Đưa con đi ăn cỗ cho êm cần ba việc: kể trước cho con nghe ở đó sẽ có gì và con cần làm gì, cho con ngồi cạnh người nhà có thể gắp giúp, và dạy con vài phép cốt lõi là chào người lớn khi đến, mời cả mâm trước khi ăn, gắp phía mình, không chê món, xin phép khi rời mâm. Trẻ 4–5 tuổi làm được phần lớn những việc này nếu được chuẩn bị; trẻ nhỏ hơn chủ yếu cần ba mẹ ở bên.
Cỗ, giỗ, cưới, mừng thọ, tân gia là những dịp trẻ gặp đông người lạ, ăn những món ít gặp, ngồi lâu hơn bình thường, giữa tiếng ồn và nhiều quy tắc ngầm. Đó cũng là nơi họ hàng, hàng xóm để ý cách đứa trẻ cư xử. Bài này đi qua từng chặng của một buổi ăn cỗ, từ lúc chuẩn bị ở nhà đến lúc ra về, kèm những điểm khác nhau giữa cỗ giỗ ở quê và tiệc cưới ở nhà hàng.
Vì sao ăn cỗ khó với trẻ hơn bữa cơm nhà
Bữa cơm nhà có nhịp quen: chỗ ngồi quen, món quen, người quen. Đến cỗ, mọi thứ đổi cùng lúc. Con có thể phải ngồi cạnh người chưa gặp bao giờ, mâm có mười món mà món nào cũng lạ, người lớn nói chuyện to, có loa nhạc, có tiếng chạm cốc. Bữa ăn lại bắt đầu muộn hơn giờ ăn thường ngày vì phải chờ khách đến đủ, chờ làm lễ. Một đứa trẻ đói, mệt, choáng ngợp trước quá nhiều thứ mới rất dễ quấy.
Hiểu như vậy để ba mẹ không đặt kỳ vọng như ở nhà. Mục tiêu hợp lý ở một buổi cỗ không phải là con ngồi ngay ngắn hai tiếng, mà là con chào hỏi được, ăn được một bữa đàng hoàng, không làm phiền mâm bên cạnh, và rời mâm có xin phép. Đạt được bấy nhiêu đã là một buổi thành công.
Ăn cỗ cũng là dịp quý để trẻ thấy nếp chung của họ hàng, làng xóm: người lớn mời nhau, nhường nhau, ngồi theo vai vế. Trẻ học những điều này bằng mắt rất nhanh, nhanh hơn mọi lời giảng ở nhà, nếu ba mẹ để con có mặt ở mâm chứ không chỉ cho con chạy chơi riêng.
Chuẩn bị trước khi đi: kể cho con nghe như kể một câu chuyện
Trẻ nhỏ cư xử tốt hơn hẳn khi biết trước điều gì sẽ xảy ra. Trước buổi cỗ một hôm hoặc trên đường đi, ba mẹ kể ngắn:
- Mình đi đâu, có ai: "Mai mình về giỗ ông cố, có ông bà, các bác, các anh chị họ, có cả người con chưa gặp."
- Con sẽ làm gì khi đến: "Đến nơi con khoanh tay chào ông bà, chào các bác. Ai con không biết gọi thế nào thì nhìn mẹ, mẹ nói cho."
- Có chờ không: "Người lớn làm lễ xong mới ăn, có khi phải đợi lâu. Mẹ mang theo sách cho con xem lúc chờ."
- Con ngồi đâu: "Con ngồi cạnh mẹ. Món nào con muốn ăn thì bảo mẹ gắp."
- Khi nào được đi chơi: "Ăn xong con xin phép cả mâm rồi ra sân chơi với các anh chị, chơi gần chỗ mẹ nhìn thấy."
Cho con ăn nhẹ trước khi đi nếu biết bữa cỗ sẽ muộn. Một đứa trẻ không đói lả có thể chờ người lớn làm lễ mà không quấy, và ăn ở mâm từ tốn hơn.
Ở mâm cỗ: những phép trẻ cần nhớ
Mời cả mâm. Mâm cỗ thường bốn đến sáu người, có khi toàn người lạ. Trẻ chỉ cần một câu chung: "Con mời các ông các bà, mời các bác ăn cơm ạ." Ba mẹ nói trước để con nói theo. Người cùng mâm nghe cháu nhỏ mời thường rất vui, mời lại cháu ăn.
Chờ người lớn tuổi nhất mâm cầm đũa. Ở cỗ, người lớn tuổi nhất mâm thường được mời bắt đầu. Trẻ nhìn ba mẹ, ba mẹ cầm đũa thì con cầm.
Gắp đúng phần, không ăn hết món của mâm. Mâm cỗ chia đều cho số người, mỗi món thường vừa đủ mỗi người vài miếng. Trẻ thích giò, thích nem dễ gắp liên tục. Ba mẹ nhắc nhỏ hoặc gắp vào bát con một phần vừa phải, để con hiểu mỗi người một phần.
Không bới, không chê. Món lạ, món không thích thì không gắp. Không nói to "con không ăn cái này" trước mặt người cùng mâm.
