Dạy con xin phép trước khi lấy đồ của người khác trong nhà bắt đầu từ việc giúp con phân biệt đồ chung và đồ riêng, rồi tập một câu hỏi ngắn trước khi cầm đồ riêng của ai đó: bé 2–3 tuổi chỉ tay và nhìn người lớn chờ gật, bé 4–6 tuổi hỏi "con lấy cái này được không ạ?", bé 7–10 tuổi hỏi kèm lý do và hẹn trả. Ba mẹ làm gương bằng cách cũng hỏi con trước khi dùng đồ của con.
Trong nhà, ranh giới đồ đạc thường mờ: điện thoại của mẹ nằm trên bàn ai cũng cầm được, hộp bút của chị để chung bàn học, kính của ông để cạnh tivi. Trẻ nhỏ thấy gì trong tầm tay là cầm, không phải vì hư mà vì chưa ai chỉ rõ đâu là của riêng ai. Bài này đi qua cách vạch ranh giới đơn giản, câu xin phép theo tuổi, và những tình huống hay xảy ra giữa anh chị em.
Vì sao xin phép trong nhà lại khó hơn ở ngoài
Ra ngoài, trẻ dễ hiểu đồ trong cửa hàng là của người bán, đồ ở nhà bạn là của bạn. Trong nhà mình thì khác: mọi thứ đều quen, đều ở trong không gian của con, nên cảm giác "của mình" lan ra mọi đồ vật. Một bé 3 tuổi cầm điện thoại của mẹ hay chiếc bút máy của ba không nghĩ mình đang lấy đồ của người khác, con chỉ đang chơi với đồ trong nhà.
Thêm nữa, người lớn thường không nhất quán. Hôm nay mẹ đưa điện thoại cho con xem, hôm sau con tự cầm thì bị mắng. Chị hay mượn đồ của em không hỏi, nhưng em lấy đồ của chị thì cả nhà bênh chị. Trẻ không thấy quy tắc rõ ràng, chỉ thấy lúc thì được, lúc thì bị la, và học cách đoán tâm trạng người lớn thay vì học cách hỏi.
Vì vậy dạy xin phép trong nhà cần bắt đầu từ người lớn: thống nhất đồ nào là đồ chung ai cũng dùng được, đồ nào là của riêng ai, và áp dụng như nhau cho mọi người, kể cả ba mẹ và ông bà. Khi quy tắc rõ, trẻ học rất nhanh, vì con thích sự rõ ràng hơn người lớn tưởng.
Một lợi ích ít người để ý: trẻ quen hỏi trước khi lấy đồ trong nhà sẽ hỏi trước khi đụng đồ ở nhà bạn, ở lớp, ở cửa hàng. Ngôi nhà là nơi tập dượt an toàn nhất cho một thói quen con sẽ cần ở mọi nơi.
Vạch ranh giới: đồ chung, đồ riêng, đồ cấm
Mỗi nhà có cách chia riêng. Bảng dưới là một gợi ý để cả nhà bàn và thống nhất, rồi nói lại cho con bằng lời đơn giản.
| Loại đồ | Ví dụ | Quy tắc cho con |
|---|---|---|
| Đồ chung | Ghế sofa, tivi phòng khách, sách truyện chung, đồ chơi chung trong giỏ | Dùng được, dùng xong cất lại, có người đang dùng thì chờ hoặc hỏi |
| Đồ riêng của người khác | Điện thoại, ví, kính của ba mẹ ông bà; cặp, bút, đồ chơi riêng của anh chị | Hỏi trước, chủ đồ đồng ý mới lấy, dùng xong trả và cảm ơn |
| Đồ riêng của con | Gấu bông, xe đồ chơi, cặp sách, tranh con vẽ | Con quyết định cho mượn hay không; người khác cũng phải hỏi con |
| Đồ không được dùng | Dao, kéo nhọn, thuốc, ổ điện, bếp, chìa khoá xe | Không lấy dù có người đồng ý, trừ khi người lớn đang làm cùng con |
Ranh giới thay đổi theo tuổi. Bé 9 tuổi có thể được dùng kéo cắt giấy không cần hỏi, nhưng vẫn hỏi trước khi mượn điện thoại của mẹ. Ba mẹ nên xem lại bảng này khi con lớn thêm, và nói rõ với con những thay đổi.
Câu xin phép theo tuổi
Trẻ cần câu hỏi ngắn, dễ nhớ, dùng được ngay. Những câu dưới đây nhiều nhà đang dùng; đổi xưng hô theo nếp nhà.
- 2–3 tuổi: chỉ tay vào món đồ, nhìn người lớn, nói "con?" hoặc "cho con". Ba mẹ đáp rõ "ừ, con lấy đi" hoặc "cái này của chị, mình hỏi chị nhé". Ở tuổi này người lớn làm cầu nối là chính.
