Trong tiếng Việt, "xin lỗi" có hai việc: nhận lỗi khi mình làm người khác đau hay buồn, và mở lời lịch sự khi mình sắp làm phiền ai đó dù không có lỗi gì. Dạy trẻ dùng chữ "xin lỗi" ở việc thứ hai giúp con lịch sự trong rất nhiều tình huống nhỏ mỗi ngày: "Con xin lỗi, cho con đi nhờ ạ" khi qua chỗ hẹp, "Cháu xin lỗi, cho cháu hỏi" khi hỏi đường, "Con xin lỗi, con chen ngang một chút" khi cần gọi mẹ đang nói chuyện, "Con xin lỗi bác" khi lỡ va phải người khác.
Đây là phần lời vàng trẻ học nhanh nhất nếu được làm mẫu đều, vì tình huống lặp lại liên tục: ở chợ, trên lối đi chung cư, trong thang máy, ở nhà khi ông bà đang ngủ. Bài này đi qua các tình huống phổ biến, câu mẫu theo tuổi, và cách tập để con nói tự nhiên mà không thành rụt rè, sợ làm phiền ai.
Hai nghĩa của chữ "xin lỗi" và vì sao trẻ cần phân biệt
Người lớn dùng hai nghĩa này lẫn lộn mà không nghĩ, nhưng trẻ thì cần được chỉ rõ. Nếu con chỉ biết "xin lỗi" là câu nói sau khi làm sai, con có thể ngại nói khi hỏi đường, vì sợ bị coi là có lỗi. Ngược lại, nếu con dùng "xin lỗi" tràn lan cho mọi thứ, kể cả khi bị người khác giẫm vào chân mình, con dễ hình thành thói quen nhận lỗi về mình để tránh va chạm.
Cách giải thích dễ hiểu cho bé 4–6 tuổi: "Có hai loại xin lỗi. Một loại là khi mình làm ai đau, buồn, mình xin lỗi để làm lành. Loại kia là khi mình cần người khác dừng lại, nhường đường, nghe mình, mình xin lỗi trước cho lịch sự". Bé 7–10 tuổi có thể bàn thêm: loại thứ hai giống như gõ cửa trước khi vào, là cách báo cho người kia biết mình sắp chen vào thời gian hay không gian của họ.
Ba mẹ cũng nên chỉ cho con thấy cách người lớn đáp lại. Khi con nói "Con xin lỗi, cho con đi nhờ", người kia thường nghiêng người, cười, có khi nói "ừ, cháu đi đi". Trẻ nhận được phản hồi tích cực ngay, đó là động lực tốt nhất để con dùng lại câu này.
Ở một số nơi, người ta thay "xin lỗi" bằng "cho con qua với", "cho cháu hỏi chút". Không có cách nào sai, miễn là có lời mở đầu thay vì im lặng lách qua hay hỏi trống không.
Câu mẫu cho từng tình huống
Các câu dưới đây dùng được ngay. Ba mẹ đổi xưng hô theo vùng miền và người nghe, như "con", "cháu", "em", và tiếng đệm "ạ", "dạ" theo nếp nhà.
| Tình huống | Bé 3–5 tuổi | Bé 6–10 tuổi |
|---|---|---|
| Đi qua chỗ hẹp có người đứng | "Cho con qua ạ." | "Cháu xin lỗi, cho cháu đi nhờ ạ." |
| Lỡ va phải, giẫm chân người khác | "Con xin lỗi." | "Cháu xin lỗi bác, bác có sao không ạ?" |
| Muốn hỏi đường, hỏi đồ ở cửa hàng | Ba mẹ hỏi, con đứng cạnh nghe | "Cháu xin lỗi, cho cháu hỏi quầy sữa ở đâu ạ?" |
| Cần gọi mẹ đang nói chuyện với người khác | Đặt tay lên tay mẹ, chờ | "Con xin lỗi, con chen ngang một chút được không ạ?" |
| Ho, hắt hơi gần người khác | Quay đi, che miệng | Quay đi, che miệng, nói "con xin lỗi" |
| Làm rơi đồ, gây tiếng động lớn khi người khác đang nghỉ | "Con xin lỗi." | "Con xin lỗi, con làm rơi, để con nhặt." |
Với bé 3–5 tuổi, câu ngắn là đủ. Đừng đòi bé nói cả câu dài như người lớn; câu dài làm con lúng túng và dễ thôi không nói.
Tập ở nhà trước khi ra ngoài
Đóng vai hành lang hẹp. Kê hai chiếc ghế thành lối đi hẹp, ba đứng giữa. Con phải nói "cho con qua ạ" thì ba mới nghiêng người. Đổi vai để con làm người đứng chắn. Trò chơi đơn giản này giúp con nhớ câu nói gắn với tình huống cụ thể.
