Trẻ chúc Tết ông bà hay nhất bằng một câu ngắn con hiểu và nói được bằng giọng của mình, kèm cử chỉ khoanh tay cúi đầu: "Con chúc ông bà năm mới mạnh khoẻ, sống lâu với con ạ." Trẻ 2–3 tuổi chỉ cần khoanh tay và nói theo ba mẹ vài chữ; trẻ 4–6 tuổi tự nói được một câu học thuộc; trẻ 7–10 tuổi có thể tự nghĩ lời chúc riêng cho từng người, gắn với điều con biết về người đó.
Phần khó không nằm ở câu chúc mà ở khung cảnh: sáng mùng một đông người, họ hàng ít gặp, ai cũng nhìn, có khi còn có người bảo "chúc to lên". Bài này gợi câu chúc theo tuổi, cách tập trước ở nhà, thứ tự chúc trong gia đình nhiều thế hệ và cách đỡ cho con khi con ngại hay quên lời.
Câu chúc Tết hợp với từng độ tuổi
Câu chúc nên ngắn hơn khả năng của con một chút để con nói trọn vẹn và tự tin. Một câu đúng, nói rõ, còn đẹp hơn ba câu học vẹt mà vấp giữa chừng. Ba mẹ chọn theo tuổi và tính con:
- 2–3 tuổi: "Chúc bà mạnh khoẻ ạ" hoặc chỉ "Con chúc Tết bà" kèm khoanh tay. Nhiều bé nói chưa tròn, cả nhà vẫn vỗ tay vì bé đã cố.
- 4–5 tuổi: "Con chúc ông bà năm mới mạnh khoẻ, sống lâu ạ." Thêm một vế con thích như "ăn nhiều bánh chưng" cũng đáng yêu và thật.
- 6–7 tuổi: "Năm mới con chúc ông bà luôn khoẻ mạnh, vui vẻ, sống lâu với các cháu ạ." Con bắt đầu chúc riêng cho cô chú: "Con chúc chú năm mới làm ăn thuận lợi ạ."
- 8–10 tuổi: con tự nghĩ lời chúc gắn với người nghe: "Con chúc bà năm nay chân bớt đau để bà lại đi chợ với con", "Con chúc cô sinh em bé khoẻ mạnh". Lời chúc cụ thể thường làm người lớn cảm động hơn mọi câu chúc mẫu.
- Câu tránh dạy: lời chúc nhại theo mạng có ý trêu, hoặc chúc "giàu to" với người đang khó khăn. Ba mẹ giải thích nhẹ cho con vì sao.
Ở miền Bắc, trẻ hay kết câu bằng "ạ"; ở miền Nam, câu chúc thường mở bằng "dạ" hoặc "con kính chúc". Cách nào cũng đúng phép, ba mẹ dạy theo tiếng nói của nhà mình và của họ hàng sẽ nghe lời chúc ấy.
Cử chỉ khi chúc: khoanh tay, chắp tay và nhìn người nghe
Cử chỉ phổ biến nhất ở trẻ Việt là khoanh tay trước ngực và cúi đầu. Có nhà dạy con chắp hai tay trước ngực khi chúc ông bà, nhất là ở những gia đình giữ nếp xưa. Ba mẹ không cần bắt con theo một khuôn cứng, chỉ cần con đứng ngay ngắn, hướng về người được chúc, không vừa chúc vừa nhìn điện thoại hay ngó ra cửa.
Một điểm hay bị bỏ qua là ánh mắt. Trẻ nhút nhát thường cúi gằm hoặc nói vào vai mẹ. Ba mẹ có thể tập với con trò "nhìn mũi bà rồi chúc": nhìn vào khoảng giữa mặt người nghe, dễ hơn nhìn thẳng vào mắt. Sau khi chúc, con chờ ông bà đáp lại, nghe lời chúc ngược của ông bà, rồi nói "con cảm ơn ông bà ạ".
Trẻ hai, ba tuổi thì đừng đòi nhiều thế. Bé chạy đến, khoanh tay lẫm chẫm, nói được hai chữ là cả nhà đã vui. Nếu bé chỉ muốn đứng nép sau chân mẹ, mẹ ngồi xuống ngang tầm bé, nói thay "bé nhà con chúc bà mạnh khoẻ ạ", và để bé vẫy tay. Lễ phép ở tuổi này là được ở đó cùng gia đình, không phải trình diễn.
Tập chúc Tết ở nhà trước vài ngày
Trẻ quên lời hay ngại thường vì phải làm một việc lạ trước đám đông. Tập trước biến việc lạ thành việc quen. Một cách làm nhiều gia đình thấy hiệu quả:
- Khoảng một tuần trước Tết, kể cho con nghe sáng mùng một nhà mình làm gì, sẽ gặp ai, ai chúc ai trước. Có thể xem lại ảnh Tết năm ngoái để con nhớ mặt họ hàng.
- Cùng con chọn một câu chúc chung cho ông bà và một câu ngắn cho các cô chú. Để con nói thử, sửa thành câu con thấy dễ nói nhất.
- Chơi đóng vai: ba làm ông, mẹ làm bà, con chúc. Rồi đổi vai, con làm bà để nghe ba mẹ chúc. Trẻ rất thích được làm "người lớn" trong trò chơi này.
- Tập cả lúc nhận lời chúc lại và lúc nhận lì xì: hai tay đưa ra, nói cảm ơn, không mở ngay. Phần này ba mẹ dặn ngắn gọn, đừng biến buổi tập thành giờ học.
- Sáng mùng một, nhắc lại một lần duy nhất trước khi ra chúc, kiểu "nhớ câu mình tập không, con nói như hôm qua là được".
- Sau khi chúc xong, khen con một điều cụ thể: "con nhìn bà khi chúc, bà cười tít mắt luôn". Đừng nhận xét chỗ con nói vấp.
Với trẻ 8–10 tuổi, có thể để con tự viết lời chúc ra giấy rồi đọc thuộc. Việc tự viết giúp con nghĩ về từng người, và tờ giấy có thể tặng ông bà làm kỷ niệm.
Thứ tự chúc trong gia đình nhiều thế hệ
Trong nhiều gia đình Việt, sáng mùng một ông bà ngồi ở gian giữa, con cháu lần lượt chúc theo vai: con trai, con dâu, con gái, con rể chúc trước, rồi đến các cháu. Có nhà cho các cháu đứng thành hàng chúc chung một lần. Mỗi nhà một lệ, ba mẹ hỏi trước ông bà hoặc người lớn trong họ để dặn con cho đúng.
Với trẻ nhỏ, thứ tự quan trọng ở chỗ con biết chờ. Ba mẹ dặn con: khi ba mẹ đang chúc ông bà thì con đứng cạnh, chờ đến lượt mình. Trẻ thấy ba mẹ khoanh tay chúc ông bà sẽ hiểu ngay đây là việc nghiêm túc, không cần giải thích về "kính trên nhường dưới".
Sau ông bà, trẻ chúc các cô dì chú bác. Ở nhà đông người, không bắt con chúc từng người một nếu con mệt; một câu chung "con chúc các cô chú năm mới vui vẻ ạ" là đủ phép. Khi đi chúc Tết nhà họ hàng khác, con chào chủ nhà trước, chúc người lớn tuổi nhất trước, rồi đến những người còn lại. Việc làm khách cụ thể hơn đã có ở danh mục nhà có khách của trang.
Hai bên nội ngoại, hai nơi: sắp lịch chúc Tết để con không kiệt sức
Nhiều gia đình trẻ ở thành phố có ông bà nội ở một tỉnh, ông bà ngoại ở tỉnh khác. Mấy ngày Tết thành cuộc chạy đua: sáng nhà nội, chiều nhà ngoại, tối đi chúc họ hàng. Người lớn còn mệt, trẻ nhỏ càng dễ quấy khóc, và đến nhà thứ ba thì không đứa trẻ nào còn tâm trạng khoanh tay chúc Tết cho đúng phép.
Ba mẹ nên sắp lịch trước Tết, bàn với cả hai bên để mỗi nơi có một khoảng thời gian trọn vẹn. Trẻ dưới năm tuổi cần giữ giấc ngủ trưa, dù ở nhà ai. Một buổi sáng chúc Tết thong thả, con được ngồi với ông bà, được chơi với anh chị em họ, còn hơn ghé năm nhà mỗi nhà mười lăm phút.
Trước khi đến mỗi nhà, nhắc con một câu ngắn trên xe: "Mình sắp đến nhà ông bà ngoại, con nhớ chúc ông bà nhé." Nếu không về được một bên trong những ngày đầu năm, cho con gọi video chúc Tết bên đó vào sáng mùng một, rồi hẹn về thăm sau. Con hiểu hai bên đều quan trọng như nhau, không có bên nào bị xếp sau.
Với trẻ bảy đến mười tuổi, ba mẹ có thể cho con cùng lên lịch: con biết mấy giờ đi, đến nhà ai, ở bao lâu, gặp những ai. Trẻ được biết trước thì chủ động hơn hẳn, nhiều đứa còn tự nhắc em nhỏ chuẩn bị lời chúc trước khi đến từng nhà, và tự nhớ mang theo tranh vẽ tặng ông bà mỗi bên.
Ba mẹ cũng tránh nói trước mặt con những câu so sánh hai bên, như "về ngoại vui hơn" hay "nhà nội phiền lắm". Trẻ mang câu đó theo và có thể vô tình nói lại trước mặt ông bà, làm hỏng chính ngày Tết của cả nhà.
