Trẻ chạy nhảy, nói to, làm trò, leo lên người khách khi nhà có khách thường không phải vì hư, mà vì quá phấn khích: người mới, tiếng nói nhiều, sự chú ý dồn về, và con chưa biết cách tự hạ nhịp. Ba mẹ giúp con bằng ba lớp: trước khi khách đến, cho con xả năng lượng và nói trước luật nhà; trong lúc có khách, giao cho con một vai cụ thể và có một chỗ yên để con dịu lại; khi con quá đà, đến gần nói nhỏ, đưa con ra khỏi đám đông một lúc, không mắng trước mặt khách.
Mức độ phấn khích khác nhau rất nhiều giữa các trẻ. Có bé gặp khách là sôi lên, có bé điềm tĩnh. Cả hai đều bình thường. Bài này không nhằm biến một đứa trẻ sôi nổi thành đứa trẻ ngồi im, mà giúp con giữ được sự vui vẻ trong mức lịch sự với người khác.
Vì sao có khách là con "lên đồng"
Đối với nhiều trẻ, khách đến là một sự kiện. Nhà đang yên bỗng có tiếng chuông, người lạ, tiếng cười nói, đồ ăn bày ra. Hệ thần kinh của trẻ nhỏ nhạy với kích thích, và khi nhận quá nhiều cùng lúc, một số trẻ phản ứng bằng cách tăng tốc: chạy vòng quanh, nói rất to, cười lớn, lặp lại một trò đùa mãi.
Thứ hai là sự chú ý. Khách thường để ý trẻ con trong vài phút đầu: khen, hỏi chuyện, trêu đùa. Trẻ cảm nhận được mình đang là trung tâm và muốn giữ vị trí đó. Khi khách quay sang nói chuyện với ba mẹ, trẻ dùng cách mạnh hơn để kéo sự chú ý trở lại: làm trò, hét to, leo lên ghế.
Thứ ba là thời điểm. Khách hay đến vào buổi chiều tối hoặc dịp cuối tuần, đúng lúc trẻ đã mệt sau một ngày, hoặc lỡ giấc ngủ trưa. Nhìn bề ngoài, trẻ mệt không phải lúc nào cũng uể oải; nhiều bé mệt lại càng hiếu động hơn, đến khi sụp xuống khóc. Hiểu ba nguyên nhân này giúp ba mẹ xử lý đúng chỗ thay vì chỉ nhắc "ngồi yên".
Trước khi khách đến: chuẩn bị giảm nửa vấn đề
Phần lớn những buổi tiếp khách "hỗn loạn" có thể dịu đi nhờ chuẩn bị trước nửa tiếng:
- Cho con vận động trước. Đi bộ, chạy ngoài sân, nhảy theo nhạc trong mười lăm phút. Trẻ đã xả bớt năng lượng sẽ dễ ngồi yên hơn.
- Cho con ăn nhẹ. Trẻ đói dễ cáu và mất kiểm soát. Một bữa phụ nhỏ trước giờ khách đến giúp con ổn định hơn.
- Nói trước hai luật. Chọn đúng hai luật quan trọng nhất cho buổi đó, nói thành câu khẳng định: "Trong nhà mình đi bộ", "Muốn khách chú ý thì gọi cô một lần rồi chờ".
- Giao trước một vai. "Con phụ trách mời nước", "Con phụ trách giới thiệu bể cá cho chú". Có vai cụ thể, năng lượng của con có chỗ dùng.
- Chuẩn bị góc yên. Một góc phòng hoặc phòng riêng có vài cuốn truyện, bút màu, đồ chơi nhẹ. Nói với con: "Nếu con thấy ồn quá, con có thể vào đây nghỉ."
- Hẹn tín hiệu nhắc. Một cử chỉ riêng, như ba mẹ chạm vai hai lần hoặc giơ tay ra hiệu "chậm lại", để nhắc con mà không phải nói trước mặt khách.
Không phải buổi nào cũng chuẩn bị được đủ sáu bước. Nếu chỉ làm được một việc, chọn vận động trước; đó là việc có tác dụng rõ nhất với trẻ hiếu động.
Nhận ra con đang ở mức nào và làm gì
Phấn khích tăng dần theo từng nấc. Can thiệp sớm, khi con mới ở nấc đầu, dễ hơn nhiều so với lúc con đã mất kiểm soát.
| Nấc | Dấu hiệu thường thấy | Ba mẹ làm gì |
|---|---|---|
| Vui vẻ | Cười nói, chạy lại khoe, hơi to tiếng | Để con vui, chỉ nhắc nhẹ luật đi bộ nếu cần |
| Bắt đầu quá đà | Nói rất to, chạy vòng, lặp một trò đùa, chen vào chuyện người lớn liên tục | Dùng tín hiệu nhắc, giao một việc cụ thể, hạ giọng mình xuống khi nói với con |
| Quá đà | Leo trèo đồ đạc, leo lên người khách, ném đồ, hét | Đến gần, nói nhỏ, dẫn con ra góc yên vài phút cùng ba mẹ |
| Mất kiểm soát | Khóc, la hét, đánh, nằm lăn ra | Đưa con ra khỏi phòng khách, ở cạnh con đến khi dịu; xin lỗi khách ngắn gọn |
Ở nấc thứ hai, nhiều ba mẹ còn ngại nhắc vì đang tiếp khách, chờ đến nấc ba mới can thiệp. Khi đó việc giúp con dịu khó hơn hẳn. Đứng dậy, đến cạnh con sớm vài phút tiết kiệm được nhiều phút sau đó.