Tín hiệu chen ngang. Nhiều gia đình dùng cách này: khi ba mẹ đang nói chuyện với người khác mà con cần gọi, con đặt tay lên cánh tay ba mẹ và chờ. Ba mẹ đặt tay mình lên tay con để báo "mẹ biết rồi, chờ mẹ chút", rồi quay sang con sớm nhất có thể. Cách này dạy con chờ lượt mà không bị bỏ rơi.
Giờ ông bà nghỉ trưa. Nhà có ông bà ngủ trưa là dịp tập tự nhiên. Trước giờ nghỉ, nói với con: "Ông ngủ rồi, mình chơi nhỏ tiếng nhé. Lỡ làm rơi đồ thì con nói xin lỗi ông khi ông dậy". Trẻ hiểu rằng làm phiền là có thật dù không ai trách.
Cửa hàng giả định. Mẹ làm người bán, con làm khách cần hỏi. Con tập mở lời "Con xin lỗi, cho con hỏi" trước câu hỏi. Lặp lại vài lần rồi ra cửa hàng thật, để con hỏi một câu đơn giản khi có mẹ đứng cạnh.
Chen ngang người lớn: dạy chờ lượt mà không bắt im lặng
Chen ngang là tình huống ba mẹ nhắc nhiều nhất và cũng dễ dạy sai nhất. Bé 3–4 tuổi chưa giữ được ý nghĩ trong đầu lâu; con cần nói ngay, không thì quên mất. Trách con "sao cứ chen ngang người lớn thế" trong khi con chưa có kỹ năng chờ dễ khiến con thấy mình bị gạt ra.
Kỹ năng chờ được dạy dần. Ban đầu, ba mẹ quay sang con rất nhanh sau khi con ra tín hiệu, chỉ vài giây. Khi con quen, kéo dài dần thời gian chờ, nói "mẹ nói xong câu này nhé". Quan trọng là giữ lời: mẹ đã hẹn thì quay lại với con. Nếu ba mẹ hay quên, con sẽ học rằng chờ là vô ích và chen ngang mới có kết quả.
Ngoại lệ phải dạy rõ: khi có chuyện khẩn cấp, như em ngã, có người lạ gọi con, con thấy khói, con đau, thì con gọi ngay, không cần xin lỗi, không cần chờ. Trẻ nào cũng nên biết chờ lượt là phép lịch sự cho chuyện thường, còn an toàn thì luôn được ưu tiên.
Với bé 7–10 tuổi, có thể dạy thêm câu "con xin lỗi, con chen ngang một chút" để dùng khi thật sự cần, và tập nhận ra lúc nào người lớn đang nói chuyện quan trọng, lúc nào chỉ chuyện phiếm. Đây là kỹ năng đọc tình huống, cần thời gian, không cần hoàn hảo.
Khi con bị người khác va phải: không nhận lỗi về mình
Có những trẻ học bài xin lỗi quá kỹ, đến mức bị bạn giẫm vào chân cũng vội nói "con xin lỗi". Đây không hẳn là lễ phép mà có thể là dấu hiệu con sợ va chạm, sợ người khác không vui. Ba mẹ nên để ý nếu con xin lỗi trong cả những tình huống con là người bị làm phiền.
Cách giúp con là chỉ cho con thấy câu đáp phù hợp. Khi người khác va vào con và xin lỗi, con nói "dạ không sao ạ" nếu không đau, hoặc "con hơi đau" nếu đau thật. Khi người khác va vào con mà không xin lỗi, con không cần xin lỗi thay họ; con có thể bỏ qua nếu chuyện nhỏ, hoặc kể với ba mẹ nếu bị đau.
Ba mẹ cũng nên làm mẫu cách đáp lại lời xin lỗi của người khác. Một câu "không sao đâu cháu" kèm nụ cười khi một đứa trẻ lỡ va vào mình ở chợ là bài học cho cả con mình lẫn đứa trẻ kia: lời xin lỗi được đón nhận, không bị làm to chuyện.
Nếu con cứ xin lỗi liên tục trong mọi chuyện và hay lo lắng làm người khác buồn, ba mẹ nên nhẹ nhàng nói với con rằng con không cần chịu trách nhiệm cho cảm xúc của mọi người. Nếu nỗi lo này lớn và kéo dài, trao đổi với cô giáo hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em là bước hợp lý.
Ba mẹ làm mẫu ở nơi đông người
Trẻ nhìn ba mẹ ở chợ, ở siêu thị, trên lối đi chung cư nhiều hơn ba mẹ tưởng. Một người lớn lách qua đám đông không nói gì, hay gọi người bán hàng bằng tiếng "ê" cộc lốc, đã dạy con nhiều hơn mọi lời giảng ở nhà. Ngược lại, một người lớn nói "xin lỗi, cho qua một chút" theo cách tự nhiên, nhẹ nhàng, là hình mẫu con sẽ học theo mà không cần nhắc.
