Khi cháu ở xa ông bà, cuộc gọi video đều đặn là cách giữ gắn bó tốt nhất, và lễ phép trong cuộc gọi cũng giống như khi gặp mặt: con chào khi bắt đầu, nhìn vào ông bà khi nói, trả lời khi được hỏi, kể một chuyện của mình, chào và cảm ơn trước khi tắt máy. Trẻ 2–3 tuổi chỉ cần vẫy tay, nói vài chữ; trẻ 4–6 tuổi kể được một chuyện ngắn; trẻ 7–10 tuổi tự gọi, tự hỏi thăm và duy trì cuộc trò chuyện.
Khó khăn thật nằm ở chỗ cuộc gọi qua máy dễ thành nhạt: con ngồi ngó chỗ khác, ông bà hỏi "học có giỏi không" mãi một câu, mạng chập chờn, rồi ai cũng muốn kết thúc. Bài này gợi cách tổ chức cuộc gọi sao cho có nội dung, cách dạy con phép lịch sự riêng của việc nói chuyện qua màn hình, và cách giữ sự gần gũi khi khoảng cách kéo dài nhiều năm. Phép lịch sự chung khi dùng điện thoại có bài riêng ở danh mục điện thoại và màn hình; ở đây tập trung vào quan hệ ông bà và cháu.
Vì sao cuộc gọi đều đặn quan trọng hơn cuộc gọi dài
Với trẻ nhỏ, sự gắn bó hình thành qua lặp lại. Một cuộc gọi năm phút mỗi tối, hay ba lần một tuần vào cùng giờ, giúp con quen mặt, quen giọng ông bà hơn nhiều so với một cuộc gọi dài mỗi tháng một lần. Ông bà trở thành một phần nếp sinh hoạt, như bữa tối hay giờ đọc truyện, chứ không phải người lạ chỉ xuất hiện dịp Tết.
Ba mẹ nên chọn giờ hợp với cả hai bên: ông bà không bận nấu cơm hay ngủ trưa, con không đang đói hay sắp ngủ. Gia đình ở nước ngoài cần tính lệch múi giờ; một khung giờ cố định, ví dụ sáng thứ bảy bên mình là tối thứ bảy bên ông bà, giúp cả nhà nhớ và chờ đợi.
Với trẻ hai, ba tuổi, cuộc gọi chỉ nên vài phút. Bé nói được vài chữ, vẫy tay, cho ông bà xem đồ chơi là đủ, rồi bé chạy đi chơi tiếp trong khi ba mẹ nói chuyện thêm với ông bà. Đừng giữ bé ngồi trước máy khi bé đã muốn đi; một cuộc gọi kết thúc trong vui vẻ sẽ khiến bé muốn gọi lần sau.
Trẻ lớn có thể được giao tự gọi cho ông bà vào một ngày cố định trong tuần, bằng máy của ba mẹ. Con tự bấm gọi, tự chào, tự hỏi thăm. Cảm giác "đây là cuộc gọi của mình với bà" làm con có trách nhiệm và chủ động hơn hẳn.
Phép lịch sự riêng của cuộc gọi video với ông bà
Nói chuyện qua màn hình có vài phép tắc người lớn tự biết nhưng trẻ cần được dạy. Ba mẹ chọn những điều hợp tuổi con, dạy dần qua từng cuộc gọi:
- Chào khi máy vừa nối. "Con chào ông bà ạ", kèm khoanh tay hoặc vẫy tay. Nếu ông bà chưa nhìn thấy rõ, con chờ một chút rồi chào lại.
- Giữ máy cho ông bà thấy mặt mình. Trẻ hay cầm máy chĩa lên trần, xuống sàn. Dặn con để máy trên bàn hoặc giá đỡ, ngồi trước máy khi nói chuyện.
- Nhìn vào ông bà khi ông bà nói. Không vừa nói chuyện vừa xem ti vi, chơi đồ chơi khác, hoặc bỏ đi mà không nói gì.
- Nói rõ, không hét. Ông bà nghe kém thì con nói chậm và to vừa phải, không cần hét vào máy. Ông bà nghe chưa rõ thì con nói lại.
- Muốn đi thì xin phép. "Bà ơi con đi tắm, con chào bà nhé." Không bỏ máy lại rồi chạy đi.
- Chào và cảm ơn khi kết thúc. "Con chào ông bà, con yêu ông bà, mai con gọi tiếp ạ."
Ba mẹ làm mẫu những phép này trước: chào ông bà khi máy nối, không vừa gọi vừa làm việc khác, chào trước khi tắt. Con quan sát cách ba mẹ nói chuyện với ông bà qua máy và bắt chước nhanh hơn mọi lời dặn.
Biến cuộc gọi thành cuộc trò chuyện có nội dung
Lý do lớn nhất khiến các cuộc gọi trở nên nhạt là cả hai bên không có gì để nói ngoài những câu hỏi quen: "Ăn cơm chưa?", "Học có ngoan không?", "Có nhớ bà không?". Trẻ trả lời "rồi", "có", "có" rồi im. Ba mẹ có thể giúp bằng cách chuẩn bị trước cùng con một chuyện để kể.
