Khi con đến nói chuyện, ba mẹ đặt máy xuống — úp mặt hoặc để sang bên — nhìn con và nghe hết câu. Nếu đang dở việc gấp, ba mẹ nói rõ: "Con chờ mẹ một chút, mẹ trả lời xong tin này là nghe con," rồi giữ đúng lời. Đây là cách dạy phép lịch sự với điện thoại hiệu quả nhất, vì trẻ 2–10 tuổi học phép tắc chủ yếu bằng mắt: con thấy người lớn dùng máy thế nào thì sẽ dùng máy thế ấy.
Ba mẹ không cần trở thành người không bao giờ cầm máy. Công việc, việc nhà, liên lạc với họ hàng đều cần điện thoại. Điều con cần thấy là một quy tắc rõ ràng: người thật đang nói với mình được ưu tiên hơn cái máy, trừ khi có việc gấp và mình đã nói trước. Phần dưới đây là những thói quen nhỏ, câu nói cụ thể và cách xử lý những ngày bận, để ba mẹ giữ được nếp ấy mà không áp lực.
Vì sao lời dặn không bằng việc ba mẹ làm
Ba mẹ có thể dặn con trăm lần "người lớn nói thì con ngẩng lên", nhưng nếu chính ba mẹ vừa nghe con kể chuyện vừa lướt máy, đáp "ừ, ừ" mà không nhìn, con sẽ học theo cái ba mẹ làm. Trẻ nhỏ không phân biệt được "ba bận việc quan trọng" với "ba không muốn nghe con". Con chỉ thấy: khi con nói, mắt ba ở chỗ khác.
Các nhà nghiên cứu gia đình dùng chữ "technoference" — ghép từ technology và interference — để chỉ những lúc thiết bị chen vào tương tác giữa người với người, trong đó có cha mẹ với con. Nhiều nghiên cứu theo hướng này ghi nhận rằng cha mẹ hay bị máy cắt ngang thì trẻ dễ tìm cách khác để gây chú ý, như làm ồn, ăn vạ. Mức độ và nguyên nhân còn được tiếp tục tìm hiểu, nhưng ý chính rất gần với kinh nghiệm hằng ngày của nhiều nhà.
Còn một lý do nữa: lễ phép là chuyện hai chiều. Khi ba mẹ đòi con dừng xem phim để chào khách, nhưng chính mình lại không dừng máy khi con gọi, con sẽ thấy phép lịch sự chỉ là luật người lớn đặt cho trẻ con. Ngược lại, khi ba mẹ cũng giữ, lời nhắc của ba mẹ có sức nặng hơn hẳn.
Năm thói quen nhỏ khi con đến nói chuyện
Không cần thay đổi lớn. Năm việc dưới đây chỉ mất vài giây mỗi lần, nhưng lặp lại mỗi ngày sẽ thành nếp mà con nhìn thấy rõ.
- Đặt máy xuống, úp mặt máy. Động tác này nói với con rằng "bây giờ là lúc của con". Máy vẫn nằm trong tầm tay nếu cần, nhưng màn hình không sáng lên giữa câu chuyện.
- Hạ người ngang tầm mắt với trẻ nhỏ. Với bé 2–5 tuổi, ngồi xuống hoặc quỳ một gối để nhìn con. Con sẽ nói nhiều hơn và bình tĩnh hơn khi không phải ngước lên nói với một người đang cúi xuống máy.
- Nghe hết câu rồi mới đáp. Trẻ kể chuyện thường lòng vòng. Ba mẹ kiên nhẫn nghe hết, nhắc lại một ý con nói: "À, hôm nay bạn Na cho con mượn bút." Con biết mình được nghe thật.
- Nói trước khi phải cầm máy. "Mẹ cần trả lời cô giáo một tin, con đợi mẹ hai phút nhé." Rồi giữ đúng: xong thì quay lại, nói "giờ mẹ nghe con". Lời hứa nhỏ được giữ đều là bài học về chữ tín.
- Xin lỗi khi lỡ. Nếu ba mẹ vừa nghe con vừa lướt máy rồi nhận ra, nói ngay: "Ba xin lỗi, ba lơ đãng. Con kể lại cho ba nghe nhé." Một lời xin lỗi với con là cách dạy con xin lỗi tốt nhất.
Năm việc này không đòi ba mẹ dành hàng giờ. Có khi câu chuyện của con chỉ dài một phút; điều làm nên khác biệt là trong một phút ấy con có trọn sự chú ý của ba mẹ.
