Sang nhà bạn chơi: dạy con xin phép trước khi cầm đồ, vào phòng, mở tủ lạnh

Ở nhà người, nguyên tắc chung dạy con là: thứ gì không phải của mình thì hỏi trước khi cầm, chỗ nào chưa được mời thì hỏi trước khi vào. Cụ thể: xin phép trước khi cầm đồ chơi, đồ trang trí; gõ cửa và chờ trả lời trước khi vào phòng ngủ; không tự mở tủ lạnh, tủ bếp, ngăn kéo; hỏi chỗ nhà vệ sinh; và nếu chủ nhà nói "không", con chấp nhận rồi chọn việc khác. Trẻ 4–5 tuổi bắt đầu nhớ được câu "cho con xem cái này được không ạ"; trẻ 8–10 tuổi tự nhớ phần lớn các phép này.

Những phép tắc này không nhằm biến con thành đứa trẻ rụt rè ở nhà người, mà để con hiểu ranh giới giữa đồ của mình và đồ của người khác, giữa không gian chung và không gian riêng. Đứa trẻ hiểu ranh giới cũng dễ đòi người khác tôn trọng ranh giới của mình.

Ranh giới: chỗ chung, chỗ riêng, đồ chung, đồ riêng

Trẻ nhỏ chưa tự phân biệt được đâu là không gian chung của một ngôi nhà. Với con, nhà mình thì chỗ nào cũng được vào; nên sang nhà người, con mặc định giống vậy. Việc của ba mẹ là giúp con hình dung: phòng khách, sân, chỗ chủ nhà mời vào chơi là chỗ chung; phòng ngủ, bếp, phòng làm việc, ban công là chỗ riêng, phải được mời hoặc xin phép.

Đồ đạc cũng vậy. Đồ chơi chủ nhà bày ra cho trẻ là đồ được phép chơi, sau khi đã hỏi hoặc được mời. Đồ trang trí trên kệ, đồ của người lớn, điện thoại, máy tính, đồ trong ngăn kéo là đồ riêng, không chạm vào dù trông hấp dẫn đến đâu. Khi không chắc, câu trả lời mặc định là hỏi.

Cách dạy hiệu quả là nói theo nguyên tắc chứ không liệt kê từng món: "Không phải đồ của mình thì mình hỏi trước." Trẻ 6 tuổi trở lên áp dụng được nguyên tắc vào tình huống mới; trẻ nhỏ hơn cần ba mẹ nhắc tại chỗ, nhẹ nhàng: "Cái này của cô, mình hỏi cô trước nhé."

Các tình huống thường gặp và câu mẫu cho con

Bảng dưới là những tình huống trẻ gặp nhiều nhất khi sang nhà bạn bè, họ hàng. Câu mẫu dùng "con" với người lớn; với bạn cùng tuổi, con nói "mình" và "bạn".

Dòng cuối là dòng khó nhất với trẻ. Nghe "không" mà không nài, không giận, là kỹ năng phải tập nhiều lần, và nó bắt đầu từ chính nhà mình: khi ba mẹ nói không với con một cách bình thản, có lý do ngắn gọn, con học được rằng "không" là một câu trả lời bình thường.

Tủ lạnh, tủ bếp và đồ ăn ở nhà người

Mở tủ lạnh nhà người là một trong những chuyện trẻ hay vô tình làm nhất, vì ở nhà mình con quen tự lấy nước, lấy sữa. Với nhiều gia đình, tủ lạnh, tủ bếp là không gian riêng tư, trong đó có đồ ăn đã tính cho bữa, đồ đang để dành, có khi cả thuốc. Dạy con rõ: ở nhà người, đói hay khát thì nói với người lớn, không tự mở.

Khi chủ nhà mời ăn, con nhận bằng lời cảm ơn và, với người lớn, bằng hai tay. Món không thích hoặc không ăn được, con từ chối nhẹ: "Dạ, con cảm ơn cô, con không ăn món này ạ." Không chê món, không nhăn mặt, không nói "món này dở". Nếu con có dị ứng thực phẩm, ba mẹ nói trước với chủ nhà, đừng để con phải tự giải thích.

Trẻ 7–10 tuổi ở nhà bạn lâu, như cả buổi chiều, có thể được chủ nhà nói "đói thì cứ lấy bánh trong hộp này". Khi đó con được lấy đúng chỗ được chỉ, đúng thứ được mời, và vẫn nên nói một câu khi lấy. Lời mời ăn chỗ này không có nghĩa là được mở mọi tủ trong bếp.

