Khi nhà có khách, điều con cần làm được trước tiên chỉ là một lời chào đúng người và một ánh nhìn thân thiện; mở cửa, mời ngồi, mời nước là những bước thêm dần theo tuổi. Trẻ 2–3 tuổi thường chỉ vẫy tay hoặc nói "con chào cô" khi được ba mẹ nhắc; trẻ 4–6 tuổi tự chào được, biết gọi đúng vai (ông, bà, cô, chú); trẻ 7–10 tuổi có thể ra cửa cùng ba mẹ, nói "con mời cô chú vào nhà" và mời khách ngồi. Đây là khoảng rộng, không phải chuẩn để chấm con.
Cách dạy hiệu quả nhất không phải là đứng sau lưng con nhắc "chào đi", mà là để con thấy ba mẹ chào khách thế nào, rồi tập trước vài lần khi chưa có ai. Bài dưới đây đi qua từng khoảnh khắc từ lúc chuông cửa reo đến khi khách đã ngồi yên, kèm câu mẫu ba mẹ dùng được ngay và cách xử lý khi con im lặng hoặc chạy trốn.
Vì sao lời chào khách quan trọng, và vì sao không nên ép
Với nhiều gia đình Việt, câu đầu tiên khách nghe từ đứa trẻ là cách cả nhà được nhìn nhận. Ông bà hay nói "đi thưa về gửi", và lời chào khách là một phần của nếp đó. Với chính đứa trẻ, chào khách là bài tập nhỏ về việc nhận ra người khác: có người vừa bước vào không gian của mình, và mình đáp lại sự có mặt của họ. Kỹ năng này dùng suốt đời, từ lúc vào lớp, lúc gặp thầy cô đến khi đi làm.
Nhưng lời chào chỉ có ý nghĩa khi nó là thói quen, không phải màn trình diễn dưới áp lực. Trẻ bị đẩy ra trước mặt khách, bị nhắc đi nhắc lại "chào cô đi con, sao không chào", thường học được rằng có khách là có chuyện căng thẳng. Lần sau, con trốn sớm hơn. Ở một số bé, việc bị ép còn khiến lời chào gắn với cảm giác xấu hổ, và mất nhiều tháng mới gỡ được.
Vì vậy mục tiêu nên đặt là: dần dần con tự chào, theo cách hợp với tuổi và tính của con. Một cái gật đầu, một cái vẫy tay, một nụ cười nhìn thẳng cũng là lời chào ở giai đoạn đầu. Điều quan trọng là phân biệt lời chào bằng lời với đụng chạm: con chào khách, nhưng không bắt buộc phải ôm, hôn hay ngồi lòng ai, kể cả người quen.
Con làm được gì theo từng độ tuổi
Bảng dưới là khoảng tham khảo thường thấy ở trẻ Việt Nam lớn lên trong gia đình hay có khách. Có bé đi trước, có bé đi sau vài năm vẫn hoàn toàn bình thường; tính cách, số lần có khách và cách người lớn làm mẫu ảnh hưởng nhiều hơn tuổi.
| Độ tuổi | Việc thường làm được | Ba mẹ hỗ trợ thế nào |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Vẫy tay, khoanh tay, nói một hai chữ "chào cô", nép sau ba mẹ là chuyện thường | Bế con ra cùng, tự chào trước rồi nói thay: "Bé nhà mình đang chào cô bằng cái vẫy tay đây" |
| 4–5 tuổi | Tự chào khi được nhắc nhẹ, biết gọi ông, bà, cô, chú; có thể chào xong là chạy đi chơi | Dặn trước khi khách đến, khen ngay sau khi con chào: "Con chào to và rõ, cô nghe thấy rồi" |
| 6–7 tuổi | Tự chào không cần nhắc, nói được cả câu "con chào chú ạ", đứng lại vài giây khi khách hỏi | Giao một việc nhỏ: ra cửa cùng ba mẹ, cầm dép mời khách, kéo ghế |
| 8–10 tuổi | Mở cửa khi có ba mẹ ở nhà, mời khách vào, mời ngồi, báo ba mẹ biết có khách | Tập cách đáp khi khách hỏi chuyện học, chuyện nhà; dạy những gì không cần kể |
Cột cuối quan trọng hơn cột giữa. Một bé bốn tuổi nhút nhát được ba mẹ đứng cạnh, chào trước và nói thay vài lần sẽ tự chào sớm hơn một bé sáu tuổi bị nhắc trước mặt khách.
Với trẻ 8–10 tuổi, mở cửa chỉ nên làm khi ba mẹ ở nhà và biết ai đến. Nếu con ở nhà một mình, quy tắc là không mở cửa cho bất kỳ ai, kể cả người tự giới thiệu là người quen.
