một điều cụ thể: "Con cảm ơn bà, canh cua hôm nay ngon ạ", "Con cảm ơn ba đã nấu món trứng con thích". Lời cảm ơn cụ thể cho thấy con để ý, người nấu cảm nhận được.
Cảm ơn cả khi món không hợp. Con có thể không thích món hôm nay nhưng vẫn cảm ơn người đã nấu. Đây là bài học tinh tế: lời cảm ơn dành cho công sức, không chỉ cho kết quả.
Cho con biết công sức phía sau. Thỉnh thoảng cho con cùng đi chợ, nhặt rau, đập trứng. Trẻ từng tự tay nhặt rau thường cảm ơn người nấu thật lòng hơn, vì biết việc đó tốn thời gian thế nào.
Người lớn cảm ơn nhau trước mặt con. Ba cảm ơn mẹ, mẹ cảm ơn bà, cả nhà cảm ơn người nấu bữa hôm nay. Khi người nấu là ba hay ông, càng nên cảm ơn rõ ràng để con thấy nấu ăn là việc của mọi người, ai nấu cũng đáng được cảm ơn.
Chia việc để con không thấy bị sai bảo
Trẻ hay phản đối việc nhà khi cảm thấy bị sai, bị áp đặt. Cách chia việc ảnh hưởng nhiều đến thái độ của con:
- Gọi đây là việc của cả nhà, không phải việc của trẻ con. "Nhà mình ăn xong thì mỗi người dọn một chút" nghe khác hẳn "con đi dọn bát đi".
- Cho con chọn trong vài việc: "Hôm nay con muốn lau bàn hay xếp đũa?" Được chọn, trẻ thấy mình có tiếng nói và dễ hợp tác hơn.
- Người lớn cùng làm, không ngồi chỉ tay. Ba rửa bát, con tráng; mẹ cất thức ăn, con lau mâm. Làm cùng nhau còn là lúc trò chuyện vui.
- Chấp nhận con làm chưa hoàn hảo. Bàn lau chưa sạch, đũa xếp chưa thẳng, đừng làm lại ngay trước mặt con. Có thể chỉ thêm một chút cho lần sau.
- Cảm ơn con sau khi dọn: "Cảm ơn con đã lau bàn, nhà mình gọn hẳn." Trẻ cũng cần được cảm ơn như người lớn.
Không nên dùng dọn dẹp làm hình phạt, như "hư thì đi rửa bát". Khi việc nhà gắn với hình phạt, trẻ sẽ ghét việc nhà, và lời cảm ơn người nấu cũng mất đi ý nghĩa.
Khi con không chịu dọn, hoặc làm cho có
Có những ngày con mệt, con đang mải chơi, con không muốn dọn. Ba mẹ có thể linh hoạt một chút vào những ngày đặc biệt, nhưng giữ nguyên tắc chung là việc của con thì con làm, có thể làm muộn hơn một chút. "Con muốn nghỉ năm phút rồi lau bàn cũng được, mẹ để khăn ở đây nhé." Cho con chút thời gian thường hiệu quả hơn ép ngay.
Khi con làm cho có, lau qua loa rồi bỏ đi, đừng mắng. Đi cùng con một lần, chỉ chỗ còn bẩn, lau cùng con. Trẻ cần được hướng dẫn nhiều lần mới làm tốt; một lần làm cho có không có nghĩa là con lười.
Với trẻ 8–10 tuổi, có thể bàn với con về việc chia việc trong nhà, để con tự nhận phần mình. Khi con được tham gia quyết định, con có trách nhiệm hơn với việc mình nhận. Ba mẹ cũng nên thay đổi việc theo thời gian để con học được nhiều kỹ năng và không thấy nhàm.
Nếu con thường xuyên phản ứng gay gắt mỗi khi được nhờ việc, ba mẹ nên nhìn rộng hơn: con có đang mệt vì lịch học dày, có đang buồn chuyện gì ở trường, việc giao có quá sức không. Đôi khi giảm bớt việc trong một thời gian, trò chuyện nhiều hơn, rồi mới giao lại từ từ sẽ hiệu quả hơn là giữ nguyên yêu cầu và tranh cãi mỗi tối.
Ông bà không cho cháu dọn vì sợ cháu vất vả
Ở nhiều gia đình, ông bà thương cháu, không muốn cháu động tay vào việc gì, giành dọn hết. Đây là tình thương, nhưng trẻ không được tham gia sẽ khó hình thành thói quen chăm lo cho chỗ chung. Ba mẹ nên trò chuyện với ông bà rằng con muốn cháu tập dọn chút ít để biết thương người nấu, không phải vì muốn cháu vất vả.
Một cách khéo là giao cho cháu những việc nhỏ gắn với ông bà: mang bát cho bà, đưa khăn cho ông, lau chỗ ông bà ngồi. Ông bà thấy cháu làm cho mình thường rất vui, và cháu thấy việc dọn dẹp là cách thể hiện tình cảm với ông bà.