Phòng riêng: gõ cửa và chờ

Phép gõ cửa nên dạy từ nhà mình: con gõ cửa phòng ba mẹ trước khi vào, và ba mẹ cũng gõ cửa phòng con, nhất là khi con từ khoảng 6–7 tuổi. Trẻ quen được tôn trọng không gian riêng ở nhà sẽ tự nhiên tôn trọng không gian của người khác. Ngược lại, nếu ở nhà không ai gõ cửa, dặn con gõ cửa ở nhà người chỉ là luật lạ khó nhớ.

Cách gõ cửa đúng: gõ nhẹ vài tiếng, chờ có tiếng trả lời "vào đi" mới mở. Không có ai trả lời thì không vào. Cửa mở hé thì vẫn gõ hoặc gọi. Với phòng ngủ của ông bà, của người lớn trong nhà người, con không vào nếu không có người lớn dẫn, kể cả khi bạn rủ.

Khi chơi trong phòng bạn, con giữ phép như khi ở phòng khách: không lục tủ quần áo, ngăn bàn học, cặp sách của bạn; không đọc nhật ký, không mở điện thoại của bạn. Trẻ 8–10 tuổi bắt đầu có đồ riêng tư như sổ tay, thư từ, và rất nhạy cảm khi bị người khác xem. Dạy con rằng tò mò là tự nhiên, nhưng đồ riêng của bạn thì chỉ xem khi bạn chủ động đưa.

Khi con quên phép: nhắc thế nào trước mặt chủ nhà

Đến gần, nói nhỏ, ngang tầm con. Ngồi xuống bên con, nói nhỏ: "Cái này của cô, mình hỏi cô trước nhé." Không gọi to từ ghế, không giật đồ khỏi tay con. Nhắc nhỏ giữ thể diện cho con và cũng ít làm phiền chủ nhà.

Làm mẫu câu xin phép. Nếu con còn nhỏ hoặc đang ngại, ba mẹ nói thay một lần: "Chị ơi, bé nhà em muốn xem bể cá, cho bé xem được không chị?" Con nghe và lần sau nhớ câu đó.

Nếu con lỡ làm vỡ, làm hỏng. Ba mẹ bình tĩnh, xin lỗi chủ nhà, cùng con dọn nếu an toàn, và hỏi cách đền bù nếu đồ có giá trị. Mời con nói lời xin lỗi khi con đã bình tĩnh, không bắt con xin lỗi trong lúc đang hoảng.

Không so sánh với con của chủ nhà. Câu "nhìn bạn Na kìa, bạn có đụng gì đâu" khiến con xấu hổ và có khi ghét luôn người bạn đó. Nhắc phép tắc, không so sánh con với ai.

Khi chủ nhà nói "cứ tự nhiên như ở nhà"

Nhiều chủ nhà hiếu khách nói với trẻ: "Cứ tự nhiên, thích gì cứ lấy." Đây là lời mời thật lòng, nhưng trẻ nhỏ hiểu theo nghĩa đen, và có thể mở mọi ngăn kéo, cầm mọi món đồ. Ba mẹ nên giúp con hiểu lời mời ấy ở mức vừa phải: con được thoải mái chơi ở chỗ được mời, với đồ được bày ra, và vẫn hỏi khi muốn đụng vào thứ khác.

Với trẻ lớn, giải thích rằng "cứ tự nhiên" là cách người lớn nói để khách bớt ngại, không phải giấy phép đi lại mọi nơi. Con đáp lại lời mời bằng cách cảm ơn và cư xử thoải mái nhưng vẫn để ý: ăn xong thì dọn bát của mình vào bếp nếu chủ nhà đồng ý, chơi xong thì cất đồ về chỗ cũ.

Ở nhà ông bà, cô chú ruột hay sang chơi thường xuyên, phép tắc có thể nới hơn, và đó là chuyện của từng gia đình. Chỉ cần ba mẹ nói rõ với con những gì được làm ở từng nhà, thay vì để con tự đoán rồi bị nhắc giữa chừng.

Những chỗ không an toàn trong nhà người: dặn rõ hơn ở nhà mình

Nhà mình đã được ba mẹ rà kỹ: ổ điện có nắp che, thuốc để cao, ban công có lưới, cửa ra hồ bơi hay bể nước có khoá. Nhà người khác chưa chắc đã vậy, nhất là nhà không có trẻ nhỏ, nhà ông bà lớn tuổi. Vì thế phép xin phép ở nhà người còn có một lý do nữa ngoài lịch sự: giữ an toàn cho con.

Trước khi đi, ba mẹ dặn con những chỗ không tự đến dù không ai cấm: ban công, sân thượng, cầu thang không có tay vịn, bể nước, ao, hồ cá lớn, bếp đang nấu, nhà kho, chỗ để xe. Đến nơi, ba mẹ đi một vòng nhìn nhanh, hỏi chủ nhà những chỗ cần tránh, và nếu có chỗ nguy hiểm thì ở gần con hơn bình thường.

