Trẻ chỉ nói cảm ơn khi bị nhắc thường vì lời cảm ơn đã được dạy như một câu trả lời cho người lớn, không phải như phản ứng với việc người khác làm cho mình. Để chuyển sang lời thật lòng, ba mẹ bớt hỏi "Nói gì nào?", thay bằng gợi ý về người kia ("Cô vừa tìm giúp con chiếc giày đấy"), cảm ơn con thật cụ thể để con nghe mẫu, và khen đúng lúc con tự nói. Phần lớn trẻ cần vài tháng, không phải vài ngày.
Câu "Nói gì nào?" quen đến mức nhiều ba mẹ bật ra theo phản xạ. Nó hiệu quả trước mắt: con lí nhí "con cảm ơn", người lớn hài lòng. Nhưng lặp lại hàng trăm lần, con học được rằng cảm ơn là việc làm khi người lớn hỏi. Bài này giải thích vì sao vòng lặp đó hình thành, và cách gỡ nó theo từng độ tuổi mà không phải bỏ hẳn việc nhắc.
Vì sao "Nói gì nào?" làm con phụ thuộc vào lời nhắc
Mỗi lần ba mẹ hỏi "Nói gì nào?", sự chú ý của con chuyển từ người vừa cho mình sang người lớn đang chờ câu trả lời. Đứa trẻ không nghĩ "bà vừa bóc cam cho mình", mà nghĩ "mẹ đang đợi mình nói đúng chữ". Lời cảm ơn trở thành bài kiểm tra trí nhớ, và trẻ con rất giỏi chờ người lớn ra đề rồi mới làm bài.
Thêm một yếu tố: câu hỏi ấy thường xảy ra trước mặt người khác. Trẻ ngại bị chú ý dễ rụt lại, càng im càng bị hỏi dồn. Đến lúc con nói, cảm giác đi kèm là bối rối chứ không phải vui vì được nhận. Lần sau gặp đúng người đó, con có thể nhớ cảm giác bối rối trước khi nhớ món quà.
Không có nghĩa là không được nhắc. Trẻ 2–5 tuổi cần người lớn giúp nhận ra lúc nào nên cảm ơn, vì trí nhớ làm việc và khả năng tự kiềm chế của con còn non. Điều cần đổi là kiểu nhắc: nhắc về người kia thay vì nhắc về bổn phận của con, nhắc riêng thay vì nhắc trước đám đông, và giảm dần lời nhắc khi con lớn.
Thử hình dung hai cảnh. Cảnh thứ nhất: cô hàng xóm đưa bé Bin cái bánh, mẹ hỏi ngay "Nói gì với cô nào?", Bin nói "con cảm ơn cô" rồi chạy đi. Cảnh thứ hai: mẹ nói "Ồ, cô để phần con cái bánh nhân đậu con thích đấy", Bin nhìn cô, cười, nói "con cảm ơn cô ạ". Lời nói gần như nhau, nhưng ở cảnh hai Bin vừa nhìn thấy cô, vừa thấy việc cô làm. Lặp lại cảnh hai đủ nhiều, đến một ngày Bin tự nhìn thấy mà không cần mẹ dẫn đường.
Trước khi gỡ: ba mẹ đang nhắc bao nhiêu lần một ngày?
Một cách đơn giản để bắt đầu là để ý chính mình trong hai, ba ngày. Không cần ghi chép cầu kỳ, chỉ cần nhận ra mỗi lần câu "Nói gì nào?", "Cảm ơn đi con", "Sao không cảm ơn?" bật ra. Nhiều ba mẹ ngạc nhiên vì mình nhắc nhiều hơn tưởng tượng, có khi cả chục lần một buổi chiều cuối tuần ở nhà ông bà. Với con, đó là cả chục lần nghe rằng mình chưa làm đúng.
Để ý tiếp xem con quên ở tình huống nào và tự nói ở tình huống nào. Thường trẻ tự nói khá đều với người thân thiết khi đang vui, và quên khi gặp người lạ, khi đang mải chơi, khi được cho thứ mình không để ý. Biết được mẫu này, ba mẹ không cần nhắc đều tay mọi lúc mà chỉ chú tâm vào hai, ba tình huống con hay quên nhất.
Cũng nên xem lại cả nhà có cảm ơn nhau không. Nếu ba nhận ly trà mẹ pha mà không nói gì, chị lấy đồ của em mà không hỏi, thì trong nhà lời cảm ơn vốn đã hiếm. Lúc đó, việc nhắc con chỉ là đòi con làm điều người lớn không làm. Đổi nếp của người lớn thường có tác dụng nhanh hơn đổi lời nhắc.