Từ chuông cửa đến lúc khách ngồi: các bước có thể tập ở nhà
Trẻ làm tốt hơn hẳn khi biết trước chuyện gì sẽ xảy ra. Ba mẹ có thể chơi trò "nhà có khách" vài lần, ba đóng vai khách, mẹ và con đóng vai chủ nhà, rồi đổi vai:
- Nghe chuông, gọi người lớn. Trẻ nhỏ chạy ra cửa là phản xạ tự nhiên; dạy con câu "Mẹ ơi, có khách" trước, mở cửa sau.
- Đứng cạnh ba mẹ ở cửa. Con đứng bên cạnh, không đứng chắn lối. Ba mẹ chào trước để con nghe cách gọi: "Em chào chị, chị đến sớm thế".
- Chào đúng vai, nhìn mặt người được chào. "Con chào cô ạ" hoặc "Dạ con chào cô" tuỳ nếp nhà. Ba mẹ có thể nhắc nhỏ vai trước: "Đây là cô Lan, bạn của mẹ".
- Mời vào. Trẻ lớn nói "Con mời cô vào nhà" và lùi sang nhường lối. Nhà có thói quen bỏ dép thì con chỉ chỗ để dép hoặc đưa đôi dép đi trong nhà.
- Mời ngồi. "Cô ngồi ghế này ạ." Trẻ tám tuổi trở lên kéo ghế hoặc chỉ chỗ ngồi; trẻ nhỏ chỉ cần đi theo ba mẹ vào phòng khách.
- Báo xong rồi được đi. Thống nhất trước: chào và mời ngồi xong, con có thể xin phép về phòng hoặc ngồi chơi gần đó. Biết trước có lối ra, trẻ đỡ căng thẳng hơn nhiều.
Trò đóng vai nghe đơn giản nhưng có tác dụng rõ: trẻ được nói câu chào trong lúc vui, không bị ai nhìn chằm chằm, nên đến khi có khách thật, câu đó đã có sẵn trong miệng.
Câu mẫu ba mẹ dùng được ngay
Trước khi khách đến, nói ngắn, cụ thể: "Lát nữa cô Hương bạn mẹ đến chơi. Khi cô vào, con chào cô một câu, rồi con có thể chơi tiếp xếp hình." Câu này có ba thông tin trẻ cần: ai đến, con làm gì, làm xong thì sao. So với câu "Lát có khách nhớ ngoan nhé", câu cụ thể dễ làm theo hơn nhiều, vì "ngoan" là khái niệm quá rộng với một đứa trẻ.
Ngay lúc chào, nếu con khựng lại, ba mẹ có thể gợi ý thay vì ra lệnh: "Mình chào cô thế nào nhỉ?" hoặc tự chào làm mẫu rồi nhìn con mỉm cười. Nếu con vẫn im, nói thay một cách nhẹ nhàng: "Bé đang ngại chút, lát bé chào cô sau." Câu này giữ thể diện cho con trước khách, và cũng báo cho khách biết không cần dỗ thêm.
Sau khi khách về, nhắc lại phần làm được trước: "Hôm nay con đứng cạnh mẹ ở cửa, mẹ thấy rồi." Rồi mới bàn phần chưa làm được: "Lần sau mình thử nói câu chào nhé, con muốn nói to hay nói nhỏ?" Cho con chọn cách làm giúp con thấy đây là việc của mình, không phải việc bị bắt.
Khi con không chào: các trường hợp thường gặp
Con ngại người lạ, nép sau ba mẹ. Thường gặp ở trẻ dưới năm tuổi và ở bé có tính dè dặt. Đừng kéo con ra phía trước. Cho con thời gian quan sát, khách ngồi một lúc rồi con thường tự lại gần. Lời chào muộn mười phút vẫn là lời chào.
Con đang mải chơi, không ngẩng lên. Đi tới gần, chạm nhẹ vai, nói nhỏ: "Có cô Mai đến, con ra chào cô rồi chơi tiếp." Gọi to từ xa qua phòng khiến trẻ dễ phản ứng ngược, và khách cũng ngại.
Con chào cộc, chào kiểu đùa. Trẻ 6–9 tuổi đôi khi chào lí nhí hoặc làm mặt hề vì ngượng. Không sửa trước khách. Sau đó nói riêng: "Lúc nãy con chào nhanh quá, cô chưa nghe kịp. Lần sau mình nói chậm hơn chút."
Khách là người con không thích. Có thể con nhớ lần trước người đó trêu quá đà, véo má, hay hỏi chuyện làm con khó chịu. Hỏi con riêng sau đó. Con vẫn có thể chào bằng lời, nhưng ba mẹ cần đứng ra nhắc khách nếu họ lặp lại việc làm con khó chịu.
Đừng nhầm lời chào với đụng chạm
Nhiều người lớn quý trẻ bằng cách ôm, thơm má, bế lên, véo má. Với nếp quen của họ, đó là thân thiết. Nhưng một đứa trẻ có quyền nói không với việc người khác chạm vào cơ thể mình, kể cả người lớn trong họ hàng. Lễ phép dạy con chào bằng lời; nó không đòi con phải để người khác ôm hôn.