Khi ông bà vẫn muốn tự làm, ba mẹ không cần tranh cãi. Con vẫn có thể cảm ơn ông bà đã nấu và dọn. Lời cảm ơn ấy, nói mỗi ngày, đã là một phần quan trọng của phép kết thúc bữa ăn.
Cất thức ăn thừa và chuyện quý hạt cơm
Dọn sau bữa ăn còn là dịp dạy con không lãng phí. Trẻ 7–10 tuổi có thể giúp dồn thức ăn thừa vào hộp, đậy nắp, cất tủ lạnh cùng người lớn. Khi tự tay cất phần cơm, phần canh còn lại, con thấy rõ hôm nay nhà mình nấu nhiều hay ít, món nào ăn hết, món nào còn. Từ đó con hiểu vì sao mỗi lần chỉ nên xới vừa ăn, xin thêm sau, thay vì xới đầy rồi bỏ.
Nhiều gia đình có nếp ăn hết hạt cơm trong bát, không để thừa. Đây là nếp đáng giữ, nhưng nên dạy bằng lý do thật thay vì doạ. Ba mẹ kể cho con nghe hạt gạo đi từ cánh đồng đến bát cơm qua bao nhiêu công sức: người gieo mạ, cấy lúa, gặt, phơi, xay, rồi người đi chợ, người nấu. Trẻ hiểu được sẽ tự quý hạt cơm. Còn khi con đã no thật, xới ít đi lần sau là cách giải quyết, không phải ép ăn cho hết.
Phần thức ăn không giữ lại được, trẻ lớn có thể giúp phân loại: vỏ, xương bỏ riêng, thức ăn thừa bỏ riêng nếu nhà có phân loại rác. Những việc nhỏ như vậy nối bữa ăn với ý thức giữ gìn chung, một kiểu lễ phép mở rộng ra ngoài phạm vi mâm cơm.
Nhà bận rộn, ăn lệch giờ: giữ phép kết thúc bữa thế nào
Không phải gia đình nào cũng có bữa tối đủ mặt để cùng dọn. Ba mẹ đi làm về muộn, con ăn trước với bà hoặc với người giúp việc; buổi sáng mỗi người ăn vội một kiểu rồi đi. Phép kết thúc bữa vẫn giữ được theo cách gọn hơn: ai ăn xong thì mang bát của mình ra chỗ rửa, nói cảm ơn người đã chuẩn bị bữa, dù người đó là bà, là ba hay là cô giúp việc.
Buổi sáng vội, có thể chỉ giữ một việc: con cất bát của mình vào bồn và nói "con cảm ơn mẹ, con đi học ạ". Một việc làm đều mỗi ngày có giá trị hơn năm việc chỉ làm vào cuối tuần. Cuối tuần, khi cả nhà có thời gian, mới cùng nhau làm trọn: nấu, ăn, dọn, rửa.
Ba mẹ đi làm về thấy con đã ăn xong và tự dọn bát, nên ghi nhận ngay: "Mẹ thấy bát của con đã ở bồn rồi, cảm ơn con." Lời ghi nhận ấy cho con biết việc nhỏ của mình được nhìn thấy cả khi ba mẹ không có mặt, và đó là lúc thói quen bắt đầu thuộc về chính con chứ không phụ thuộc vào việc có người nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi có nên cho dọn dẹp không?
Có thể cho bé làm những việc rất nhỏ như đưa bát nhựa cho người lớn, bỏ giấy vào thùng rác. Mục tiêu không phải là giúp được bao nhiêu mà là bé quen với ý nghĩ ăn xong thì góp tay dọn. Luôn tránh đồ nóng và đồ dễ vỡ.
Con làm vỡ bát khi dọn, nên phản ứng thế nào?
Trước hết kiểm tra con có bị thương không, rồi bình tĩnh dọn mảnh vỡ, không để con tự nhặt. Nói với con "không sao, lần sau mình bưng hai tay nhé". Mắng con vì vỡ bát dễ làm con sợ không dám giúp nữa.
Có nên trả tiền hoặc thưởng khi con dọn dẹp?
Việc dọn sau bữa ăn là phần của mọi người trong nhà, không nên trả tiền. Lời cảm ơn và sự ghi nhận là đủ. Nếu muốn dạy con về tiền, có thể dùng những việc thêm ngoài phần việc thường ngày.
Người giúp việc nấu và dọn, con có cần cảm ơn không?
Rất cần. Cảm ơn người giúp việc đã nấu cơm, mang bát của mình ra chỗ rửa là bài học tôn trọng mọi người. Ba mẹ làm mẫu bằng cách tự cảm ơn trước mặt con, con sẽ làm theo.
Con nói cảm ơn nhưng giọng hời hợt, có nên bắt nói lại?
Không cần bắt nói lại. Lời cảm ơn hời hợt vẫn là thói quen đang hình thành. Ba mẹ làm mẫu lời cảm ơn cụ thể, thật lòng, cho con cùng nấu ăn để hiểu công sức, dần dần lời cảm ơn của con sẽ có hồn hơn.