Trước giờ gọi, hỏi con: "Hôm nay con muốn kể với bà chuyện gì?". Có thể là bức tranh vẽ ở lớp, chiếc răng mới lung lay, bài hát mới học, món ăn con tự làm cùng mẹ. Con cầm bức tranh lên khoe, hát cho bà nghe, kể chuyện răng. Ông bà có điều để hỏi lại, và cuộc gọi tự kéo dài trong vui vẻ.
Một gợi ý khác là làm cùng nhau một việc qua máy: bà đọc truyện cổ tích cho cháu nghe trước giờ ngủ, ông dạy cháu gấp con chim giấy, cả hai cùng hát một bài đồng dao. Ông bà thường có những kỹ năng và câu chuyện trẻ không học được ở đâu khác.
Ba mẹ cũng có thể nhắn ông bà trước vài chủ đề con đang quan tâm, như "dạo này cháu mê khủng long", để ông bà hỏi những câu cháu thích trả lời. Cuộc gọi có hai chiều thì con không còn thấy đó là việc phải làm.
Khi con không muốn gọi hoặc chỉ ngồi im trước máy
Có những giai đoạn con nhất định không muốn gọi cho ông bà: đang mải chơi, đang mệt, hoặc đơn giản là con thấy cuộc gọi chán. Ép con ngồi trước máy chỉ làm cả hai bên khó chịu. Ông bà thấy cháu ngồi cau có cũng không vui hơn là không thấy.
Ba mẹ thử tìm hiểu lý do. Nếu con đang chơi dở, hẹn con chơi xong rồi gọi. Nếu con thấy chán, đổi cách gọi: cho con cầm máy đi một vòng nhà giới thiệu phòng mình, cho ông bà xem con chó, xem chậu cây con trồng. Nếu con mệt, ba mẹ nói chuyện với ông bà, để con chỉ vẫy tay chào.
Có trẻ ngại nói chuyện qua máy vì không quen nhìn mặt mình trên màn hình hoặc vì ông bà nói giọng khó nghe. Ba mẹ ngồi cạnh, nói tiếp lời giúp con, dịch lại những từ con chưa hiểu, và đừng chê con trước mặt ông bà "đấy, gọi bà mà không nói gì". Dần dần, khi đã quen, con sẽ tự tin hơn.
Điều quan trọng là giữ cuộc gọi đều đặn, dù có những lần con chỉ ở đó một phút. Sự hiện diện đều đặn của ông bà trong đời sống con mới là mục tiêu, không phải độ dài của từng cuộc gọi.
Ông bà mới dùng điện thoại: con giúp ông bà thế nào cho lễ phép
Nhiều ông bà mới làm quen với gọi video: cầm máy ngược, che mất camera, nói khi chưa nối, bấm nhầm tắt máy. Trẻ lớn lên với điện thoại thường thấy chuyện đó buồn cười và dễ buột miệng "bà kém quá", "sao ông không biết bấm". Đây là cơ hội dạy con lịch sự với người lớn tuổi khi họ chưa giỏi điều mình giỏi.
Ba mẹ nói trước với con: "Ông bà lớn lên khi chưa có điện thoại thông minh, giống như con chưa biết chèo thuyền, đi cấy. Ông bà đang học, mình giúp ông bà nhẹ nhàng." Khi gọi, con có thể hướng dẫn: "Bà ơi bà đưa máy ra xa một chút ạ", "Ông ơi ngón tay ông đang che máy ạ". Câu nói có "ạ", không cười chê.
Khi về quê, trẻ tám đến mười tuổi có thể dạy ông bà cách nhận cuộc gọi, cách gọi lại, cách xem ảnh con gửi. Đây là việc con làm tốt hơn người lớn, và ông bà rất vui được cháu dạy. Đổi vai như vậy giúp con thấy ông bà cũng là người học, và sự kiên nhẫn của mình có giá trị.
Có khi kết nối kém, hình đứng, tiếng mất. Dạy con kiên nhẫn chờ, nói "ông bà ơi máy bị đứng, con gọi lại nhé", thay vì bực bội tắt máy. Thói quen bình tĩnh trước sự cố nhỏ này sẽ theo con trong nhiều việc khác.
Giữ sợi dây ngoài cuộc gọi: thư tay, tranh vẽ, quà nhỏ tự làm
Cuộc gọi video tiện nhưng thoáng qua. Ông bà, nhất là người lớn tuổi, thường quý những thứ cầm được trong tay: bức tranh cháu vẽ, tấm thiệp cháu tự làm, lá thư cháu viết dù còn sai chính tả. Ba mẹ có thể đặt nếp gửi về quê một món nhỏ như vậy mỗi dịp: sinh nhật ông bà, Tết, ngày đầu năm học của cháu.