Ba mẹ có thể chuẩn bị trước cho con các lựa chọn: chào bằng lời, khoanh tay, đập tay, vẫy tay. Khi khách dang tay đòi ôm, ba mẹ nói thay một cách vui vẻ: "Bé nhà em thích đập tay hơn, chị đập tay với bé nhé." Phần lớn khách hiểu ngay. Cách nói này không làm ai mất mặt, và con thấy ba mẹ đứng về phía mình.
Điều này đặc biệt quan trọng vì nó nối với an toàn của trẻ: đứa trẻ quen được tôn trọng khi nói không với một cái ôm sẽ dễ nhận ra và dễ kể lại khi có ai đụng chạm làm mình khó chịu. Khi cần hỗ trợ về bảo vệ trẻ em, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Khi khách hỏi chuyện con: dạy con đáp lại vài câu
Sau lời chào, khách thường hỏi trẻ vài câu quen thuộc: "Cháu mấy tuổi rồi?", "Học lớp mấy?", "Có thích đi học không?". Với người lớn, đây là cách làm quen. Với trẻ, nhất là trẻ dè dặt, đây là lúc khó hơn cả lời chào, vì phải nghĩ câu trả lời trong khi nhiều người đang nhìn. Ba mẹ có thể tập trước vài câu đáp ngắn trong trò đóng vai: "Dạ, con năm tuổi ạ", "Dạ, con học lớp hai ạ". Có sẵn câu, con đỡ lúng túng.
Dạy con cách đáp một câu và trả lại câu chuyện cho người lớn cũng là một kỹ năng: con trả lời xong có thể nhìn sang ba mẹ, và ba mẹ đỡ lời tiếp. Không cần bắt con kể dài, đọc thơ, hát cho khách nghe. Nhiều gia đình có thói quen "con hát cho cô nghe một bài nào", và với một số bé đó là niềm vui, với bé khác lại là áp lực. Hỏi con trước khi khách đến, con muốn thì làm, không muốn thì thôi.
Với trẻ 8–10 tuổi, có thêm một điều cần dạy: những chuyện riêng của nhà không cần kể với khách, như chuyện ba mẹ cãi nhau, chuyện tiền bạc, chuyện điểm số của anh chị. Nói với con một cách bình thường: "Chuyện trong nhà mình thì mình giữ trong nhà. Nếu cô hỏi mà con không muốn trả lời, con nói: con không biết ạ, hoặc con hỏi mẹ ạ." Con không phải nói dối, chỉ là không phải kể.
Câu hỏi thường gặp
Con bao nhiêu tuổi thì nên tự mở cửa cho khách?
Thường từ khoảng tám tuổi trở lên, và chỉ khi ba mẹ đang ở nhà, đã biết ai đến. Trước tuổi đó, con gọi người lớn ra mở cửa là đủ. Khi ở nhà một mình, quy tắc không mở cửa cho bất kỳ ai nên áp dụng cho mọi độ tuổi, kể cả người xưng là người quen hay người giao hàng.
Nhắc con chào trước mặt khách có làm con xấu hổ không?
Nhắc một lần, giọng nhẹ, bằng câu gợi ý thì thường không sao. Nhắc nhiều lần, giọng gắt, hoặc so sánh với con nhà khác thì dễ làm con ngượng và lần sau càng tránh mặt. Nếu con vẫn chưa chào, nói thay cho con rồi bàn lại riêng khi khách đã về.
Bắc nói "con chào cô ạ", Nam nói "dạ con chào cô", dạy con theo cách nào?
Theo nếp nhà mình và nơi con sống. Cả hai đều là cách chào lễ phép, không cách nào đúng hơn. Gia đình có ba mẹ khác vùng miền có thể dạy con cả hai, con sẽ tự quen dùng theo người đối diện, như cách trẻ quen gọi ba hay bố.
Có cần bắt con khoanh tay khi chào không?
Khoanh tay là nét đẹp nhiều gia đình giữ và trẻ nhỏ làm khá thích. Nhưng nó là hình thức đi kèm, không phải điều kiện của lời chào. Nếu con chào rõ, nhìn người đối diện mà quên khoanh tay, ba mẹ không cần bắt chào lại trước mặt khách.
Khách cứ đòi con ôm hôn, ba mẹ ngại từ chối thì sao?
Có thể chuyển sang một cử chỉ khác ngay lúc đó: "Bé đập tay với cô nhé" hoặc "Bé chào cô rồi, giờ bé đi lấy nước mời cô." Cách này lịch sự với khách mà vẫn giữ được quyền của con. Nếu là người thân hay gặp, nói riêng với họ một lần cũng là cách hay.
Con chào ở trường rất tốt nhưng ở nhà có khách lại không chào, vì sao?
Ở trường, lời chào là nếp chung cả lớp cùng làm, có giờ giấc rõ. Ở nhà, khách đến bất ngờ, con đang chơi, lại có nhiều người lớn nhìn vào. Bối cảnh khác nên phản ứng khác. Báo trước khi có khách và giao việc cụ thể thường giúp con chào ở nhà dễ hơn.