Không nên bắt con xin lỗi ngay khi con đang giận dữ hay đang bị nhiều người nhìn, vì lúc đó trẻ không đủ bình tĩnh để nghĩ đến người kia, và lời xin lỗi ép ra thường gượng, có khi còn làm con ghét lời xin lỗi. Cách hợp lý hơn là chăm sóc bé bị đau trước, ba mẹ nói lời xin lỗi thay con với người liên quan, đưa con ra chỗ yên tĩnh cho dịu lại, rồi mới quay lại giúp con làm lành. Thời gian chờ thường chỉ vài phút đến cuối buổi, không phải bỏ qua luôn.
Nhiều ba mẹ lo rằng nếu không bắt con xin lỗi tại chỗ, người khác sẽ nghĩ nhà mình chiều con, không dạy con. Áp lực đó có thật, nhất là ở sân chơi chung cư, ở nhà họ hàng, ở lớp học thêm. Bài này chỉ ra lúc nào nên chờ, nói gì với gia đình bé kia trong lúc chờ, và cách quay lại để lời xin lỗi có nghĩa.
Điều gì xảy ra trong đầu trẻ lúc đang giận
Khi trẻ giận hay hoảng, cơ thể con phản ứng trước suy nghĩ: tim đập nhanh, mặt đỏ, tay nắm chặt, giọng to. Ở trạng thái đó, khả năng đặt mình vào chỗ người khác, vốn còn non ở trẻ nhỏ, gần như tắt hẳn. Một bé 5 tuổi vừa đánh bạn vì bị giành xích đu đang bận với cảm giác bị thiệt, không còn chỗ trong đầu để nghĩ bạn kia đau ra sao.
Đòi một lời xin lỗi lúc này giống đòi con giải bài toán khi đang chạy. Con vẫn nói ra được chữ "xin lỗi" vì sợ, nhưng chữ đó không đi kèm sự nhận ra. Có bé còn hét "Con không xin lỗi!" và cuộc giằng co leo thang: người lớn càng ép, con càng cứng. Cuối cùng cả hai bên đều mệt, và bài học duy nhất con nhớ được là xin lỗi là thứ người lớn dùng để thắng mình.
Đó là lý do nên chia việc làm hai bước: bước một là giúp mọi người an toàn và dịu lại, bước hai mới là làm lành. Thời gian giữa hai bước không phải là lúc buông lỏng, mà là lúc chuẩn bị để bước hai có kết quả. Ba mẹ vẫn giữ rõ ràng rằng chuyện này chưa xong, chỉ là chưa phải lúc.
Với trẻ lớn hơn, 8–10 tuổi, khả năng tự trấn tĩnh đã tốt hơn, nhưng thêm một nỗi lo khác: sợ mất mặt trước bạn bè. Đứa trẻ ở tuổi này có khi đã nhận ra mình sai từ lâu nhưng không chịu nói trước đám đông. Cho con cơ hội xin lỗi riêng thường mở được nút thắt nhanh hơn.
Năm việc làm ngay tại chỗ, trước khi bàn đến xin lỗi
Lấy ví dụ con 5 tuổi vừa xô bạn ngã ở sân chơi chung cư, mẹ bạn đứng gần đó. Thứ tự hợp lý:
- Tách hai bé và lo cho bé bị đau trước. Đến chỗ bé kia, hỏi han, kiểm tra xem có trầy xước không. Đây vừa là việc đúng, vừa là lời xin lỗi bằng hành động con mình nhìn thấy.
- Ba mẹ xin lỗi người lớn đi cùng bé kia. "Chị ơi, cháu nhà em vừa đẩy bé, em xin lỗi chị và bé. Em đưa cháu ra kia cho bình tĩnh rồi sẽ quay lại". Câu này cho gia đình kia biết ba mẹ không bỏ qua chuyện.
- Đưa con ra chỗ ít người. Không kéo xềnh xệch, không mắng to. Nắm tay chắc chắn, giọng thấp: "Mình ra đây một chút".
- Giúp con dịu lại. Ngồi cạnh, thở chậm cùng con, gọi tên cảm xúc: "Con đang rất bực vì bạn lấy xích đu". Gọi tên cảm xúc không có nghĩa là đồng ý với hành động.
- Khi con đã dịu, nhắc lại sự việc ngắn gọn. "Con bực, rồi con đẩy bạn, bạn bị ngã". Sau đó hỏi: "Giờ mình làm gì để bạn đỡ đau?".
Quá trình này thường mất năm đến mười phút. Phần lớn gia đình bé kia sẽ hiểu và đánh giá cao hơn so với việc thấy một đứa trẻ bị ép đứng giữa sân nói lí nhí hai chữ trong nước mắt.
Ba mẹ xin lỗi thay con có làm con ỷ lại không?