- 4–5 tuổi: "Con lấy cái này được không ạ?", "Chị cho em mượn bút chì nhé?". Con bắt đầu nhớ hỏi nếu được nhắc nhẹ, và bắt đầu hiểu người kia có quyền nói không.
- 6–7 tuổi: thêm lý do: "Mẹ ơi, con mượn điện thoại gọi cho bà được không ạ?", "Anh cho em mượn quả bóng chơi ngoài sân nhé?". Lý do giúp người kia quyết định dễ hơn.
- 8–10 tuổi: thêm hẹn trả và giữ gìn: "Chị ơi, em mượn bộ màu vẽ bài cho lớp, tối em trả, em sẽ đậy nắp cẩn thận". Con bắt đầu tự chịu trách nhiệm cho đồ mượn.
Mọi câu đều kết thúc bằng việc chờ câu trả lời. Hỏi xong rồi lấy luôn không chờ là chưa xin phép thật. Đây là chỗ nhiều trẻ hay bỏ qua, và ba mẹ cần nhắc nhiều nhất.
Anh chị em: chỗ hay xảy ra giành giật nhất
Đồ riêng của con lớn cũng cần được tôn trọng. Nhiều nhà quen bảo anh chị "nhường em đi", kể cả với đồ riêng của anh chị. Con lớn dễ thấy bất công, và em học rằng cứ khóc là được. Nếu đồ là của anh, em phải hỏi anh, và anh có quyền nói không. Ba mẹ có thể gợi ý anh cho mượn, nhưng không ép.
Dạy con lớn cách từ chối nhẹ nhàng. "Không" cộc lốc dễ làm em khóc. Tập cho anh chị câu: "Cái này anh đang dùng, lát anh cho em mượn", hoặc "Bộ này anh không cho mượn, em chơi cái kia nhé". Từ chối lịch sự cũng là một phép lịch sự.
Có chỗ cất riêng cho đồ quý của mỗi con. Một ngăn kéo, một chiếc hộp, một kệ cao mà em chưa với tới. Đồ quý cất ở đó thì không cần xin phép từng lần, cũng bớt giành giật. Đồ để ngoài là đồ con sẵn lòng cho mượn.
Em nhỏ quá chưa hiểu thì ba mẹ làm thay. Bé 2 tuổi chưa thể hỏi anh đúng cách. Khi bé lấy đồ của anh, ba mẹ nhẹ nhàng lấy lại, trả anh, rồi nói thay em: "Em muốn chơi cái này, anh cho em mượn được không?". Anh thấy đồ của mình được bảo vệ, em nghe mẫu câu hỏi.
Ba mẹ cũng hỏi trước khi dùng đồ của con
Đây là phần dễ quên nhất. Người lớn thường tự lấy bút màu của con để ghi chú, mở cặp con xem không báo, cho em mượn đồ chơi của anh khi anh đi học. Với người lớn, đó là chuyện nhỏ trong nhà. Với trẻ, đó là bài học rằng xin phép chỉ là việc trẻ con phải làm với người lớn, không phải phép lịch sự giữa mọi người.
Chỉ cần một câu: "Mẹ mượn cây bút đỏ của con một chút nhé?", "Ba cho em mượn xe của con lúc con đi học được không?". Con có thể đồng ý hay không, nhưng con thấy đồ của mình được tôn trọng như đồ của người lớn. Trẻ được tôn trọng đồ đạc thì cũng dễ tôn trọng đồ đạc của người khác hơn.
Có những việc ba mẹ cần làm mà không chờ con đồng ý, như kiểm tra cặp sách khi có lý do lo lắng về an toàn, cất đồ chơi nguy hiểm. Khi đó, nên nói với con vì sao, trước hoặc ngay sau: "Mẹ xem cặp con vì cô báo có bạn mất đồ, mẹ muốn chắc chắn". Nói rõ vẫn tốt hơn lặng lẽ làm.
Ông bà cũng nằm trong quy tắc này, dù cách nói có thể mềm hơn. Ba mẹ nên nói riêng với ông bà về việc nhà đang tập cho con xin phép, và nhờ ông bà hỏi cháu trước khi cho em mượn đồ của cháu. Hầu hết ông bà vui lòng khi hiểu lý do.
Mượn rồi thì trả: nửa sau của lời xin phép
Xin phép mới là nửa đầu. Nửa sau là trả đồ đúng hẹn, đúng chỗ, còn nguyên vẹn, và nói một lời cảm ơn. Nhiều cuộc giành giật giữa anh chị em không bắt đầu từ chuyện không hỏi, mà từ chuyện mượn rồi không trả: em mượn bút của chị rồi để lẫn vào hộp bút của mình, anh mượn quả bóng rồi để ngoài sân qua đêm. Lần sau chị không muốn cho mượn nữa, và cả nhà lại bảo chị ích kỷ.