Bảng này là gợi ý chung, không dùng để chấm điểm con. Mỗi trẻ có dấu hiệu riêng, ba mẹ là người đọc con tốt nhất.
Góc yên không phải là phạt
Đưa con ra một góc yên khi con quá đà rất dễ bị hiểu thành phạt "ra góc đứng". Khác biệt nằm ở cách làm. Góc yên là nơi con được giúp dịu lại, có ba hoặc mẹ ngồi cùng ít phút đầu, có đồ để con làm tay, như bóp đất nặn, tô màu, xếp khối. Ba mẹ nói: "Mình vào đây thở chút đã, ngoài kia ồn quá." Không phải: "Ra kia đứng cho biết."
Cách thở đơn giản có thể tập trước: hít vào như ngửi bông hoa, thổi ra như thổi nến. Làm cùng con ba bốn lần. Trẻ từ bốn tuổi trở lên thường làm được khi đã tập lúc bình thường; tập lần đầu ngay lúc con đang quá kích động thì ít tác dụng.
Khi con đã dịu, cho con chọn: quay lại phòng khách với một việc cụ thể, hoặc ở lại góc yên chơi tiếp. Nhiều trẻ chọn quay lại, và lần này vào phòng với nhịp chậm hơn. Đừng biến lúc quay lại thành màn xin lỗi trước mọi người; con chỉ cần tham gia lại bình thường.
Khi con leo lên người khách hoặc đùa quá trớn với khách
Khách cười, khuyến khích con. Nhiều người lớn quý trẻ con, thấy trẻ leo lên người, kéo tay, làm trò thì cười và đùa theo. Con càng hăng. Ba mẹ nhẹ nhàng nói với cả hai: "Chú đang ngồi uống trà, mình chơi với chú kiểu khác nhé, con khoe chú bức tranh con vẽ đi."
Con chạm vào người khách thiếu chừng mực. Kéo tóc, giật kính, sờ túi xách là những việc trẻ nhỏ làm vì tò mò. Ba mẹ đến cạnh, gỡ tay con nhẹ nhàng, nói: "Kính của cô, mình không cầm. Con muốn xem thì hỏi cô." Đây cũng là cơ hội dạy con tôn trọng cơ thể và đồ của người khác.
Con nói những câu gây ngượng. "Sao cô béo thế?", "Chú hôi quá". Trẻ dưới sáu tuổi nói đúng điều mình thấy mà chưa biết câu đó có thể làm người khác buồn. Đừng mắng tại chỗ. Ba mẹ xin lỗi khách ngắn gọn, chuyển đề tài, và nói chuyện riêng với con sau về những câu nên giữ trong lòng.
Trò đùa lặp lại mãi. Trẻ tìm được một trò làm khách cười và lặp lại hai mươi lần. Lần thứ hai mươi không còn ai cười, con càng làm to hơn. Ghi nhận trò đùa một lần, rồi chuyển con sang việc khác: "Trò đó vui đấy, giờ con đi lấy cho chú xem bộ sưu tập lá con nhặt."
Những phản ứng làm con càng hăng
Mắng to trước mặt khách thường có tác dụng ngắn: con dừng lại vài giây vì giật mình, rồi phấn khích quay lại mạnh hơn, hoặc vỡ oà khóc. Giọng to của người lớn cộng thêm vào sự ồn ào vốn đã quá tải với con. Ngược lại, hạ giọng, nói chậm, ngồi ngang tầm con thường làm trẻ dịu theo.
So sánh với con của khách, "nhìn bạn Mít ngồi ngoan kia", vừa làm con xấu hổ vừa tạo cảm giác ganh đua với bạn. Đe doạ trước mặt khách, "lát khách về thì biết", khiến con lo lắng suốt buổi, và lo lắng không làm trẻ bình tĩnh hơn. Đánh, phạt quỳ hay bêu con trước khách không dạy được điều gì về lễ phép; nó chỉ dạy con rằng có khách là lúc nguy hiểm.
Một phản ứng khác cũng không giúp: mặc kệ hoàn toàn, để con leo trèo, ném đồ vì ngại làm phiền khách. Khách có thể cười cho qua, nhưng không thoải mái. Trẻ cũng cần người lớn đặt giới hạn rõ ràng, bình tĩnh; giới hạn giúp con biết mình đang ở đâu.
