Điện thoại của ai là đồ riêng của người đó, kể cả máy của ba mẹ. Muốn dùng, con hỏi trước và nói rõ để làm gì: "Mẹ ơi, cho con mượn máy gọi cho bà ạ." Được cho mượn thì con chỉ làm đúng việc đã xin, không mở tin nhắn, ảnh hay ứng dụng khác; xong việc thì trả tận tay, nói cảm ơn. Ba ý này — hỏi, dùng đúng việc, trả và cảm ơn — áp cho máy của ông bà, anh chị, bạn bè và cả máy tính, máy tính bảng dùng chung trong nhà.
Trẻ 2–4 tuổi chưa hiểu "đồ riêng" nhưng tập được thói quen chìa hai tay xin và không tự lấy máy trên bàn. Trẻ 5–7 tuổi hiểu được "chỉ dùng việc đã xin". Trẻ 8–10 tuổi, khi bắt đầu đọc được tin nhắn và tự mở các mục trong máy, cần thêm phần tế nhị nhất: thấy tin nhắn đến trên máy người khác thì không đọc, không trả lời thay, không kể lại.
Vì sao trẻ hay tự lấy máy, và vì sao cần dạy sớm
Với trẻ nhỏ, chiếc điện thoại của ba mẹ giống một món đồ chung trong nhà: lúc nào cũng nằm đó, ba mẹ hay đưa cho con xem khi cần con ngồi yên. Vì vậy chuyện con thấy máy là cầm, mở khoá được là mở, không phải vì con hư mà vì con chưa được ai cho biết đó là đồ riêng.
Vấn đề bắt đầu khi thói quen ấy đi ra ngoài: con cầm máy của bác hàng xóm đang để trên ghế, mở máy của chị họ xem ảnh, bấm vào máy cô giáo để trên bàn. Người lớn có thể cười cho qua, nhưng phần lớn thấy khó chịu, và con có thể vô tình xoá mất thứ quan trọng, gọi nhầm số hay đọc được chuyện không nên đọc.
Dạy sớm cũng là để bảo vệ chính con. Một đứa trẻ hiểu rằng máy của người khác có những thứ riêng tư sẽ hiểu luôn rằng máy của mình, nhật ký của mình, tin nhắn của mình cũng đáng được tôn trọng. Phép lịch sự này vì thế đi cùng với cảm giác an toàn: ai cũng có phần riêng, và phần riêng ấy không bị xâm phạm.
Câu mượn, câu trả: mẫu cho từng người
Trẻ nói tự nhiên hơn khi có sẵn câu mẫu đúng vai. Ba mẹ tập với con vài câu dưới đây, đổi xưng hô cho hợp vùng miền và nếp nhà mình.
| Mượn máy của | Câu mượn | Khi trả |
|---|---|---|
| Ba mẹ | "Ba ơi, cho con mượn máy nghe bài hát cô cho ạ." | "Con xong rồi ạ, con cảm ơn ba." — trả tận tay, không để lăn lóc |
| Ông bà | "Bà ơi, con mượn máy bà gọi cho mẹ được không ạ?" | Đưa bằng hai tay: "Con gửi lại bà ạ." |
| Anh chị, anh chị họ | "Anh cho em mượn máy xem lại ảnh đi chơi hôm qua nhé?" | "Em cảm ơn anh, em chỉ xem mục ảnh thôi." |
| Bạn cùng tuổi | "Cho tớ mượn máy gọi về nhà một chút được không?" | "Cảm ơn cậu nhé." — nếu có lỡ bấm gì thì nói luôn |
| Thầy cô, người lớn ngoài nhà | Thường chỉ khi cần báo ba mẹ: "Con nhờ cô gọi cho mẹ con giúp ạ." | "Con cảm ơn cô ạ." |
Điểm chung của các câu mượn là nói rõ để làm gì. "Cho con mượn máy" để ngỏ mọi khả năng; "cho con mượn máy gọi cho bà" giới hạn việc con được làm. Trẻ quen nói rõ mục đích thì cũng quen giữ đúng lời mình.
Với người lớn ngoài nhà, ba mẹ nên dạy con nhờ người lớn tự bấm số thay vì cầm máy của họ, nhất là với người không quen. Vừa lịch sự, vừa an toàn cho cả hai bên.
Ba điều không làm khi cầm máy của người khác
Không mở ngoài việc đã xin. Mượn máy gọi điện thì không vào xem ảnh; mượn xem ảnh đi chơi thì không lướt sang thư mục khác. Ba mẹ dạy con một câu hỏi tự kiểm: "Việc này mình đã xin chưa?" Chưa xin thì hỏi thêm: "Con xem thêm mấy ảnh cũ được không ạ?"