Khi con ngại, quên lời hoặc bị giục "chúc to lên"
Sáng mùng một, có những đứa trẻ hôm qua tập trơn tru mà hôm nay đứng trước ông bà lại im bặt. Đó là phản ứng bình thường với đám đông và không khí lạ. Ba mẹ đừng thúc "nói đi, hôm qua tập rồi mà", vì càng giục con càng cứng lại. Một cách đỡ nhẹ nhàng là nói khẽ chữ đầu câu cho con: "Con chúc…", nhiều trẻ sẽ nối được phần còn lại.
Nếu con vẫn không nói được, ba mẹ chúc thay và để con khoanh tay cúi đầu. Ông bà hầu hết đều thông cảm. Sau đó, lúc yên tĩnh hơn, con có thể đến chỗ ông bà chúc riêng, không còn ai nhìn. Một lời chúc nói nhỏ bên tai bà đôi khi còn đáng nhớ hơn lời chúc to giữa nhà.
Có người lớn trong họ hay trêu "chúc không to là không có lì xì". Câu đùa ấy với trẻ nhỏ là áp lực thật. Ba mẹ có thể đáp vui vẻ mà dứt khoát: "Con chúc nhỏ nhưng thật lòng lắm cô ạ", rồi đưa con ra chỗ khác. Con cần thấy ba mẹ đứng về phía mình, đồng thời vẫn lịch sự với người lớn.
Tuyệt đối tránh so sánh con với anh chị em họ "nhìn chị Mai chúc hay chưa kìa" hay nhắc lại lỗi của con trong bữa cơm Tết. Tết là dịp để trẻ có kỷ niệm ấm áp với ông bà; một lần bị chê trước họ hàng có thể khiến con sợ chúc Tết nhiều năm sau.
Chúc Tết ông bà ở xa và giữ ý nghĩa lời chúc sau Tết
Nhà không về quê ăn Tết được thì cuộc gọi video sáng mùng một là lúc chúc Tết. Ba mẹ cho con mặc đồ Tết, đứng trước máy, khoanh tay chúc như khi gặp mặt. Ông bà thấy cháu nghiêm túc chúc qua màn hình thường xúc động không kém gì gặp trực tiếp. Gọi vào giờ ông bà đã ăn sáng xong và không bận tiếp khách để cuộc gọi trọn vẹn.
Trẻ lớn có thể làm thiệp tay hoặc vẽ tranh chúc Tết gửi về quê trước Tết vài tuần. Một bức tranh vẽ cả nhà quây quần bên nồi bánh chưng, kèm câu chúc con tự viết, là món quà tinh thần ông bà có thể giữ nhiều năm.
Lời chúc Tết sẽ có nghĩa hơn nếu sau Tết con nhớ lại điều mình đã chúc. Con chúc bà bớt đau chân, vài tuần sau ba mẹ gợi "con hỏi bà xem chân bà đỡ chưa". Trẻ học được rằng lời chúc không chỉ là câu nói ngày Tết mà là sự quan tâm kéo dài. Đó cũng là điều phân biệt một đứa trẻ thuộc lời với một đứa trẻ thật sự biết nghĩ đến ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi chưa nói rõ thì có cần tập chúc Tết không?
Có thể tập cho vui, nhưng chỉ cần một hai chữ và cử chỉ khoanh tay. Ở tuổi này mục đích là con thấy mình được tham gia, không phải nói đúng câu. Bé nói ngọng, cả nhà vẫn khen là đúng.
Có nên dạy con câu chúc dài, nhiều vế cho "ra dáng"?
Không nên. Câu chúc dài dễ quên, con nói vấp rồi ngượng. Một câu ngắn, rõ, nói bằng giọng tự nhiên của con thì tốt hơn. Trẻ lớn tự nghĩ được câu dài thì cứ để con nói.
Con không muốn chúc Tết người họ hàng con không quen thì sao?
Giới thiệu trước người đó là ai, có quan hệ thế nào với nhà mình. Nếu con vẫn ngại, cho con khoanh tay chào và để ba mẹ nói lời chúc. Không ép con nói, cũng không ép con ôm hay hôn người đó.
Con chúc Tết bằng câu nhại trên mạng, người lớn cười nhưng ba mẹ thấy không ổn thì làm gì?
Không mắng trước mặt mọi người. Sau đó nói riêng với con rằng câu đó vui với bạn bè nhưng ông bà có thể hiểu là trêu, rồi cùng con chọn câu khác cho lần sau.
Nhà theo nếp miền Nam chúc Tết khác miền Bắc thế nào?
Ý chúc giống nhau: sức khoẻ, sống lâu, bình an. Khác chủ yếu ở cách xưng và từ đệm, như "dạ con chúc ngoại" ở miền Nam, "con chúc bà ạ" ở miền Bắc. Ba mẹ dạy theo tiếng nói của gia đình và họ hàng.
Có cần dạy con chúc Tết người giúp việc, bác bảo vệ không?
Nên. Một câu "con chúc bác năm mới vui vẻ ạ" với bác bảo vệ, cô giúp việc dạy con lịch sự với mọi người, không chỉ với họ hàng. Ba mẹ chào và chúc trước để con làm theo.