Sau khi khách về: rút kinh nghiệm cùng con
Khi khách đã về và con đã nghỉ ngơi, ba mẹ ngồi nói chuyện ngắn với con. Bắt đầu từ phần tốt: "Lúc chú mới đến, con mời chú nước, chú vui lắm." Rồi nhắc phần khó, bằng giọng tò mò chứ không trách: "Lúc sau con chạy nhanh quá, mẹ thấy con khó dừng. Lúc đó con thấy thế nào?"
Trẻ 6–10 tuổi thường kể được: "Con vui quá", "Ồn quá con không nghe mẹ gọi", "Chú cứ trêu con". Câu trả lời giúp ba mẹ điều chỉnh lần sau: vận động trước nhiều hơn, chọn giờ khách đến khác, hoặc nhắc khách đừng trêu con quá đà. Cùng con nghĩ ra một kế hoạch nhỏ cho lần sau, như "khi thấy mình chạy nhanh, con vào góc đọc truyện một lát".
Nếu con gần như lúc nào cũng rất khó ngồi yên, khó dừng lại ở nhiều nơi chứ không chỉ khi có khách, và điều đó ảnh hưởng đến việc học và chơi với bạn, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên và gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi để được tư vấn, thay vì tự kết luận.
Giao cho con một vai: năng lượng có chỗ dùng
Trẻ hiếu động thường không thiếu thiện chí, mà thiếu việc để làm. Ngồi yên nghe người lớn nói chuyện là việc khó nhất với các con. Vì thế, thay vì cố giữ con ngồi im, hãy cho năng lượng của con một hướng đi có ích và có nghĩa với khách.
Những vai hợp với trẻ sôi nổi: người mời nước và hoa quả, người dẫn khách xem cây trong vườn hay bể cá, người phát khăn giấy, người chụp ảnh chung cho cả nhà nếu đã được tập và ba mẹ cho phép. Với trẻ 7–10 tuổi, có thể giao việc lớn hơn: bày bàn, dẫn con nhỏ của khách đi chơi ngoài sân dưới tầm mắt người lớn, phụ ba mẹ dọn đồ ăn.
Một vai cụ thể cho con lý do chính đáng để di chuyển, để nói chuyện với khách, để được chú ý, mà không cần làm trò. Khách cũng có ấn tượng tốt với một đứa trẻ nhanh nhẹn, hăng hái giúp việc. Ghi nhận khi con làm tốt, và chú ý đổi vai khi thấy con bắt đầu chán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con ở nhà bình thường mà có khách là quậy?
Khách đến mang theo nhiều kích thích cùng lúc: người mới, tiếng ồn, sự chú ý dồn về con lúc đầu rồi chuyển sang người lớn. Trẻ nhỏ chưa tự hạ nhịp được khi quá tải, nên phản ứng bằng chạy nhảy, nói to. Mệt và đói vào cuối ngày làm điều này rõ hơn.
Có nên phạt con trước mặt khách khi con quậy không?
Không nên. Phạt hay mắng trước khách thường làm con xấu hổ, càng mất kiểm soát hoặc vỡ oà khóc. Hiệu quả hơn là đến gần, nói nhỏ, dùng tín hiệu nhắc đã hẹn, hoặc đưa con ra góc yên vài phút cùng ba mẹ để dịu lại.
Góc yên khác gì phạt đứng góc?
Góc yên là nơi giúp con bình tĩnh: có ba mẹ ngồi cùng lúc đầu, có đồ để con làm tay, con được chọn quay lại khi đã dịu. Phạt đứng góc là cô lập con như một hình phạt. Cách nói của ba mẹ quyết định con hiểu đó là nơi được giúp hay nơi bị đuổi ra.
Khách cứ trêu con khiến con càng hăng, nói sao cho khéo?
Chuyển hướng cả khách lẫn con sang một hoạt động dịu hơn: "Chú ơi, con em mới vẽ một bức tranh, con khoe chú đi." Với người quen hay đến, ba mẹ nói riêng một lần rằng con dễ bị kích động, nhờ họ đùa nhẹ hơn. Phần lớn người lớn sẵn lòng hợp tác.
Con nói câu làm khách ngượng như chê béo, chê già, xử lý thế nào?
Xin lỗi khách ngắn gọn, chuyển đề tài, không mắng con tại chỗ. Trẻ nhỏ nói đúng điều mình thấy mà chưa hiểu người khác có thể buồn. Sau đó nói riêng với con: có những điều mình thấy nhưng không nói ra về cơ thể người khác, vì có thể làm họ buồn.
Khi nào con hiếu động cần đi gặp chuyên gia?
Khi con rất khó ngồi yên, khó dừng lại và khó tập trung ở nhiều nơi như nhà, lớp, sân chơi, kéo dài nhiều tháng và ảnh hưởng đến việc học hay chơi với bạn. Lúc đó nên trao đổi với giáo viên và gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá.