Trẻ trốn trong phòng hoặc nép sau ba mẹ khi có khách thường vì ngại người lạ, vì quá nhiều người nhìn cùng lúc, hoặc vì từng bị trêu chọc, ép buộc trước mặt khách; hiếm khi là vì con "không biết lễ phép". Cách giúp là đi từng bước nhỏ: cho con thời gian quan sát, chấp nhận lời chào nhỏ như vẫy tay hay gật đầu, ba mẹ chào trước làm mẫu, không gán nhãn "nhút nhát" trước khách, và tập ở nhà khi không có ai. Phần lớn trẻ dè dặt sẽ chào tự nhiên hơn theo thời gian nếu không bị ép.
Bài này dành cho ba mẹ có con dè dặt, chậm làm quen, và cả những ba mẹ thấy con trước đây chào rất dạn mà gần đây bỗng lánh mặt. Có một nguyên tắc xuyên suốt: lễ phép không đòi con phải diễn cho người khác xem, và con được quyền cần thời gian.
Dè dặt không phải là vô lễ
Mỗi đứa trẻ sinh ra với một khí chất riêng. Có bé gặp người lạ là cười, sà vào; có bé cần đứng xa quan sát một lúc mới dám lại gần. Những nghiên cứu về khí chất trẻ em từ nhiều thập kỷ đã mô tả nhóm trẻ "chậm làm quen" như một kiểu khí chất bình thường, không phải một vấn đề cần sửa. Nhiều bé dè dặt lớn lên thành người biết lắng nghe, cẩn thận, chu đáo.
Vấn đề nằm ở cách người lớn diễn giải. Đứa trẻ không chào bị coi là "vô lễ", "không biết điều", hoặc "nhát như cáy". Khi những nhận xét này được nói trước mặt con, con nghe và tin. Lần sau có khách, ngoài nỗi ngại người lạ, con còn mang thêm nỗi sợ bị chê, và càng trốn kỹ hơn.
Hiểu rằng con dè dặt chứ không vô lễ giúp ba mẹ đổi mục tiêu: không phải "bắt con chào cho bằng được", mà "giúp con dần thấy an toàn để chào". Hai mục tiêu nghe giống nhau, nhưng cách làm và kết quả rất khác.
Những lý do khác khiến trẻ lánh mặt
Ngoài khí chất dè dặt, có nhiều lý do khiến một đứa trẻ trốn khi có khách. Ba mẹ quan sát và hỏi con để biết đúng lý do:
- Từng bị trêu quá đà. Khách từng véo má, bế xốc lên, giả vờ "bắt cóc", trêu "ba mẹ không thương con nữa". Con nhớ, và tránh người đó hoặc tránh luôn mọi khách.
- Từng bị ép trước mặt khách. Bị bắt chào nhiều lần, bị bắt hát, đọc thơ, bị kể chuyện xấu hổ của mình cho khách nghe. Có khách thành ra có chuyện khó chịu.
- Đang ở giai đoạn ngại người lạ. Nhiều trẻ khoảng một hai tuổi trải qua giai đoạn sợ người lạ rõ rệt; một số trẻ lớn hơn cũng có những đợt dè dặt hơn khi có thay đổi như chuyển nhà, có em, vào lớp mới.
- Đang mệt, đói, hoặc đang dở việc. Đơn giản là con không muốn bị gián đoạn. Lý do này dễ giải quyết nhất.
- Không thích một người cụ thể. Nếu con chỉ trốn khi một người nhất định đến, ba mẹ cần hỏi kỹ và lắng nghe nghiêm túc. Có thể là chuyện nhỏ như người đó nói to, cũng có thể là điều cần ba mẹ để ý hơn.
- Trước dạn, giờ bỗng thu mình. Sự thay đổi rõ rệt về tính cách, kèm khó ngủ, sợ hãi, thay đổi ăn uống, cần được để ý. Hỏi chuyện con nhẹ nhàng, trao đổi với cô giáo, và tìm hỗ trợ chuyên môn nếu cần.
Hai dòng cuối là lý do ba mẹ không nên gạt đi việc con lánh mặt bằng câu "con nhát thôi". Đôi khi đó là cách duy nhất một đứa trẻ nhỏ có để nói rằng có điều gì không ổn. Khi cần hỗ trợ về bảo vệ trẻ em, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Giúp con ra chào từng bước
Với trẻ dè dặt, chia việc chào khách thành những bậc nhỏ, mỗi bậc con thấy làm được. Không cần đi hết các bậc trong một buổi:
- Báo trước ai sẽ đến. Cho con xem ảnh, kể một chuyện vui về người đó. Người lạ đã bớt lạ trước khi bấm chuông.
- Cho con đứng xem từ xa. Con đứng ở cửa phòng, sau lưng ba mẹ, hoặc ngồi trên cầu thang quan sát. Không gọi con ra ngay.
- Ba mẹ chào trước, giới thiệu con. "Đây là bé Na nhà em, bé đang làm quen chút." Câu này giải thích cho khách và giữ thể diện cho con.
- Chấp nhận lời chào nhỏ. Vẫy tay, gật đầu, khoanh tay không nói, nhìn và mỉm cười. Đó đều là lời chào ở bậc này.
- Giao một việc nhỏ có tay chân. Mang đĩa bánh ra, đưa khăn giấy. Có việc để làm giúp con lại gần khách mà không phải nói nhiều.
- Lời chào bằng lời, khi con sẵn sàng. Có thể là cuối buổi, lúc khách về. Lời chào muộn vẫn là lời chào.
Mỗi lần con lên được một bậc, ba mẹ ghi nhận riêng sau đó: "Hôm nay con vẫy tay với cô ở cửa, mẹ thấy rồi." Không khen to trước khách kiểu "ồ hôm nay chào được rồi à", vì sự chú ý đột ngột có thể làm con lùi lại.
Câu nên nói và câu nên tránh trước mặt khách
Lời người lớn nói về con trước mặt người khác có sức nặng lớn với trẻ dè dặt. Một số câu quen miệng có thể đổi lại cho nhẹ nhàng hơn:
| Thay vì nói | Nói thế này nhẹ hơn |
|---|---|
| "Bé nhà em nhát lắm." | "Bé cần chút thời gian làm quen." |
| "Chào cô đi, sao không chào? Hư thế." | "Bé đang ngại, lát bé chào cô sau." |
| "Lớn rồi mà còn trốn, xấu hổ chưa." | "Con đứng đây với mẹ một lúc nhé." |
| "Nhìn chị Bông kìa, chị chào to thế." | (không so sánh, không nói gì thêm về con) |
| "Không chào thì không được ăn bánh." | "Bánh ở trên bàn, lúc nào con muốn thì ra lấy." |
Câu "bé cần thời gian làm quen" có hai tác dụng: nó cho khách biết không cần dỗ, kéo hay trêu con thêm; và nó cho con nghe một cách mô tả về mình không mang nhãn xấu. Trẻ thường lớn lên giống những gì người lớn hay nói về mình.
Các câu ép kèm điều kiện như "không chào thì không được…" biến lời chào thành giá phải trả, và dạy con rằng lễ phép là cuộc mặc cả.
Tập ở nhà khi không có khách
Trẻ dè dặt học tốt nhất trong không khí an toàn. Trò đóng vai ở nhà, với gấu bông làm khách hoặc ba làm khách, giúp con tập câu chào khi không ai nhìn. Đổi vai cho con làm chủ nhà, con sẽ thấy lời chào từ phía người nghe. Trẻ 4–7 tuổi thường rất thích cho gấu bông "đến nhà chơi" và tự nói thay gấu.
Tập dần với người ngoài theo thứ tự từ dễ đến khó: chào bác bảo vệ quen mặt mỗi sáng, chào cô bán rau ở chợ, chào hàng xóm trong thang máy. Những lời chào ngắn, không phải nói chuyện tiếp, với người hay gặp là bậc thang tốt để con quen với việc mở lời.
Ba mẹ tự làm mẫu những lời chào nhỏ đó mỗi ngày. Trẻ thấy ba mẹ chào người khác tự nhiên, nhẹ nhàng, không gượng ép, sẽ hiểu chào hỏi là chuyện bình thường của cuộc sống, không phải một bài kiểm tra. Thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày có sức hơn mọi buổi nhắc nhở trước khi khách đến.
Khi ông bà, họ hàng không hài lòng
Ở nhiều gia đình nhiều thế hệ, việc cháu không chào có thể khiến ông bà buồn hoặc phật ý, cho rằng ba mẹ dạy con chưa đến nơi. Ba mẹ đứng giữa hai bên, vừa muốn giữ thể diện cho ông bà vừa muốn bảo vệ con.
Một cách làm là nói chuyện với ông bà từ trước, không phải lúc đang có chuyện: "Bé nhà con cần thời gian làm quen, ép bé chào thì bé càng sợ. Con đang tập cho bé từ từ, ông bà giúp con bằng cách chờ bé một chút nhé." Đa số ông bà sẵn lòng khi được nói rõ, nhất là khi thấy cháu tiến bộ dần.
Trước mặt họ hàng, ba mẹ chào thay cho con một cách ấm áp và chủ động hỏi han người lớn, để không khí không bị chùng. Không cần giải thích dài dòng, không cần xin lỗi thay con như thể con có lỗi. Khi về nhà, kể cho con nghe ông bà, cô chú đã hỏi thăm con thế nào, để lần sau người thân với con bớt xa lạ.
Khi khách cố dỗ, kéo, trêu để con ra chào
Nhiều người lớn quý trẻ và muốn làm quen nhanh, nên khi thấy trẻ trốn, họ cố dỗ: "Ra đây cô cho kẹo", "Không ra là cô bắt về nhà cô đấy", hoặc đến tận cửa phòng kéo tay con. Với trẻ dè dặt, những nỗ lực này thường phản tác dụng: con càng thu mình, có khi khóc.