Trẻ ba, bốn tuổi vẽ tranh, ba mẹ ghi thay vài chữ; trẻ sáu tuổi trở lên tự viết vài câu. Nội dung không cần cầu kỳ: "Bà ơi con mới học bơi", "Con nhớ cây ổi nhà ông". Khi ông bà nhận được, gọi video cho cháu xem đang cầm thư, cháu sẽ thấy niềm vui của việc mình làm.
Gia đình ở nước ngoài có thể gửi ảnh in, đoạn ghi âm cháu hát, hoặc nhờ người quen mang về một cuốn album nhỏ về cuộc sống của cháu. Ngược lại, ba mẹ nhờ ông bà gửi cho cháu một món gì đó của quê: tấm ảnh cũ của ba mẹ hồi bé, đoạn ghi âm ông kể chuyện, lời ru của bà. Những thứ ấy giúp con hiểu mình đến từ đâu.
Khi về gặp lại: nối người trên màn hình với người thật
Một điều nhiều ba mẹ ngạc nhiên: trẻ nhỏ gọi video với ông bà hằng tuần, nhưng khi gặp trực tiếp lại rụt rè, nép sau lưng mẹ. Đó là bình thường. Người thật cao hơn, giọng khác qua máy, có mùi, có hơi ấm, con cần thời gian để nối hai hình ảnh. Ba mẹ đừng ngạc nhiên hay trách con "ngày nào cũng gọi mà gặp lại không chào".
Trước khi về, nhắc con những chuyện đã kể với ông bà qua máy: "Bà muốn xem bức tranh khủng long con vẽ đấy, mình mang về cho bà nhé." Có một sợi dây chung, con dễ mở lời khi gặp. Khi đến nơi, cho con thời gian quan sát, rồi gợi con đưa quà, chào bằng câu quen trong cuộc gọi.
Những ngày ở quê, ba mẹ có thể chụp lại vài khoảnh khắc con với ông bà: lúc ông dạy con câu cá, lúc bà và con nhặt rau. Về nhà, con xem lại ảnh khi gọi video, chỉ vào và nói "bà ơi hôm đó vui quá". Ảnh chung là cây cầu nối người trên màn hình với người con đã được ôm thật.
Sau những ngày ở cùng, cuộc gọi video lần sau thường thân hơn hẳn, vì con đã có những kỷ niệm thật để nhắc lại. Khoảng cách địa lý không thay đổi được, nhưng nhịp gọi đều, những món quà tự làm và các lần về thăm có chuẩn bị sẽ giữ cho ông bà luôn là người thân thật sự trong đời con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hai tuổi có nên gọi video với ông bà không?
Có, với cuộc gọi ngắn vài phút. Bé chưa trò chuyện được nhưng nhận ra mặt và giọng ông bà qua lặp lại. Cho bé vẫy tay, khoe đồ chơi, rồi để bé đi chơi khi bé muốn. Đều đặn quan trọng hơn kéo dài.
Con chỉ trả lời "có", "không" khi ông bà hỏi thì làm sao?
Chuẩn bị trước cùng con một chuyện để kể hoặc một thứ để khoe. Gợi ý ông bà hỏi câu mở về điều con thích. Ba mẹ ngồi cạnh nối lời giúp. Dần dần con sẽ kể nhiều hơn khi cuộc gọi có nội dung con hứng thú.
Có nên cho con tự gọi cho ông bà bằng máy của ba mẹ?
Với trẻ từ khoảng bảy tuổi, nên cho vào giờ cố định, trong phòng chung, ba mẹ ở gần. Con tự chào, tự hỏi thăm sẽ chủ động hơn. Dặn con không bấm vào ứng dụng khác và trả máy khi gọi xong.
Gia đình ở nước ngoài, con nói tiếng Việt kém, ông bà không nói được tiếng nước ngoài thì sao?
Ba mẹ ngồi cạnh làm cầu nối, dịch giúp. Dạy con vài câu chào hỏi, cảm ơn, chúc tiếng Việt để nói với ông bà. Ông bà đọc truyện, hát ru bằng tiếng Việt qua máy cũng giúp con giữ tiếng mẹ đẻ.
Con cười chê ông bà không biết dùng điện thoại thì ba mẹ nói gì?
Nhắc riêng với con rằng ông bà lớn lên khi chưa có điện thoại và đang học, giống con đang học những điều mới. Gợi con giúp ông bà bằng câu nhẹ nhàng có "ạ". Không mắng con trước mặt ông bà trong cuộc gọi.
Ông bà muốn gọi mỗi ngày nhiều lần, ảnh hưởng nếp sinh hoạt của con thì làm sao?
Bàn với ông bà một khung giờ cố định hợp với giờ ăn, ngủ, học của con, giải thích nhẹ nhàng lý do. Ngoài giờ đó, ba mẹ gửi ảnh, đoạn phim ngắn để ông bà vẫn thấy cháu mà không phải gọi liên tục.