Dùng đũa, thìa chung nếu có. Mâm cỗ đông người lạ, phép dùng đũa chung càng quan trọng. Nhiều nơi đặt sẵn thìa chung cho bát canh, bát miến.
Nói nhỏ, không đứng lên ngồi xuống. Mâm cỗ sát nhau, trẻ đứng lên dễ va vào người mâm bên. Cần gì thì nói với ba mẹ.
Đám giỗ ở quê: chờ lễ, hạ cỗ và nếp riêng của từng nhà
Ở nhiều vùng, đám giỗ có phần làm lễ trước bữa ăn: gia chủ dâng cỗ lên ban thờ, khấn vái, chờ một lúc rồi mới hạ cỗ xuống mời khách. Thời gian chờ này có khi khá dài với trẻ. Ba mẹ có thể đưa con lên thắp nén hương theo nếp nhà nếu gia đình làm vậy, giải thích ngắn gọn "hôm nay là ngày nhớ ông cố", rồi cho con ngồi chờ ở chỗ yên tĩnh. Không cần giảng giải nhiều, cũng không ép trẻ làm điều con chưa hiểu hay sợ.
Trẻ cần biết vài điều nên tránh trong lúc lễ: không chạy nhảy, la hét ở gian thờ; không bốc đồ trên ban thờ hay mâm cỗ chưa hạ; không nghịch hương, nến. Đây là phép tôn trọng gia chủ và cũng là chuyện an toàn với lửa. Nói với con bằng giọng bình thường, không doạ ma quỷ để con sợ mà ngồi yên.
Mỗi dòng họ, mỗi vùng có nếp giỗ riêng: có nơi trẻ con ngồi mâm riêng, có nơi ngồi cùng người lớn; có nơi con cháu phải mặc áo dài, có nơi không. Ba mẹ quan sát và theo nếp của gia chủ. Khi không rõ, hỏi người lớn trong họ một câu là được, và con thấy ba mẹ hỏi nếp là con cũng học được sự cẩn trọng khi ở nhà người khác.
Tiệc cưới ở nhà hàng: khác gì cỗ ở nhà
Tiệc cưới ở nhà hàng thường bắt đầu bằng phần nghi lễ trên sân khấu, có khi kéo dài, rồi mới lên món. Món lên lần lượt, mỗi món một đĩa cho cả bàn. Trẻ khó hiểu vì sao đồ ăn chưa ra mà đã ngồi lâu, và khi món ra lại phải chờ người lớn chia. Ba mẹ nên mang theo vài thứ nhỏ cho con lúc chờ: một cuốn sách tranh, giấy và bút màu. Đồ chơi phát tiếng ồn thì không nên.
Bàn tiệc cưới thường ghép với người không quen. Trẻ chào mọi người cùng bàn, nói chuyện nhỏ nhẹ. Khi món lên, ba mẹ chia vào bát con trước một phần vừa đủ, tránh để con tự gắp từ đĩa chung giữa bàn tròn quay, dễ đổ. Đĩa xoay giữa bàn là thứ trẻ rất thích quay; cần nhắc con không quay khi người khác đang gắp.
Phép lịch sự riêng của tiệc cưới: trẻ không chạy lên sân khấu khi cô dâu chú rể đang làm lễ, không nghịch hoa trang trí, bóng bay của tiệc. Khi cô dâu chú rể đến bàn chào khách, con đứng lên cùng người lớn, nói một câu chúc đơn giản ba mẹ dặn trước, như "con chúc cô chú hạnh phúc ạ".
Khi con chán, quấy giữa buổi cỗ
Dù chuẩn bị kỹ, trẻ vẫn có thể quấy. Phản ứng hợp lý tuỳ vào nguyên nhân:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Ba mẹ làm gì |
|---|---|---|
| Kêu đói, đòi ăn khi chưa hạ cỗ | Bữa muộn hơn giờ ăn thường | Cho con ăn chút đồ mang theo ở chỗ kín đáo, không bốc trên mâm |
| Ngọ nguậy, đòi xuống liên tục | Ngồi lâu quá sức | Cho con xin phép rồi dẫn ra ngoài đi một vòng, quay lại sau |
| Khóc, bịt tai | Ồn quá, đông quá | Đưa con ra chỗ yên tĩnh vài phút, không mắng trước mọi người |
| Cãi nhau, giành đồ với anh chị họ | Mệt, buồn ngủ | Tách con ra, nói nhỏ, cân nhắc về sớm nếu con quá mệt |
| Nói to những câu khiến người lớn ngại | Trẻ nói thật điều mình thấy | Đỡ lời nhẹ nhàng, nói chuyện riêng với con sau |
Không có gì sai khi ba mẹ đưa con về sớm hơn dự định nếu con đã quá mệt. Xin phép gia chủ, cảm ơn, con chào mọi người rồi về. Một buổi ra về đúng lúc tốt hơn nhiều so với một trận khóc giữa tiệc mà cả nhà ai cũng nhớ.