Không đọc, không trả lời tin nhắn đến. Đây là phần khó nhất với trẻ biết chữ. Một tin hiện lên giữa màn hình, con đọc được ngay. Dạy con: thấy tin nhắn thì không bấm vào, báo lại "mẹ ơi có tin nhắn" và đưa máy. Nếu lỡ đọc, con không kể lại cho ai, kể cả anh chị trong nhà.
Không cài, xoá hay đổi gì trong máy. Đổi hình nền, tải trò chơi, xoá ảnh "cho đỡ chật" — con có thể nghĩ là giúp, nhưng với chủ máy đó là đụng vào đồ của họ. Muốn làm gì thêm, con hỏi trước. Lỡ làm rồi thì nói thật ngay, để người lớn sửa kịp.
Máy dùng chung trong nhà: ai cũng cần phép
Nhiều gia đình có một máy tính bảng hay máy tính để bàn cho cả nhà. Máy chung lại cần phép rõ ràng hơn máy riêng, vì nhiều người cùng muốn dùng và cùng để đồ của mình trong đó. Một vài luật nhỏ giúp tránh tranh giành: hỏi người đang dùng "anh xong chưa, đến lượt em được không?"; dùng xong thì thoát khỏi tài khoản, đóng những gì mình mở; không xem lịch sử, không mở tệp của người khác.
Trẻ 6–10 tuổi có thể được giao việc tự sắp lượt với anh chị em, ba mẹ chỉ đứng ra khi hai bên không thoả thuận được. Thay vì ba mẹ quyết hết, câu hỏi "hai đứa tính chia thế nào?" vừa dạy con thương lượng vừa dạy lịch sự với người cùng nhà.
Máy chung cũng là nơi ba mẹ dễ giữ quyền xem con đang làm gì — đó là việc của ba mẹ để giữ an toàn, khác với việc con tự ý xem đồ của anh chị. Nói rõ với con điều này để con hiểu: ba mẹ có trách nhiệm biết con dùng máy thế nào, còn giữa anh chị em thì ai cũng có phần riêng. Khi con lớn dần, phần riêng của con trong máy cũng được mở rộng dần, đi cùng với việc con giữ được luật.
Ba mẹ cũng hỏi trước khi đụng vào đồ của con
Muốn con tôn trọng máy của người khác, ba mẹ có thể bắt đầu từ những thứ của con: hỏi trước khi lấy bút màu của con cho em, hỏi trước khi đọc cuốn sổ con viết, gõ cửa trước khi vào phòng con. Trẻ được tôn trọng đồ riêng sẽ hiểu ý nghĩa của "đồ riêng" nhanh hơn bất kỳ lời giảng nào.
Với máy của ba mẹ, một thói quen đáng giữ là không giao máy kèm theo câu "cầm đi, muốn làm gì thì làm". Thay vào đó: "Mẹ cho con mượn máy xem hai tập phim nhé, xong đưa lại mẹ." Ba mẹ đặt ra phạm vi thì con cũng học được cách tự đặt phạm vi khi đi mượn.
Nếu ba mẹ vô tình đọc được tin nhắn của con với bạn — ví dụ trên máy tính bảng chung — ba mẹ nên nói thật: "Mẹ lỡ thấy tin con nhắn với bạn." Rồi chỉ trao đổi khi có điều thật sự đáng lo cho an toàn của con. Cách ba mẹ xử lý lúc ấy cho con thấy người lớn cũng biết giữ phần riêng của trẻ, và con sẽ tin tưởng ba mẹ hơn khi có chuyện khó.
Mốc theo tuổi: con giữ phép mượn máy đến đâu
Các mốc dưới đây là khoảng rộng, để ba mẹ biết nên dạy gì trước, dạy gì sau, không phải để chấm con hay so với bạn. Trẻ lớn lên trong nhà ít máy có thể chậm hơn ở phần thao tác nhưng lại giữ phép hỏi rất tốt.
| Tuổi | Con thường làm được | Ba mẹ dạy thêm |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Chìa tay xin thay vì giật lấy, khi được nhắc; trả máy khi được bảo | Làm mẫu câu "cho con mượn ạ"; cất máy ngoài tầm tay để giảm cám dỗ |
| 4–5 tuổi | Tự hỏi mượn; nói được mình muốn làm gì; đưa trả bằng hai tay | Tập câu "con xong rồi ạ, con cảm ơn"; nhắc chỉ làm việc đã xin |
| 6–7 tuổi | Hiểu "đồ riêng"; báo khi có tin nhắn hay cuộc gọi đến thay vì tự bấm | Giải thích tin nhắn là chuyện của người gửi và người nhận; tập sắp lượt máy chung |
| 8–10 tuổi | Không đọc, không kể tin nhắn lỡ thấy; không cài, xoá gì khi chưa hỏi; nói thật khi lỡ bấm nhầm | Bàn với con về phần riêng của con trong máy chung; giao dần trách nhiệm tự giữ luật |
Điều đáng giữ hơn cả các mốc là không khí khi dạy. Nếu mỗi lần con tự lấy máy là một lần bị quát, con sẽ học cách lấy lén cho khỏi bị quát, chứ không học cách hỏi. Một lời nhắc bình tĩnh, lặp lại đủ nhiều, kèm theo việc ba mẹ thật sự cho mượn khi con hỏi đúng cách, mới làm nên nếp.
