Trước khi đưa con sang nhà người quen, ba mẹ nên làm bốn việc: báo cho con biết ai ở đó và sẽ làm gì; tập trước câu chào và câu xin phép; thống nhất hai ba luật quan trọng nhất; và hẹn một tín hiệu để con báo khi mệt, khó chịu hoặc muốn về. Phần dặn dò nên ngắn, cụ thể, nói trước khi ra khỏi nhà và nhắc lại một lần ở cổng, không phải một bài giảng dài trên xe.
Trẻ cư xử tốt hơn hẳn khi biết trước chuyện gì sẽ đến. Phần lớn những lần trẻ "làm mất mặt" ba mẹ ở nhà người khác bắt đầu từ việc con không biết gì về nơi mình sắp đến: lạ người, lạ chỗ, đói, buồn ngủ. Bài này giúp ba mẹ chuẩn bị theo tuổi, từ bé 2 tuổi đến trẻ 10 tuổi.
Vì sao báo trước giúp con cư xử tốt hơn
Một đứa trẻ bước vào ngôi nhà lạ đối mặt cùng lúc với rất nhiều điều mới: người lạ nhìn mình, mùi lạ, đồ đạc lạ, luật không ai nói ra. Người lớn xử lý những điều này rất nhanh nhờ kinh nghiệm; trẻ thì không. Khi quá nhiều thứ mới dồn đến, trẻ phản ứng theo hai kiểu thường gặp: hoặc thu mình, bám chặt ba mẹ, không chào ai; hoặc quá kích động, chạy nhảy, động vào mọi thứ.
Báo trước giúp giảm số điều bất ngờ. Khi con đã nghe "nhà bà Tư có con chó to, nó hiền nhưng con đừng tự lại gần", hay "nhà cô Hằng có bạn Na học cùng lớp con", con đến nơi với một bức tranh có sẵn. Sự quen thuộc ấy làm con bình tĩnh, và trẻ bình tĩnh mới nhớ được lời chào, lời xin phép.
Báo trước cũng là cách tôn trọng con: con được biết mình sẽ đi đâu, gặp ai, bao lâu thì về, thay vì bị bế lên xe rồi đặt xuống một nơi lạ. Người lớn chúng ta cũng không thích bị đưa đến một bữa tiệc mà không biết ai ở đó.
Với trẻ có tính dè dặt, việc báo trước còn quan trọng hơn. Những bé này không thiếu lễ phép; các con chỉ cần nhiều thời gian hơn để thấy an toàn trước khi mở lời. Cho con xem ảnh người sắp gặp, kể một kỷ niệm vui với người đó, nhắc lại lần trước con đã chơi gì ở nhà ấy, là những cách đơn giản để ngôi nhà lạ bớt lạ trước khi con bước vào. Đến nơi, con nhận ra những gì mình đã nghe kể, và lời chào đến dễ hơn hẳn.
Những điều nên báo cho con trước khi đi
Không cần nói hết mọi thứ, chọn những điều liên quan đến con. Với trẻ 2–4 tuổi, chọn hai ba điều; với trẻ lớn, nói đủ hơn:
- Ai ở đó, gọi thế nào. "Mình sang nhà ông bà Hai. Ông bà Hai là anh chị của bà nội, con gọi là ông Hai, bà Hai." Với họ hàng ít gặp, xưng hô là điều trẻ hay lúng túng nhất.
- Có trẻ con khác không. Tên, tuổi, quen hay chưa quen. Nếu chưa quen, nói trước: "Lúc đầu có thể con thấy ngại, ngồi cạnh mẹ một lúc rồi chơi cũng được."
- Mình sang để làm gì. Thăm ông bà ốm, ăn cơm, sinh nhật bạn, ba mẹ bàn công việc. Mỗi dịp có không khí khác: thăm người ốm cần nói nhỏ, sinh nhật thì được vui.
- Có gì đặc biệt trong nhà. Con vật nuôi, cầu thang, hồ cá, bàn thờ, đồ dễ vỡ, em bé mới sinh đang ngủ.
- Ở bao lâu, về lúc nào. Trẻ nhỏ chưa hiểu giờ, nói bằng mốc việc: "Ăn cơm xong, ăn hoa quả xong là mình về."
- Có ăn ở đó không. Biết trước sẽ ăn ở nhà người, con có tâm thế; biết là không ăn, ba mẹ cho con ăn nhẹ trước khi đi để con không đói cồn cào giữa buổi.
Trẻ 7–10 tuổi có thể được hỏi ngược: "Con nghĩ sang đó mình cần chú ý gì?" Để con tự nghĩ thường hiệu quả hơn ba mẹ liệt kê, và con nhớ lâu hơn vì đó là ý của mình.