Ra về: chào, cảm ơn, và nhắc lại chuyện tốt
Trước khi về, con chào gia chủ và những người lớn con đã gặp. Trẻ 5–6 tuổi đã nói được "con chào bác, con cảm ơn bác ạ" khi ra về. Nhiều trẻ quên vì đang mải chơi; ba mẹ gọi con lại, nói nhỏ "mình chào bác đã rồi về con". Lời chào lúc về để lại ấn tượng không kém lời chào lúc đến.
Trên đường về, ba mẹ nhắc lại một hai điều con đã làm tốt, cụ thể: "Hôm nay con mời cả mâm, ông Tư khen con đấy", "Con ngồi chờ lễ lâu mà không kêu ca, mẹ thấy con giỏi". Lời khen cụ thể giúp con nhớ những gì nên làm cho lần sau.
Chuyện chưa tốt thì để hôm sau, lúc con nghỉ ngơi đã đủ. Hỏi con thấy thế nào, chỗ nào con thấy khó, rồi cùng nghĩ cách cho lần sau. Mỗi buổi cỗ là một lần tập; trẻ cần nhiều lần mới thuần thục, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Những tình huống khó ở mâm cỗ và cách gỡ
Người cùng mâm mời con uống rượu, bia "cho biết". Ở một số cỗ quê, người lớn đùa đưa cốc cho trẻ nhấp thử. Ba mẹ từ chối thay con dứt khoát mà vẫn vui vẻ: "Cháu còn nhỏ, cháu uống nước ngọt thôi bác ạ." Dạy con câu tự nói được: "Con cảm ơn bác, con không uống ạ." Đây là chỗ sức khoẻ của trẻ đứng trước phép nể nang.
Người lớn gắp quá nhiều cho cháu. Ông bà, các bác ở cỗ rất hay gắp đầy bát cháu cho "lớn nhanh". Con cảm ơn, ăn được bao nhiêu thì ăn, phần còn lại ba mẹ khéo léo ăn giúp hoặc để gọn trong bát. Không cần bắt con ăn hết cho người gắp vui.
Con làm đổ bát canh ra mâm. Chuyện thường gặp ở mâm đông. Ba mẹ bình tĩnh xin lỗi người cùng mâm, cùng con lau, nhờ gia chủ thêm khăn nếu cần. Con thấy làm đổ thì xin lỗi và lau, không phải cuống quýt hay bị mắng trước mọi người.
Con buột miệng hỏi to điều tế nhị. Trẻ có thể hỏi "sao bác kia béo thế", "sao ông không có răng". Ba mẹ đáp ngắn, nhẹ nhàng, chuyển chủ đề, rồi giải thích riêng với con sau rằng nhận xét về cơ thể người khác khiến họ ngại. Không mắng con trước mặt người được nhắc đến, vì như vậy làm không khí khó xử hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi có nên mang theo đi ăn cỗ không?
Có thể, nếu ba mẹ chuẩn bị đồ ăn riêng, đồ dùng, và chấp nhận một người phải trông bé gần như suốt buổi. Không đòi bé ngồi mâm lâu. Nếu buổi cỗ quá đông, ồn, kéo dài, có khi nên để bé ở nhà với người thân.
Con không biết gọi họ hàng thế nào, có cần dạy trước không?
Rất nên. Trước khi đi, kể tên và cách gọi vài người chính con sẽ gặp. Đến nơi, con không chắc thì nhìn ba mẹ, ba mẹ nói nhỏ cho con. Không ai trách đứa trẻ hỏi cách gọi, chỉ ngại khi trẻ không chào ai.
Có nên cho con ngồi mâm trẻ con riêng?
Tuỳ nếp gia chủ. Mâm trẻ con riêng thường vui hơn với trẻ lớn, nhưng trẻ dưới 5 tuổi vẫn cần người lớn gắp giúp. Nếu con ngồi mâm riêng, nhờ một anh chị lớn để ý hoặc ba mẹ thỉnh thoảng qua xem.
Trẻ có phải lạy hay vái ở đám giỗ không?
Đó là nếp riêng của từng nhà. Nếu gia đình có thói quen cho con cháu thắp hương, ba mẹ hướng dẫn con nhẹ nhàng. Nếu con sợ hoặc chưa muốn, không nên ép. Trẻ đứng nghiêm trang cùng người lớn cũng là lễ phép.
Con lấy đồ ăn trên mâm mang đi chơi, có thất lễ không?
Ở mâm cỗ, mỗi phần thuộc về mâm đó, mang đi chỗ khác dễ khiến người cùng mâm thiếu phần và rơi vãi khắp nơi. Nhắc con ăn tại chỗ, muốn mang theo thì xin ba mẹ lấy phần của mình vào bát.
Người lớn trong họ trêu chọc con trong bữa cỗ, ba mẹ nên làm gì?
Nếu lời trêu làm con khó chịu, ba mẹ nhẹ nhàng chuyển hướng câu chuyện hoặc nói đỡ cho con một câu. Con không cần cười theo khi bị trêu quá đà. Sau đó nói riêng với con rằng con không làm gì sai.