Một số người cho rằng ba mẹ xin lỗi thay là làm hộ, con sẽ không tự chịu trách nhiệm. Lo lắng này hợp lý nếu ba mẹ xin lỗi thay rồi xong luôn. Nhưng khi lời xin lỗi của ba mẹ chỉ là bước đầu, sau đó con vẫn phải quay lại làm phần của mình, thì nó lại là bài học làm mẫu rõ nhất.
Con nhìn thấy ba mẹ đến chỗ bé kia, cúi xuống hỏi han, nói rõ chuyện gì xảy ra, nhận phần trách nhiệm của gia đình mình. Đó chính là bốn phần của một lời xin lỗi đủ ý, được diễn trước mắt con bằng người thật việc thật. Trẻ nhỏ học bằng bắt chước, và hiếm có dịp nào để học cách xin lỗi tốt hơn dịp này.
Điều nên tránh là xin lỗi thay kiểu bào chữa: "Cháu nhà em nó vậy đó chị, nó nghịch lắm". Câu này vừa không nhận trách nhiệm, vừa gán nhãn con trước mặt người khác. Cũng nên tránh kiểu xin lỗi rồi quay sang mắng con thật to cho người kia thấy. Cả hai đều biến lời xin lỗi thành màn trình diễn cho người lớn, không giúp ai.
Khi con lớn dần, phần ba mẹ làm thay nên giảm. Bé 3 tuổi cần ba mẹ làm gần hết. Bé 6 tuổi có thể ba mẹ chỉ mở lời rồi để con nói. Bé 9 tuổi tự đi xin lỗi, ba mẹ đứng xa.
Nên chờ hay nên làm ngay: tình huống nào ra sao
Không phải lúc nào cũng cần chờ. Bảng dưới gợi ý cách phân biệt.
| Tình huống | Nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Con vô tình va vào người khác, vẫn bình tĩnh | Xin lỗi ngay, tại chỗ | Con không giận, việc nhỏ, lời xin lỗi tự nhiên |
| Con đánh bạn, đang khóc hét | Chăm bạn trước, đưa con ra chỗ yên, quay lại sau | Con chưa đủ bình tĩnh để nghĩ đến bạn |
| Con nói hỗn với ông bà giữa bữa cơm đông người | Nói ngắn "mình nói chuyện sau", bàn riêng rồi con xin lỗi ông bà | Tránh làm con mất mặt, ông bà cũng đỡ khó xử |
| Con 9 tuổi làm bạn buồn ở lớp | Nghe con kể ở nhà, gợi ý con tự xin lỗi bạn hôm sau | Trẻ lớn tự làm lành tốt hơn khi không bị người lớn đứng xem |
| Hai bé cùng giành đồ, cả hai cùng có lỗi | Tách ra, cho cả hai dịu, rồi giúp hai bé tự nói với nhau | Không cần tìm ra một người phải xin lỗi |
Nguyên tắc chung: càng nhiều cảm xúc, càng nhiều người xem, càng nên chờ. Càng nhỏ chuyện, càng bình tĩnh, càng nên làm ngay.
Quay lại để làm lành: đừng để thời gian chờ thành quên luôn
Rủi ro lớn nhất của việc chờ là quên. Con chơi tiếp, ba mẹ bận việc khác, chuyện trôi đi. Lần sau con lại đẩy bạn, và con học được rằng nếu đủ ầm ĩ thì sẽ không phải xin lỗi. Vì vậy ngay lúc đưa con ra chỗ yên, ba mẹ nói rõ: "Lát nữa con bình tĩnh rồi, mình quay lại với bạn nhé".
Khi quay lại, không cần lời xin lỗi dài. Với bé 4–5 tuổi, nói "tớ xin lỗi cậu, tớ đẩy cậu" kèm một hành động nhỏ như đưa bạn chơi xích đu trước là đủ. Nếu bạn đã về, có thể nhắn qua ba mẹ bạn, hoặc lần sau gặp ở sân thì con nói. Một lời xin lỗi muộn một ngày vẫn có giá trị.
Nếu con vẫn nhất định không chịu, ba mẹ không biến nó thành trận chiến. Nói rõ: "Mẹ nghĩ con nên xin lỗi bạn. Con chưa sẵn sàng thì mẹ sẽ chờ, nhưng hôm nay mình về sớm, vì đẩy bạn thì không chơi tiếp được". Hệ quả hợp lý, nói bình tĩnh, không doạ, không đánh. Con có thời gian nghĩ, và thường sẽ tự đến lúc sẵn sàng.
Với bé đã lớn, có thể hỏi con muốn làm lành bằng cách nào: nói trực tiếp, viết vài dòng, mang cho bạn một món đồ chơi chơi chung. Cho con chọn cách giúp con thấy mình làm chủ việc làm lành, không phải bị bắt.
Khi ông bà hay người thân muốn con xin lỗi ngay
Ở nhà nhiều thế hệ, việc chờ con bình tĩnh đôi khi va với nếp quen của ông bà: cháu hỗn thì phải xin lỗi ngay, khoanh tay cúi đầu trước mặt cả nhà. Ông bà không sai khi muốn cháu biết lỗi; khác nhau chỉ ở cách làm và thời điểm. Tranh cãi chuyện này trước mặt con thường làm mọi thứ rối thêm, và con học được rằng có thể dựa vào người này để né người kia.