Những lúc nên cất máy hẳn, và những lúc linh hoạt được
Không phải lúc nào cũng cần cất máy, và cũng không phải lúc nào cầm máy cũng là thất lễ. Bảng dưới đây giúp ba mẹ tự đặt ranh giới cho mình, rồi nói cho con biết để con hiểu luật nhà.
| Lúc | Gợi ý | Con học được gì |
|---|---|---|
| Con đang kể chuyện, hỏi điều gì | Đặt máy xuống, nhìn con, nghe hết | Người trước mặt được ưu tiên |
| Đón con ở cổng trường | Cất máy trước khi con ra; vài phút đầu là để hỏi chuyện con | Gặp nhau là chào và hỏi han trước |
| Bữa cơm gia đình | Máy cất xa, tắt tiếng theo luật cả nhà | Bữa ăn là lúc nói chuyện với nhau |
| Giờ đọc truyện, giờ ngủ của trẻ nhỏ | Không cầm máy; nếu cần xem giờ thì xem nhanh rồi cất | Thời gian bên con không bị cắt ngang |
| Con chơi một mình, ba mẹ ngồi gần | Linh hoạt — có thể làm việc trên máy, nhưng ngẩng lên khi con gọi | Ai cũng có việc riêng, và vẫn đáp lời nhau |
| Chờ khám, chờ xe cùng con | Linh hoạt — có lúc xem máy, có lúc trò chuyện, chơi đố cùng con | Máy là một lựa chọn, không phải lựa chọn duy nhất |
Điều quan trọng là nói luật ra thành lời để con hiểu ba mẹ đang làm gì và vì sao. "Mẹ cất máy vì giờ là giờ đọc truyện của con" giúp con thấy đây là nếp có chủ đích, không phải chuyện tuỳ hứng của người lớn.
Thay cái máy trong tay bằng gì khi ngồi cùng con
Nhiều người lớn cầm máy không phải vì có việc mà vì tay quen cầm, nhất là những lúc rảnh ngắn ngồi cạnh con. Một vài lựa chọn dưới đây giúp khoảng thời gian ấy thành lúc gần con, không tốn công chuẩn bị.
- Trò đố miệng. "Con đoán xem trong bếp có mấy cái nồi?", "Kể ba con vật có bốn chân." Chơi được ở mọi nơi, không cần đồ dùng, hợp với trẻ 3–8 tuổi.
- Kể chuyện ngày xưa của ba mẹ. Trẻ rất thích nghe ba mẹ hồi bằng tuổi mình đi học thế nào, chơi gì. Đây cũng là dịp kể những lần ba mẹ được dạy lễ phép hồi nhỏ.
- Việc nhà làm cùng. Nhặt rau, gấp quần áo, tưới cây. Tay bận thì máy tự nằm yên, và câu chuyện đến tự nhiên trong lúc làm.
- Đọc sách giấy cạnh con. Với trẻ lớn, ba mẹ đọc sách của mình, con đọc sách của con. Con thấy người lớn cũng có lúc rời màn hình để làm một việc chậm, yên.
Không cần làm tất cả. Chỉ cần mỗi ngày có vài lần ba mẹ chọn những việc này thay cho chiếc máy, con sẽ nhận ra và nhớ.
Những ngày bận: giữ phép mà không tự trách
Có những ngày ba mẹ làm việc từ xa, có những nghề phải trả lời khách liên tục, có những lúc trong nhà có người ốm cần theo dõi tin. Lúc đó, cố gắng không cầm máy trước mặt con là điều không thực tế, và tự trách cũng không giúp gì. Điều làm được là cho con biết hoàn cảnh: "Hôm nay mẹ phải trực máy nhiều, con cần gì thì chạm vai mẹ, mẹ sẽ nhìn con."
Một cách nhiều nhà dùng là chia khung giờ rõ ràng: buổi tối từ lúc ăn cơm đến lúc con đi ngủ là khung giờ ít máy nhất, ngoài khung ấy thì linh hoạt. Trẻ dễ chấp nhận việc ba mẹ bận khi biết chắc có một quãng thời gian thuộc về con. Chỗ để máy cố định trong nhà — giỏ, khay, góc kệ — cũng giúp người lớn tự nhắc mình, bởi thói quen cầm máy phần lớn đến từ việc máy nằm sẵn trong tay.
Với những thông báo không gấp, tắt bớt tiếng báo là việc đơn giản mà hiệu quả. Mỗi tiếng "ting" kéo mắt người lớn xuống máy theo phản xạ, dù không định xem. Ít tiếng báo hơn nghĩa là ít lần câu chuyện với con bị cắt ngang. Đây không phải chuyện kỹ thuật mà là chuyện ưu tiên: ba mẹ chọn những gì được phép làm mình rời mắt khỏi con.
Khi con nhắc ba mẹ cất máy
Con nói "ba toàn xem điện thoại". Câu này nghe có thể chạnh lòng, nhưng là lời thật của con. Ba mẹ không cần thanh minh dài, chỉ cần đáp: "Con nói đúng, ba sẽ để ý hơn," rồi cất máy. Con thấy lời mình được nghe, sẽ tiếp tục nói thật với ba mẹ.