Với thuốc men, hoá chất tẩy rửa, dao kéo, bật lửa, dạy con nguyên tắc rõ ràng: thấy ở đâu cũng không cầm, báo người lớn. Trẻ nhỏ hay nhầm thuốc viên với kẹo; trẻ lớn tò mò với bật lửa. Một quy tắc giữ nguyên ở mọi nhà giúp con không phải tự phán đoán.

Cuối cùng, nếu ở nhà người con bị ai rủ vào một phòng riêng, đóng cửa, chơi trò "bí mật không được kể với ba mẹ", con được quyền từ chối và kể lại ngay. Đây không phải chuyện lễ phép, mà là chuyện an toàn, và nó đứng trên mọi phép tắc làm khách.

Theo tuổi: mỗi giai đoạn tập trọng tâm gì

Không cần dạy hết các phép trên cùng lúc. Mỗi độ tuổi chọn một hai trọng tâm, tập đến khi thành nếp rồi thêm phép mới:

• 2–3 tuổi: ba mẹ đi cùng mọi lúc, cất hoặc che đồ dễ vỡ, tập một câu duy nhất "cho con xem với" kèm chỉ tay. Mục tiêu là con quen chờ người lớn gật đầu.
• 4–5 tuổi: tập câu "cho con cầm cái này được không ạ", tập nghe chữ "không" mà không ăn vạ, biết hỏi chỗ đi vệ sinh. Ba mẹ vẫn ở trong tầm nhìn.
• 6–7 tuổi: tập gõ cửa phòng và chờ, không tự mở tủ bếp, tủ lạnh, cất đồ chơi về chỗ cũ khi chơi xong. Con bắt đầu tự áp dụng được nguyên tắc vào tình huống mới.
• 8–10 tuổi: tôn trọng đồ riêng tư của bạn như sổ tay, điện thoại; tự xin nước, xin phép dùng đồ; biết dọn bát của mình khi được mời ăn; chào chủ nhà khi ra về mà không cần nhắc.

Trẻ có thể làm tốt ở nhà này mà quên ở nhà khác, nhất là khi nhà đó có nhiều đồ lạ hoặc có bạn cùng tuổi rủ rê. Đó là chuyện bình thường trong quá trình học, không phải dấu hiệu con thụt lùi.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì nhớ được phải xin phép trước khi cầm đồ nhà người?

Trẻ khoảng bốn năm tuổi bắt đầu nhớ được khi được nhắc trước và nhắc tại chỗ. Từ sáu bảy tuổi, phần lớn trẻ tự áp dụng được nguyên tắc "không phải đồ của mình thì hỏi trước". Trẻ 2–3 tuổi vẫn cần ba mẹ đi theo sát và cất trước đồ dễ vỡ.

Con mở tủ lạnh nhà người, ba mẹ nên phản ứng thế nào?

Đến gần nhắc nhỏ: "Ở nhà người mình không tự mở tủ, con khát thì nói với mẹ hoặc xin cô nhé." Xin lỗi chủ nhà ngắn gọn nếu cần. Sau buổi đó giải thích thêm vì sao tủ lạnh, tủ bếp là đồ riêng của nhà người, không trách mắng nặng nề.

Chủ nhà nói "cứ để bé lấy", có nên để con tự do không?

Cảm ơn chủ nhà và để con chơi thoải mái với những gì được mời, nhưng vẫn nhắc con hỏi trước khi đụng vào đồ khác. Lời mời của chủ nhà thường là xã giao thân thiện; con biết giữ phép vẫn là điều chủ nhà quý hơn.

Có nên dạy con gõ cửa phòng ở chính nhà mình không?

Nên, và ba mẹ cũng gõ cửa phòng con. Trẻ học phép gõ cửa nhanh nhất khi đó là nếp trong nhà. Khi được tôn trọng không gian riêng, con hiểu vì sao phải tôn trọng phòng riêng của người khác, và việc gõ cửa ở nhà người trở nên tự nhiên.

Con bị bạn chủ nhà từ chối cho chơi đồ chơi, con buồn, phải làm sao?

Ghi nhận nỗi buồn của con, giải thích rằng đồ là của bạn nên bạn được quyết định, giống như con được quyết định với đồ của con. Gợi ý con chơi món khác hoặc rủ bạn chơi trò chung. Không ép con của chủ nhà phải đưa đồ.

Ở nhà người, con được tự đi vệ sinh không hay phải có ba mẹ?

Trẻ đã tự đi vệ sinh được thì hỏi chủ nhà chỗ đi, rồi tự đi; ba mẹ có thể dẫn tới cửa lần đầu. Trẻ nhỏ hơn cần ba mẹ đi cùng. Dạy con dùng xong xả nước, rửa tay, tắt đèn, đóng cửa; đó là những phép lịch sự chủ nhà để ý.