Tập trước bằng đóng vai, năm phút là đủ
Đóng vai biến lời dặn thành hành động con đã làm thử. Làm ở nhà, trước khi đi một hai hôm hoặc ngay sáng hôm đó:
- Ba đóng vai chủ nhà, mở cửa. Con tập chào: "Con chào ông Hai ạ." Đổi vai cho con làm chủ nhà, ba làm khách, con sẽ thấy câu chào từ phía người nghe.
- Tập câu xin phép. "Cho con xem bể cá được không ạ?", "Con xin phép đi vệ sinh ạ." Hai câu này dùng nhiều nhất ở nhà người.
- Tập câu từ chối lịch sự. "Dạ, con no rồi ạ", "Dạ, con không ăn món này ạ, con cảm ơn." Trẻ hay bị mời ăn nhiều ở nhà họ hàng; có sẵn câu từ chối giúp con khỏi khó xử.
- Tập tín hiệu khi muốn về hoặc khó chịu. Xem phần dưới; tập một lần cho con nhớ cách làm.
- Tập câu chào ra về và cảm ơn. "Con chào ông bà, con về ạ. Con cảm ơn bà đã cho con ăn bánh." Câu cuối thường bị quên nhất vì lúc về ai cũng vội.
Đừng tập quá nhiều trong một lần. Năm phút, ba bốn câu, kết thúc khi con còn đang vui. Trò chơi đóng vai càng nhẹ nhàng, con càng muốn chơi lại.
Thống nhất hai ba luật quan trọng nhất
Danh sách mười điều cấm sẽ không vào đầu một đứa trẻ năm tuổi. Chọn hai ba luật quan trọng nhất cho chính ngôi nhà sắp đến, nói thành câu khẳng định: "Muốn cầm đồ gì thì hỏi trước", "Đi trong nhà, chạy thì ra sân", "Muốn vào phòng nào thì hỏi người lớn". Câu khẳng định cho con biết phải làm gì, dễ làm theo hơn câu "không được…".
Luật nên hợp với nhà đó. Nhà có cầu thang dốc: luật về cầu thang. Nhà có bàn thờ, tủ kính trưng bày: luật về không chạm vào những chỗ đó. Nhà có em bé mới sinh: luật nói nhỏ, không tự bế em. Luật chung chung như "ngoan nhé" không giúp gì; luật cụ thể giúp con biết ngoan là làm gì.
Ba mẹ cũng nên thống nhất với nhau trước khi đi: nếu con không làm theo luật thì ai nhắc, nhắc thế nào. Hai người lớn cùng nhắc một đứa trẻ, mỗi người một kiểu, trước mặt chủ nhà là kịch bản dễ làm con khóc nhất. Một người nhắc, giọng nhẹ, đến gần con chứ không gọi từ xa.
Tín hiệu bí mật khi con mệt, khó chịu hoặc muốn về
Trẻ ở nhà người thường không dám nói to "con muốn về" vì sợ chủ nhà phật ý, hoặc đã từng bị mắng vì câu đó. Kết quả là con nín nhịn đến khi chịu không nổi, rồi khóc hoặc cáu lên. Một tín hiệu riêng giữa ba mẹ và con giải quyết chuyện này: bóp tay ba mẹ hai lần, hoặc nói một từ mật như "con nhớ nhà", hoặc kéo nhẹ áo ba mẹ và ghé tai.
Khi nhận tín hiệu, ba mẹ không cần về ngay, nhưng cần phản hồi: đưa con ra một góc yên, hỏi con cần gì. Có khi chỉ là đói, buồn ngủ, mót đi vệ sinh mà ngại hỏi. Có khi là chuyện quan trọng hơn: một người lớn trêu con quá đà, một bạn lớn bắt nạt, hoặc ai đó đụng chạm làm con khó chịu. Tín hiệu cho con một kênh an toàn để nói những chuyện này.
Dặn con rõ ràng: nếu có ai làm con sợ hoặc khó chịu, kể cả người quen, con được nói ngay với ba mẹ, không cần chờ, không cần giữ bí mật. Lễ phép ở nhà người không bao giờ có nghĩa là con phải chịu đựng điều làm mình sợ. Khi cần hỗ trợ về bảo vệ trẻ em, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Mang theo gì và chọn giờ đi thế nào theo tuổi
Một phần lớn việc trẻ cư xử tốt hay không nằm ở chuyện thể chất: no hay đói, ngủ đủ hay thiếu. Chuẩn bị thực tế quan trọng không kém lời dặn.
| Độ tuổi | Nên mang theo | Lưu ý về giờ giấc |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Đồ ăn nhẹ quen thuộc, nước, một hai món đồ chơi nhỏ, quần áo thay, món đồ ru ngủ nếu có | Tránh trùng giờ ngủ trưa; buổi ghé thăm ngắn thường suôn sẻ hơn |
| 4–6 tuổi | Đồ ăn nhẹ, nước, bút màu và giấy hoặc một quyển truyện tranh, áo khoác | Có thể ở lâu hơn nếu có trẻ khác để chơi; đi sau khi con đã ăn hoặc ngủ trưa |
| 7–10 tuổi | Con tự chuẩn bị túi nhỏ của mình theo danh sách ba mẹ gợi ý | Hỏi con muốn đi không và đi bao lâu; trẻ lớn có ý kiến riêng về dịp nào mình thích |
Đồ chơi mang theo nên là loại chơi một mình được, ít tiếng ồn, ít mảnh, không quá quý để lỡ mất cũng không sao. Mục đích là có thứ cho con làm lúc người lớn nói chuyện lâu.