Khi đi cùng con, ba mẹ nói to hơn bình thường một chút để con nghe rõ những câu này. Sau đó thỉnh thoảng nhường con nói: "Lần này con nói với cô để mình đi qua nhé". Bé 5–6 tuổi thường rất thích được giao việc này, vì cảm thấy mình như người lớn.
Cũng nên khen cụ thể khi con tự làm: "Lúc nãy con nói xin lỗi cho con qua với bác, bác cười và nhường đường ngay". Khen như vậy giúp con thấy tác dụng của câu nói, không chỉ thấy mình làm đúng ý ba mẹ.
Khi chính ba mẹ lỡ làm phiền người khác, như đỗ xe chắn lối, nói điện thoại to trong thang máy, nên để con thấy ba mẹ xin lỗi người ta. Những lúc ấy con học được rằng làm phiền người khác là chuyện ai cũng lỡ, và cách xử lý là nhận ra, nói một lời, sửa lại, không cần chối hay cáu.
Những chỗ trẻ hay lỡ làm phiền mà không biết
Nhiều khi trẻ làm phiền người khác chỉ vì chưa ai chỉ cho con thấy. Gợi ý cho con nhận ra trước, rồi dạy câu xin lỗi đi kèm, dễ hơn chờ có người phàn nàn:
- Trong thang máy và hành lang chung cư: chạy nhảy, bấm hết các nút, đứng chắn cửa. Dạy con đứng sát vào trong, nhường người ra trước, lỡ bấm nhầm thì nói "con xin lỗi, con bấm nhầm".
- Trên xe khách, xe buýt: đá vào ghế trước, kéo rèm của người bên cạnh. Lỡ đá thì con nói với người ngồi trước một câu xin lỗi, rồi để chân xuống.
- Trong nhà khi có người làm việc, học bài: bật tiếng đồ chơi to, gọi liên tục. Dạy con nhìn xem người kia có đang tập trung không trước khi gọi.
- Ở quán ăn, nhà hàng: chạy giữa lối đi của người phục vụ đang bưng đồ nóng. Dạy con ngồi yên chỗ, lỡ va vào ai thì xin lỗi ngay.
- Ở hàng xóm sát vách: đập bóng vào tường, hét to buổi trưa. Gặp bác hàng xóm, con nói một câu "con xin lỗi bác, trưa qua con chơi ồn" là đủ làm bác vui.
Danh sách này không để doạ con rằng đi đâu cũng sợ làm phiền. Mục đích là giúp con để ý đến người xung quanh, một kỹ năng con sẽ dùng cả đời.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên dạy nói "xin lỗi, cho con đi nhờ"?
Có thể bắt đầu từ khoảng 3 tuổi với câu ngắn "cho con qua ạ". Bé 5–6 tuổi thường nói được câu đầy đủ hơn. Trước tuổi đó, ba mẹ nói thay khi đi cùng con và để con nghe nhiều lần.
Con hay chen ngang khi ba mẹ nói chuyện điện thoại, làm sao?
Dạy con tín hiệu đặt tay lên tay ba mẹ và chờ, kèm lời hứa ba mẹ sẽ quay sang sớm. Trước khi gọi điện lâu, cho con một việc làm. Nhớ giữ lời hẹn, và dạy rõ ngoại lệ khẩn cấp thì gọi ngay.
Con nói xin lỗi cả khi bị bạn làm đau, có nên sửa không?
Nên nhẹ nhàng chỉ cho con thấy con không có lỗi trong tình huống đó. Dạy con câu "con bị đau" hoặc "bạn làm con đau" để nói ra. Nếu con hay xin lỗi vì lo sợ, nên tìm hiểu thêm điều gì khiến con lo.
Có cần dạy trẻ xin lỗi khi hắt hơi, ho không?
Quan trọng nhất là thói quen quay đi và che miệng bằng khuỷu tay hay khăn giấy. Nói thêm "con xin lỗi" khi ở gần người khác là phép lịch sự tốt, nhất là với trẻ 6 tuổi trở lên. Trẻ nhỏ chỉ cần quay đi và che miệng là đủ.
Con ngại không dám hỏi người lạ ở cửa hàng, có nên ép không?
Không nên ép. Cho con đứng cạnh nghe ba mẹ hỏi nhiều lần, rồi thử để con hỏi một câu ngắn khi ba mẹ ở ngay bên. Khen khi con làm được. Bé ngại thường cần nhiều lần quan sát hơn trước khi tự nói.
Ở miền Nam hay nói "cho con qua với", có cần dạy chữ "xin lỗi" không?
Không cần đổi. "Cho con qua với ạ", "dạ cho con hỏi" đều lịch sự như nhau. Điều cần giữ là có lời mở đầu nhẹ nhàng thay vì im lặng lách qua hay hỏi cộc lốc. Mỗi vùng có cách nói riêng, đều đúng.