Ba mẹ cần nhẹ nhàng đứng ra: "Chị ơi, bé cần làm quen từ từ, chị cứ ngồi chơi, lát bé tự ra." Phần lớn khách hiểu ngay và dừng lại. Với người thân hay đến, ba mẹ nói trước một lần để lần sau họ biết cách: chào con một câu ấm áp, rồi để con yên; chính lúc không bị chú ý, nhiều trẻ lại tự tiến lại gần.
Các câu trêu doạ như "bắt về nhà cô", "mẹ cho cô rồi" dù là đùa cũng nên được ba mẹ chặn lại ngay một cách vui vẻ, vì trẻ nhỏ thường tin là thật. Con nhìn thấy ba mẹ bảo vệ mình, và điều đó làm con yên tâm hơn mỗi khi có khách sau này.
Theo tuổi: kỳ vọng thế nào cho vừa
Với trẻ 2–3 tuổi, nép sau ba mẹ, bám chân, úp mặt vào vai là phản ứng rất thường gặp. Kỳ vọng hợp lý chỉ là con ở cạnh ba mẹ trong phòng có khách, có thể vẫy tay khi được nhắc. Trẻ 4–6 tuổi dè dặt có thể chào nhỏ hoặc gật đầu, cần vài phút đến vài chục phút để quen. Trẻ 7–10 tuổi thường chào được bằng lời dù vẫn ngại, và nói được với ba mẹ vì sao mình ngại.
Những mốc này chỉ là khoảng rộng, mỗi trẻ một nhịp. Điều đáng theo dõi không phải con có chào ngay hay không, mà là con có đang dạn dần lên theo thời gian không. Một bé năm nay vẫy tay, năm sau chào nhỏ, là đang đi đúng hướng, dù chậm hơn anh chị hay con nhà hàng xóm.
Cũng đừng quên rằng trẻ có thể rất dạn ở chỗ này mà rụt rè ở chỗ khác: dạn ở nhà ông bà nội nhưng ngại ở nhà ngoại ít về, dạn với trẻ con nhưng ngại người lớn. Đó là chuyện bình thường của việc làm quen, không phải dấu hiệu con "hai mặt".
Câu hỏi thường gặp
Con không chào khách có phải là con vô lễ không?
Phần lớn trường hợp là không. Trẻ thường lánh mặt vì dè dặt, ngại người lạ, mệt, hoặc từng bị trêu, bị ép trước mặt khách. Lễ phép là thói quen được xây dần trong môi trường an toàn. Gán nhãn vô lễ trước mặt khách thường làm trẻ càng trốn kỹ hơn.
Có nên bắt con ra chào bằng được không?
Không nên ép. Ép buộc trước mặt khách dễ làm lời chào gắn với cảm giác sợ và xấu hổ. Hiệu quả hơn là chia nhỏ từng bước: cho con quan sát, chấp nhận vẫy tay hay gật đầu, giao một việc nhỏ, và chờ lời chào bằng lời khi con sẵn sàng, có thể là lúc khách về.
Con chỉ trốn khi một người cụ thể đến chơi, ba mẹ nên làm gì?
Hỏi con riêng, nhẹ nhàng, với câu hỏi mở như "Khi chú đến, con thấy thế nào?". Lắng nghe nghiêm túc, không gạt đi. Có thể là chuyện nhỏ như người đó hay trêu, cũng có thể là điều cần ba mẹ để ý hơn. Ba mẹ đứng về phía con và không ép con lại gần người đó.
Con trước rất dạn, gần đây bỗng không chịu chào ai, có đáng lo?
Thay đổi rõ rệt cần được để ý. Có thể do một thay đổi trong cuộc sống như chuyển nhà, có em, lớp mới; cũng có thể có chuyện con chưa kể. Quan sát thêm giấc ngủ, ăn uống, cảm xúc, hỏi chuyện con nhẹ nhàng, trao đổi với cô giáo và tìm hỗ trợ chuyên môn nếu thay đổi kéo dài.
Nói "bé nhà em nhát" trước mặt khách có sao không?
Trẻ nghe và thường tin những gì người lớn nói về mình. Câu "con nhát" lặp lại nhiều lần có thể trở thành cách con nhìn bản thân. Thay bằng câu mô tả trung tính như "bé cần chút thời gian làm quen", vừa giải thích cho khách vừa không gắn nhãn cho con.
Trẻ dè dặt có cần đi gặp chuyên gia không?
Dè dặt là một kiểu khí chất bình thường. Chỉ nên tìm chuyên gia khi nỗi sợ người lạ rất mạnh, kéo dài, khiến con không thể đi học, không nói chuyện được ở nhiều nơi như trường lớp, hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt. Khi đó, bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em sẽ giúp đánh giá.