Dạy con ba việc khi trả đồ. Thứ nhất, trả tận tay hoặc đặt lại đúng chỗ đã lấy, rồi báo cho chủ đồ biết. Thứ hai, kiểm tra đồ còn nguyên không; nếu lỡ làm hỏng, nói thật ngay khi trả, đừng lặng lẽ để lại. Thứ ba, nói cảm ơn: "Em trả chị bộ màu, cảm ơn chị cho em mượn". Bé 4–5 tuổi cần ba mẹ nhắc và đi cùng; bé 8–10 tuổi nên tự làm cả ba.
Với đồ của ba mẹ, như điện thoại, máy tính bảng, chìa khoá, cũng áp dụng y như vậy. Trẻ quen trả điện thoại vào tay mẹ kèm câu "con trả mẹ, con cảm ơn mẹ" sẽ ít khi mang điện thoại đi khắp nhà rồi để quên dưới gối. Một thói quen nhỏ như vậy giúp cả nhà bớt những lần tìm đồ trong bực bội.
Khi con tự ý lấy đồ: xử lý thế nào
Bé 4 tuổi lấy son của mẹ tô lên tường, bé 7 tuổi lấy tiền lẻ trong ví ba mua kẹo, bé 9 tuổi mở điện thoại của mẹ chơi game lúc mẹ ngủ. Ba tình huống khác nhau về mức độ, nhưng cách xử lý có chung một khung: bình tĩnh, nói rõ sự việc, cùng con sửa lại, và nhắc quy tắc.
Với bé nhỏ, nói ngắn: "Son là đồ của mẹ. Con muốn dùng thì hỏi mẹ trước. Giờ mình lau tường nhé". Không cần bài giảng dài, không cần mắng. Với bé lớn hơn, nhất là khi liên quan đến tiền, cần nói chuyện kỹ hơn, lúc riêng tư: lấy đồ không hỏi, nhất là tiền, làm người khác mất lòng tin. Cùng con nghĩ cách trả lại và cách xin phép lần sau.
Tránh gọi con là "ăn cắp" hay kể chuyện cho cả nhà nghe. Trẻ bị gán nhãn dễ giấu giếm hơn là sửa. Cũng tránh phản ứng thái quá làm con sợ đến mức không dám thú nhận lần sau. Mục tiêu là con hiểu và hỏi trước, không phải con sợ bị bắt gặp.
Nếu con lấy đồ không hỏi nhiều lần, đặc biệt lấy tiền hay đồ giá trị, và giấu đi, ba mẹ nên tìm hiểu nguyên nhân sâu hơn: con có thiếu thứ gì, có bị bạn rủ rê, có đang buồn chuyện gì. Trao đổi với cô giáo, và nếu cần thì với chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi lấy mọi thứ trong tầm tay, có nên dạy xin phép chưa?
Ở tuổi này nên cất đồ quý và nguy hiểm ra khỏi tầm tay trước. Song song, ba mẹ làm mẫu câu hỏi và làm cầu nối: "Cái này của ba, mình hỏi ba nhé". Bé chưa tự hỏi được nhưng nghe đủ nhiều sẽ bắt chước khi lớn hơn.
Con lớn không cho em mượn đồ, có nên ép không?
Không nên ép với đồ riêng của con lớn. Ba mẹ có thể gợi ý, khen khi con cho mượn, giúp tìm đồ thay thế cho em. Tôn trọng quyền của con lớn giúp con sẵn lòng chia sẻ hơn về lâu dài, và em cũng học được rằng hỏi thì có lúc nghe không.
Điện thoại của ba mẹ thì con có cần hỏi không?
Nên hỏi. Điện thoại là đồ riêng, có tin nhắn công việc, ảnh riêng, tài khoản thanh toán. Dạy con hỏi trước khi cầm, kể cả chỉ để xem ảnh. Ba mẹ cũng nên cài mật khẩu để tránh con tự mở.
Có nên khoá tủ đồ để con khỏi tự lấy không?
Với đồ nguy hiểm như thuốc, dao, hoá chất, nên khoá hoặc để ngoài tầm tay. Với đồ thường, khoá không dạy được con xin phép, chỉ ngăn tạm. Kết hợp cất đồ quý ở chỗ riêng và tập câu hỏi là cách bền hơn.
Con hỏi xin phép rồi nhưng không chờ trả lời đã lấy, phải làm sao?
Nhắc con rằng xin phép gồm hai phần: hỏi và chờ câu trả lời. Có thể giữ món đồ lại một nhịp, nói "Con hỏi rồi, giờ con chờ mẹ trả lời nhé", rồi mới đồng ý. Lặp lại vài lần con sẽ quen chờ.
Trẻ tiểu học lấy tiền của ba mẹ không hỏi có phải là ăn cắp không?
Không nên dùng chữ nặng với trẻ. Ở tuổi này, lấy tiền thường do muốn mua thứ gì đó và chưa hiểu hết giá trị của sự tin tưởng. Ba mẹ nói chuyện riêng, giải thích, cùng con trả lại, và xem xét cho con khoản tiêu vặt nhỏ để con học quản lý.