Đổi câu nhắc: từ ra lệnh sang gợi ý
Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu nhắc quen miệng và câu thay thế. Câu bên phải dài hơn một chút nhưng hướng con nhìn vào người vừa giúp mình.
| Tình huống | Câu quen miệng | Câu nên thử |
|---|---|---|
| Bà cho bánh | "Nói gì với bà nào?" | "Bà để dành bánh cho con từ sáng đấy." |
| Cô bán hàng tặng thêm quả quýt | "Cảm ơn cô đi!" | "Ồ, cô cho con thêm một quả kìa." |
| Anh cho mượn xe đạp | "Không cảm ơn thì lần sau anh không cho đâu." | "Anh vừa nhường xe cho con, anh đang đứng chờ đấy." |
| Bác hàng xóm nhặt giúp quả bóng | "Sao con không nói gì?" | "Bác chạy ra tận đường nhặt bóng cho con." |
| Con nhận quà sinh nhật | "Nói cảm ơn cô chú chưa?" | "Cô chú chọn quà này vì nhớ con thích khủng long." |
Nhiều trẻ chỉ cần nghe câu bên phải là tự nói. Nếu con vẫn chưa nói, ba mẹ nói cùng con hoặc nói thay, rồi chuyện này để dành bàn riêng, không kéo dài trước mặt người khác.
Để ý rằng câu bên phải không chứa chữ "cảm ơn". Đó là chủ ý: ba mẹ chỉ đưa ra dữ kiện về việc người kia vừa làm, phần nối dữ kiện với lời cảm ơn để con tự làm. Khi con làm được bước nối ấy, lời cảm ơn là của con chứ không phải của mẹ đặt vào miệng con.
Cảm ơn con thật cụ thể để con nghe được mẫu
Gọi tên việc con làm. "Cảm ơn con" ngắn quá, con không biết mình được cảm ơn vì điều gì. "Cảm ơn con đã cất giày lên kệ, mẹ về không phải vấp" cho con thấy hành động của mình có ích cho người khác như thế nào.
Nói tác dụng lên người kia. "Nhờ con trông em mười phút mà mẹ kịp nấu cơm." Khi con nghe nhiều câu như vậy, con bắt đầu nói giống thế: "Con cảm ơn bà, bà sửa áo cho con kịp mặc đi học".
Cảm ơn cả những việc nhỏ và việc đương nhiên. Con tự ăn xong, con dọn đồ chơi, con chờ mẹ nói chuyện điện thoại xong mới hỏi. Những việc này không cần thưởng, nhưng một lời cảm ơn cho thấy ba mẹ nhìn thấy cố gắng của con.
Đừng gắn lời cảm ơn với một lời dạy. "Cảm ơn con, giá mà ngày nào con cũng thế" biến lời cảm ơn thành lời chê ngầm. Cảm ơn thì chỉ cảm ơn, góp ý để lúc khác.
Cảm ơn bằng giọng thật của mình. Không cần giọng ngọt ngào khác thường hay lời hoa mỹ. Trẻ nhận ra rất nhanh khi người lớn đang diễn. Một câu ngắn, nhìn con, nói bằng giọng bình thường của ba mẹ là đủ để con thấy lời cảm ơn là chuyện tự nhiên giữa người với người.
Giảm dần lời nhắc theo tuổi
Mục tiêu không phải ngừng nhắc đột ngột mà là lùi dần, để con tự lấp khoảng trống. Có thể chia làm các chặng:
- 2–3 tuổi: nói cùng. Ba mẹ nói "Mình cảm ơn bà nhé" rồi nói trước, con nói theo. Con gật, vẫy, cười cũng được tính.
- 3–5 tuổi: gợi về người kia. Dùng câu ở cột phải bảng trên. Chờ vài giây trước khi gợi. Nếu con tự nói, khen ngay và cụ thể.
- 5–7 tuổi: hẹn tín hiệu riêng. Hai mẹ con thống nhất một tín hiệu kín, như chạm nhẹ vai hay nháy mắt, nghĩa là "có ai vừa giúp con đấy". Không ai trong phòng biết, con không bị mất mặt.
- 7–10 tuổi: nhắc sau, không nhắc trước. Không nhắc tại chỗ. Lúc về nhà hỏi: "Hôm nay ở nhà cô Lan, con thấy ai giúp mình việc gì không?". Nếu con nhận ra mình quên, gợi ý cách bù: gọi điện, nhắn một câu, lần sau gặp thì nói.
- Mọi tuổi: quay lại chặng trước khi cần. Con mệt, ốm, vừa chuyển nhà, vừa có em bé thì lùi về chặng dễ hơn mà không coi là thụt lùi.
Ba mẹ có thể ghi nhận tiến bộ bằng mắt mình, không cần bảng. Dấu hiệu tốt là con bắt đầu cảm ơn những người trước đây con không để ý: chú bảo vệ, cô lao công, bạn cho mượn bút.
Khi con nói cảm ơn mà giọng như đọc bài
Có giai đoạn con nói cảm ơn rất đều nhưng giọng đều đều, mắt nhìn chỗ khác, nói xong quay đi ngay. Đây là bước chuyển bình thường: con đã nhớ được câu, chưa gắn được cảm xúc. Chê "nói thế mà cũng gọi là cảm ơn à" sẽ làm con thấy cố gắng của mình không được tính, và dễ thôi cố gắng.