Thiết bị có màn hình là lựa chọn của từng nhà; nếu mang, thống nhất trước khi nào được dùng và tắt tiếng, để không thành tâm điểm của buổi gặp.
Lúc đến nơi: nhắc ngắn ở cổng và mười phút đầu
Lời dặn ở nhà dễ trôi đi trên đường. Trước khi bấm chuông, dừng lại vài giây, ngồi xuống ngang tầm con, nhắc đúng một hai điều: "Vào nhà, con chào ông Hai, bà Hai nhé. Muốn cầm gì thì hỏi trước." Nhắc ở cổng hiệu quả hơn nhắc trên xe, vì đó là lúc con sắp phải làm.
Mười phút đầu ở nhà người là lúc trẻ cần ba mẹ nhất. Đừng vội để con đi chơi một mình hay giao con cho người lớn khác bế. Để con đứng hoặc ngồi cạnh, quan sát, làm quen dần. Nhiều trẻ trông như nhút nhát lúc mới đến, nhưng sau mười lăm phút đã tự tách ra chơi, miễn là không bị thúc giục.
Nếu chủ nhà muốn bế, ôm hay hôn con ngay ở cửa, ba mẹ giúp con bằng một câu chuyển hướng vui vẻ: "Bé đang làm quen, lát bé đập tay với bà nhé." Lời chào bằng lời là phép lịch sự; ôm hôn là chuyện con được chọn. Đây cũng là lúc con nhìn thấy ba mẹ đứng về phía mình, và điều đó làm con dạn dĩ hơn trong suốt buổi.
Khi đã thấy con quen chỗ, ba mẹ nhắc lại tín hiệu bí mật bằng một cái nháy mắt hay bóp tay nhẹ, để con biết kênh đó vẫn mở. Một cử chỉ nhỏ như vậy giúp con yên tâm chơi tiếp mà không phải quay lại tìm ba mẹ liên tục.
Câu hỏi thường gặp
Nên dặn con trước bao lâu khi sắp sang nhà người khác?
Với trẻ 2–4 tuổi, nói vào buổi sáng hôm đó và nhắc ngắn trước khi vào cổng là đủ; nói quá sớm con quên hoặc lo. Trẻ 5 tuổi trở lên có thể biết trước một hai ngày, nhất là khi đến chỗ lạ hoặc ở lại lâu, để con có thời gian hỏi và chuẩn bị.
Dặn con nhiều điều quá có phản tác dụng không?
Có. Trẻ nhỏ chỉ nhớ được hai ba điều. Chọn những luật quan trọng nhất với ngôi nhà đó, nói thành câu khẳng định như "muốn cầm gì thì hỏi trước", và tập thử bằng đóng vai. Bài giảng dài trên xe thường làm con căng thẳng mà không nhớ thêm điều gì.
Con nói "con không muốn đi" thì phải làm sao?
Hỏi con vì sao. Có khi con sợ một con vật, ngại một người, chán vì không có bạn chơi. Nếu là chuyện giải quyết được, như mang theo đồ chơi hay hẹn về sớm, cùng con tìm cách. Nếu con sợ một người cụ thể, cần hỏi kỹ và lắng nghe nghiêm túc.
Tín hiệu muốn về có làm con lạm dụng, đòi về liên tục không?
Ít khi, nếu ba mẹ phản hồi tín hiệu bằng cách hỏi con cần gì chứ không phải về ngay lập tức. Phần lớn lần dùng tín hiệu là vì đói, mệt, buồn đi vệ sinh, giải quyết xong là con chơi tiếp. Tín hiệu còn giúp con báo những chuyện quan trọng mà con ngại nói to.
Có nên hứa thưởng nếu con ngoan ở nhà người không?
Phần thưởng có thể giúp một lần, nhưng dễ biến lễ phép thành cuộc mặc cả. Hiệu quả lâu dài hơn là chuẩn bị kỹ, ghi nhận việc cụ thể con làm được sau buổi đó, và cho con thấy những điều tốt tự nhiên của việc đi chơi, như được gặp bạn, được ăn món ngon.
Đến nhà có bàn thờ, nên dặn trẻ thế nào?
Nói đơn giản theo nếp nhà: đó là chỗ trang trọng của gia đình người ta, con không chạm vào đồ trên đó, không chơi đùa ngay trước bàn thờ. Không cần giải thích sâu về nghi lễ với trẻ nhỏ; chỉ cần con biết đó là chỗ để giữ gìn.