Con giật máy khỏi tay ba mẹ. Ba mẹ cầm lại nhẹ nhàng, nói rõ: "Con muốn mẹ chú ý tới con phải không? Con gọi mẹ, hoặc chạm tay mẹ nhé, không giật máy." Sau đó mẹ đặt máy xuống thật. Con học được cách xin sự chú ý đúng phép, và biết cách ấy có hiệu quả.
Con 9 tuổi bắt bẻ khi bị nhắc cất máy. "Sao ba được xem mà con không được?" là câu hỏi công bằng. Ba mẹ thừa nhận luật áp cho cả nhà, nói rõ những ngoại lệ vì công việc, và mời con cùng đặt luật. Một luật con góp ý vào thì con giữ bằng lòng.
Ông bà xem điện thoại nhiều khi trông cháu. Ba mẹ không trách ông bà trước mặt con. Có thể nhờ khéo: "Bà ơi, cháu đang mê nghe bà kể chuyện, bà kể cháu nghe chuyện ngày xưa nhé." Khi có việc khác vui hơn, chiếc máy thường tự được đặt xuống.
Nếp nhà lớn lên cùng con
Trẻ 2–4 tuổi chưa nói ra được, nhưng nhớ cảm giác được nhìn, được nghe. Trẻ 5–7 tuổi bắt đầu để ý và hay so sánh: "Sao mẹ được cầm máy lúc ăn?". Trẻ 8–10 tuổi thì nhìn rất kỹ, và sẽ dùng chính cách ba mẹ dùng máy làm thước đo cho mình. Ở mỗi tuổi, cách ba mẹ đặt máy xuống khi con nói là lời dạy rõ nhất về phép lịch sự với màn hình.
Đến lúc con có máy riêng, những thói quen nhỏ hôm nay sẽ quay lại: con úp máy khi ông bà nói chuyện, con nói "con trả lời tin này xong rồi nghe mẹ nhé", con cất máy trước bữa cơm. Con làm vậy không phải vì đã thuộc lòng một bộ quy tắc, mà vì con đã lớn lên trong một ngôi nhà mà người lớn cũng làm như thế.
Nếp ấy cũng cần được nói chuyện lại theo thời gian. Mỗi dịp đầu năm học, ba mẹ có thể ngồi cùng con xem lại luật nhà về điện thoại: điều gì vẫn giữ tốt, điều gì cả nhà hay quên, ai cần cố gắng hơn — kể cả ba mẹ. Một buổi nói chuyện ngắn như vậy cho con thấy luật nhà không phải lệnh từ trên xuống, mà là thoả thuận cả nhà cùng giữ và cùng sửa khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ cầm điện thoại trước mặt con có phải là xấu không?
Không. Điện thoại là công cụ làm việc và liên lạc. Điều con học là cách ba mẹ dùng: có đặt máy xuống khi con nói không, có nói trước khi phải trả lời việc gấp không, có cất máy ở bữa cơm không. Cầm máy có ý thức khác hẳn cầm máy lơ đãng.
Làm việc tại nhà, ba mẹ giữ phép này thế nào?
Chia khung giờ rõ ràng, nói với con lúc nào ba mẹ đang làm việc và lúc nào dành cho con. Trong giờ làm việc, cho con một cách gọi đúng phép như chạm vai, và ba mẹ ngẩng lên khi con gọi, dù chỉ để nói "chờ mẹ năm phút".
Con đòi ba mẹ chơi cùng suốt, không cho cầm máy thì sao?
Trẻ cần được chú ý, nhưng cũng cần học chờ. Ba mẹ dành một khoảng chơi trọn vẹn với con, rồi nói rõ "giờ mẹ cần làm việc, con chơi gần mẹ nhé". Khi con biết chắc sẽ có thời gian của mình, con dễ chờ hơn.
Đón con ở trường mà đang có cuộc gọi công việc, nên làm gì?
Nếu được, kết thúc cuộc gọi trước khi con ra. Nếu không, ra hiệu cho con biết, nói nhanh "ba đang có cuộc gọi, ba xong ngay", rồi kết thúc sớm nhất có thể. Sau đó hỏi chuyện con, để con thấy ba vẫn ưu tiên con.
Có nên cho con kiểm tra xem ba mẹ có giữ luật cất máy không?
Có, nếu con nhắc bằng lời lễ phép. Giao cho con vai "người giữ luật" trong bữa cơm hay giờ đọc truyện giúp con thấy luật áp cho cả nhà, và tập cho con cách góp ý với người lớn đúng mực, không hỗn.
Ba mẹ lỡ to tiếng qua điện thoại trước mặt con thì sao?
Sau đó nói với con: "Lúc nãy ba nói to quá, ba đang bực việc. Ba không giận con." Trẻ nhỏ dễ nghĩ mình là nguyên nhân. Một lời giải thích ngắn vừa trấn an con, vừa cho con thấy người lớn cũng nhận lỗi.