Cũng nên để ý rằng nếu lần nào con hỏi cũng bị từ chối, con sẽ thôi hỏi. Ba mẹ nên nói rõ với con những lúc nào thường được mượn, chẳng hạn gọi cho ông bà, nghe bài hát cô giao, xem ảnh đi chơi, để lời xin phép của con có cơ hội được đáp "được".
Khi con tự lấy máy hoặc lỡ đụng vào đồ riêng
Bé 2–4 tuổi với tay lấy máy trên bàn. Ba mẹ nhẹ nhàng cầm lại, chìa hai tay ra mẫu: "Con hỏi mẹ: mẹ cho con mượn ạ." Nếu lúc đó không cho mượn, nói rõ "bây giờ thì chưa" và đưa bé đồ chơi khác. Lặp lại nhiều lần, bé sẽ dần chìa tay hỏi thay vì tự lấy.
Con 7 tuổi lén dùng máy của ba lúc ba ngủ. Nói chuyện riêng với con sau đó, không la lớn. Hỏi con muốn làm gì, vì sao không hỏi. Thường con sợ bị từ chối. Ba nói rõ "con hỏi thì ba có thể cho hoặc không, nhưng con cần hỏi", và thống nhất lúc nào con được dùng — chẳng hạn sau khi làm xong bài, vào cuối tuần, có ba ngồi cạnh.
Con đọc tin nhắn của mẹ rồi kể cho anh nghe. Mẹ giải thích nhẹ nhàng rằng tin nhắn là chuyện riêng của người gửi và người nhận, không chỉ của mẹ. Không cần xấu hổ hoá con; chỉ cần con hiểu vì sao lần sau thấy tin thì báo và đưa máy, không đọc, không kể.
Con lỡ xoá ảnh của ông. Khen con vì đã nói thật trước, rồi cùng con báo ông và thử tìm cách khôi phục nếu máy có mục ảnh đã xoá. Một đứa trẻ thấy nói thật được giúp đỡ chứ không bị phạt sẽ tiếp tục nói thật ở những lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Máy của ba mẹ mà con cũng phải xin phép sao?
Nên có. Máy của ba mẹ chứa công việc, tin nhắn, ảnh riêng của người lớn. Con hỏi trước không phải vì ba mẹ không thương, mà để con quen với ý rằng đồ của ai thì người đó quyết định. Thói quen này đi theo con ra ngoài nhà.
Con mượn máy bạn ở lớp có nên không?
Nhiều trường có quy định riêng về điện thoại, ba mẹ nên hỏi cô giáo. Nếu con cần gọi về nhà, tốt nhất nhờ cô giúp. Nếu mượn máy bạn, con nói rõ để làm gì, dùng nhanh, trả tận tay và cảm ơn, không mở thứ gì khác.
Có nên cài mật khẩu máy để con không tự mở được?
Mật khẩu là cách giữ an toàn tốt, nhất là máy có tài khoản ngân hàng hay công việc. Nhưng mật khẩu không thay được việc dạy con phép hỏi. Kết hợp cả hai: máy có khoá, và con quen hỏi ba mẹ khi muốn dùng.
Con 9 tuổi bảo ba mẹ cũng hay xem máy của con thì sao?
Ba mẹ thẳng thắn nói rõ khác biệt: ba mẹ có trách nhiệm giữ an toàn cho con nên có lúc cần xem con dùng máy thế nào, và sẽ nói trước khi xem. Đồng thời, ba mẹ hỏi con trước khi đụng vào những thứ riêng khác của con như sổ tay, ngăn bàn.
Thấy máy người lạ rơi ngoài đường, con nên làm gì?
Con không mở máy để xem của ai. Con đưa cho ba mẹ hoặc người lớn có trách nhiệm ở đó như bảo vệ, nhân viên cửa hàng, để họ tìm cách trả lại. Đây cũng là một cách tôn trọng đồ riêng của người khác.
Ông bà quen để con tự lấy máy chơi, ba mẹ nói sao cho khéo?
Ba mẹ nói như nhờ ông bà giúp dạy cháu: "Ông bà nhắc cháu hỏi mượn trước giúp con nhé." Ông bà thường vui khi được giao vai dạy cháu, và cháu nghe ông bà nhắc sẽ nhớ lâu hơn.