Thay vào đó, khen phần con đã làm được rồi thêm một chi tiết nhỏ: "Con tự nhớ cảm ơn bác rồi đấy. Lần sau con thử nhìn bác một chút, bác sẽ thấy con vui". Mỗi lần chỉ thêm một chi tiết: nhìn người, nói to hơn, nói thêm tên việc. Thêm ba thứ cùng lúc là quá nhiều.
Một cách khác là chơi đóng vai ở nhà. Mẹ làm cô bán hàng, con làm khách, rồi đổi vai. Lúc làm cô bán hàng, con sẽ cảm nhận được nhận một lời cảm ơn có nhìn vào mắt thì vui hơn lời lí nhí. Trò chơi năm phút trước khi đi chơi Tết hay đi đám cưới giúp con chuẩn bị tốt hơn mười lời dặn.
Ba điều không nên làm khi con quên cảm ơn
Không bắt trả lại đồ. "Không cảm ơn thì trả lại cho cô" có thể làm con nói ngay, nhưng biến lời cảm ơn thành giá phải trả để giữ đồ. Người tặng thường cũng ngượng khi chứng kiến cảnh ấy. Nếu con quên, ba mẹ nói thay và bàn lại sau.
Không so sánh với anh chị em hay con nhà khác. "Em Na bé hơn mà còn biết cảm ơn" làm con thấy mình kém, không làm con muốn cảm ơn hơn. Trẻ hay so sánh sẽ nói cảm ơn để hơn em, chứ không phải vì người kia.
Không kể lỗi của con cho người khác nghe. Trước mặt khách, câu "Nó lười cảm ơn lắm chị ạ" là một cái nhãn. Trẻ nghe mình bị gọi là lười, nhút nhát hay vô lễ nhiều lần thì dễ tin và sống theo cái nhãn đó. Nhận xét của ba mẹ về con nên nói riêng với con, và nói về hành vi chứ không về con người.
Bỏ được ba thói quen này, lời nhắc còn lại sẽ nhẹ hơn nhiều, và con có không gian để tự tìm ra lúc nào mình muốn cảm ơn. Lỡ đã làm một trong ba điều trên, ba mẹ cũng có thể xin lỗi con sau đó: "Lúc nãy mẹ nói con lười trước mặt cô, mẹ xin lỗi". Con vừa được làm lành, vừa thấy thêm một lần người lớn dùng lời vàng với trẻ con.
Câu hỏi thường gặp
Nếu không nhắc, con quên hết thì có phải ba mẹ dạy sai không?
Không. Giai đoạn chuyển từ nhắc sang tự nói luôn có lúc con quên nhiều hơn trước. Ba mẹ vẫn làm mẫu đều đặn và nhắc sau thay vì nhắc trước. Thường sau vài tuần, con bắt đầu tự nói ở những tình huống quen thuộc nhất như bữa cơm, khi nhận quà.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được lời cảm ơn có ý nghĩa gì?
Trẻ khoảng 4–5 tuổi bắt đầu hiểu rõ hơn rằng người khác có suy nghĩ, mong muốn khác mình, nên bắt đầu hiểu cảm ơn là để người kia vui. Trước đó con vẫn học được thói quen bằng bắt chước, chỉ chưa giải thích được lý do.
Có nên thưởng kẹo hay sao khi con tự nói cảm ơn?
Không nên. Thưởng vật chất cho một lời lịch sự dễ làm con nói để được thưởng, và khi thôi thưởng thì lời nói cũng thôi. Lời khen cụ thể, nụ cười của người được cảm ơn và cái ôm của ba mẹ là phần thưởng đủ.
Con nói cảm ơn nhưng sau đó lại chê món quà trước mặt người tặng, xử lý sao?
Không mắng tại chỗ. Ba mẹ nói đỡ một câu nhẹ và chuyển chủ đề. Về nhà, giải thích rằng người tặng đã nghĩ đến con, và dạy con câu dùng khi không thích quà: "Con cảm ơn cô đã nhớ đến con". Tập trước bằng trò đóng vai.
Ông bà quen hỏi "Cháu nói gì nào?", có nên góp ý không?
Nên nói khéo với ông bà rằng con đang tập tự nói nên cả nhà thử chờ con vài giây. Không cần sửa ông bà trước mặt cháu. Ông bà thường vui lòng hợp tác khi thấy cháu tự cảm ơn mình.
Trẻ lớn 9–10 tuổi cảm ơn qua tin nhắn có được không?
Được, nếu đó là cách hợp với tình huống, như cảm ơn cô giáo đã gửi tài liệu, cảm ơn bạn đã mời sinh nhật. Dạy con viết đủ câu, có lời chào và lời cảm ơn rõ ràng, không chỉ gửi biểu tượng cảm xúc.