Cách êm hơn là ba mẹ chủ động nói với ông bà trước, vào lúc không có chuyện gì xảy ra: "Con đang tập cho cháu bình tĩnh rồi mới xin lỗi, để cháu xin lỗi thật lòng. Lúc cháu hỗn, ông bà cứ để con đưa cháu ra một lúc, lát cháu sẽ quay lại xin lỗi ông bà đàng hoàng". Phần lớn ông bà đồng ý khi thấy cháu thật sự quay lại.
Khi chuyện xảy ra, ba mẹ giữ đúng lời: đưa con ra, giúp con dịu, rồi đưa con trở lại xin lỗi ông bà, có khi kèm một việc bù nhỏ như rót cho ông ly nước, bóp vai cho bà. Ông bà nhận được lời xin lỗi tử tế hơn lời bị ép, cháu học được cách làm lành, và không ai phải mất mặt.
Giữ quan hệ với gia đình bé kia
Ở chung cư, khu phố hay lớp học, gia đình bé kia là hàng xóm, là người gặp mỗi ngày. Cách ba mẹ xử lý vài phút đầu có thể giữ hoặc làm hỏng quan hệ đó lâu dài. Phần lớn ba mẹ khác cũng có con, cũng từng ở vị trí của mình, và họ cần thấy hai điều: con mình được quan tâm, và gia đình kia không bỏ qua chuyện.
Lời xin lỗi của người lớn với người lớn nên ngắn, thật, không đổ lỗi: "Em xin lỗi chị, cháu nhà em đẩy bé. Bé có đau chỗ nào không chị?". Không cần kể lể hoàn cảnh hay hứa hẹn quá mức. Nếu bé kia bị thương, hỏi xem có cần đưa đi khám không và sẵn sàng hỗ trợ.
Khi gia đình bé kia đòi con mình xin lỗi ngay, ba mẹ nói khéo: "Dạ, cháu đang khóc quá, em cho cháu bình tĩnh rồi cháu sẽ xin lỗi bé". Đa số sẽ hiểu. Nếu có người lớn mắng thẳng con mình, ba mẹ đứng ra nhận phần xin lỗi, che con khỏi lời nặng, và vẫn giữ việc con phải làm lành sau đó. Bảo vệ con khỏi bị bêu không mâu thuẫn với dạy con chịu trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Chờ con bình tĩnh bao lâu là vừa?
Thường vài phút với trẻ nhỏ, có khi đến cuối buổi với trẻ lớn đang rất giận. Dấu hiệu con đã sẵn sàng là thở đều lại, nói được bình thường, nhìn vào người lớn. Không nên để quá một ngày với trẻ dưới 6 tuổi vì con khó nhớ lại sự việc.
Nếu người khác nghĩ nhà mình không dạy con thì sao?
Ba mẹ không kiểm soát được suy nghĩ của người khác, nhưng có thể cho họ thấy mình đang xử lý: chăm bé kia, xin lỗi họ, nói rõ sẽ quay lại. Phần lớn người lớn tôn trọng cách làm bình tĩnh hơn là cảnh ép trẻ khóc lóc xin lỗi giữa sân.
Con không chịu xin lỗi dù đã bình tĩnh, có nên phạt không?
Không cần phạt đau hay làm con xấu hổ. Một hệ quả hợp lý, liên quan trực tiếp, như rời sân chơi sớm, là đủ. Đồng thời tìm hiểu lý do con không chịu: có thể con thấy mình bị oan, hoặc ngại. Lý do thật thường gỡ được nút.
Ba mẹ xin lỗi thay con thì con có nghĩ mình không cần xin lỗi nữa không?
Nếu ba mẹ xin lỗi rồi dừng ở đó thì có thể. Nhưng nếu đó chỉ là bước đầu, sau đó con vẫn quay lại làm phần của mình, con sẽ thấy xin lỗi là việc cả nhà cùng làm và học cách xin lỗi từ chính ba mẹ.
Trẻ 2 tuổi cắn bạn thì nên làm gì?
Tách hai bé, lo cho bé bị cắn, nói ngắn với con: "Không cắn. Cắn làm bạn đau". Ba mẹ xin lỗi bạn và người lớn đi cùng. Con 2 tuổi chưa hiểu lời xin lỗi, nhưng thấy ba mẹ làm. Nếu con cắn thường xuyên, nên tìm hiểu lúc nào con hay cắn để phòng trước.
Có nên bắt con xin lỗi khi con chỉ phản ứng lại vì bị bắt nạt?
Trước hết ba mẹ đứng về phía con và xử lý chuyện bị bắt nạt với người lớn liên quan. Sau đó mới bàn riêng với con về cách phản ứng an toàn hơn lần sau, như gọi người lớn. Con không cần xin lỗi kẻ bắt nạt mình để giữ hoà khí.