Để con khen và góp ý một cách tế nhị, ba mẹ dạy ba điều cụ thể: khen đúng việc người khác làm ("Tranh của em có nhiều màu ghê") thay vì khen chung chung; góp ý bằng câu bắt đầu từ mình và gợi ý cách làm ("Mình nghĩ nếu bạn tô thêm trời thì đẹp hơn"); và với nhận xét về ngoại hình người khác, con giữ cho riêng mình hoặc hỏi nhỏ ba mẹ sau. Trẻ 3–6 tuổi nói thẳng vì chưa hiểu người khác có thể buồn; từ khoảng 6–7 tuổi, trẻ học được cách chọn lời nếu người lớn làm mẫu và giải thích kiên nhẫn.
Trẻ con nổi tiếng thật thà. Một bé bốn tuổi buột miệng nói to trên xe buýt "Mẹ ơi, sao chú kia không có tóc?", hay nói với bà "Bà nấu món này dở lắm". Người lớn đỏ mặt, còn con thì không hiểu mình làm gì sai. Sự thật thà ấy đáng quý; điều cần dạy không phải là nói dối, mà là chọn lời, chọn lúc, và nhớ rằng người nghe có cảm xúc. Bài này đi qua cách dạy con khen, góp ý, và xử lý những câu nhận xét thẳng thắn.
Vì sao trẻ nhỏ hay nói thẳng làm người lớn ngại
Trẻ 2–5 tuổi đang học về thế giới bằng cách gọi tên những gì mình thấy. Con thấy một người rất cao, rất béo, có vết sẹo, đi xe lăn, và con nói ra như nói "con mèo màu vàng". Với con, đó chỉ là quan sát, không có ý chê. Khả năng hiểu rằng người khác có suy nghĩ, cảm xúc riêng và có thể buồn vì lời mình nói phát triển dần trong những năm mầm non và đầu tiểu học.
Đến khoảng 6–8 tuổi, trẻ đã hiểu được cảm xúc của người khác, nhưng vẫn hay nói thẳng khi hào hứng, khi bực, hoặc khi muốn được chú ý. Trẻ cũng bắt đầu dùng lời chê như một cách khẳng định mình: chê tranh của em, chê bạn chạy chậm. Đây là lúc dạy con chọn lời có hiệu quả nhất.
Người lớn cũng góp phần. Những câu bình phẩm về ngoại hình người khác ("Dạo này cô ấy béo ra nhỉ", "Thằng bé nhà bên đen nhẻm") nói qua bữa cơm, những lời chê món ăn ở quán, những nhận xét về hàng xóm, đều là nơi con học cách nói về người khác. Muốn con tế nhị, người lớn trong nhà cũng cần để ý lời mình.
Dạy con khen cụ thể: lời khen người nghe nhớ lâu
Khen việc người ta làm, không chỉ khen người. Thay vì "Bạn giỏi quá", con nói "Bạn xếp hình nhanh ghê" hoặc "Bạn vẽ con mèo giống thật". Lời khen cụ thể cho thấy con đã chú ý, và người nghe biết chính xác điều mình làm tốt.
Khen công sức, không chỉ khen kết quả. "Bà nấu lâu lắm mới xong nồi canh này, con cảm ơn bà" là lời khen ấm áp hơn "Ngon". Trẻ 6–10 tuổi hiểu được điều này khi ba mẹ làm mẫu.
Khen thật lòng, không khen cho có. Ba mẹ không dạy con khen những điều con không thấy. Nếu con không thích món ăn, con không cần nói "ngon", nhưng có thể khen điều khác thật: "Con thích nước canh này", "Con cảm ơn bà đã nấu".
Khen cả những người ít được khen. Bác bảo vệ giữ cổng trường sạch sẽ, em nhỏ tự đi giày, bạn ít nói trong lớp vẽ đẹp. Lời khen dành cho những người ít được chú ý thường có giá trị nhất.
Ba mẹ khen con cũng theo cách đó. Trẻ học cách khen từ cách được khen. Khi ba mẹ nói "Con tự dọn bàn sau khi ăn, cảm ơn con" thay vì "Con ngoan quá", con cũng học được cách khen cụ thể với người khác.
Góp ý nhẹ nhàng: đổi câu chê thành câu góp ý
Trẻ cần được phép nói điều mình không thích, không đồng ý. Điều cần dạy là cách nói sao cho người nghe không bị tổn thương và có thể làm khác đi. Một khuôn đơn giản: nói điều mình thấy hoặc cảm thấy, rồi gợi ý một cách khác.
| Con hay nói | Câu góp ý nhẹ nhàng hơn | Vì sao tốt hơn |
|---|---|---|
| "Tranh em xấu quá!" | "Em tô thêm màu cho bầu trời thử xem, chắc đẹp hơn." | Chỉ ra cách làm thay vì chê |
| "Bạn chơi dở quá, không chơi nữa!" | "Mình chơi lại lượt này nhé, bạn thử ném chậm hơn." | Giữ cuộc chơi, giúp bạn làm tốt hơn |
| "Bà nấu món này dở!" | "Con thấy món này hơi mặn với con ạ." | Nói cảm nhận của mình, không phán xét người nấu |
| "Áo của chị xấu!" | Không cần nói; nếu được hỏi: "Con thích cái áo xanh của chị hơn." | Chọn điều mình thích để nói |
| "Bạn hát sai rồi!" | "Hình như đoạn này là… bạn hát lại với mình nhé?" | Mời cùng làm, không bắt lỗi trước người khác |
Với trẻ 3–5 tuổi, chỉ cần dạy một câu: "Con nói con thích hơn cái gì." Với trẻ 6–10 tuổi, có thể dạy thêm việc chọn lúc: góp ý riêng, không góp ý trước đông người, và không góp ý khi người kia đang buồn hoặc vừa cố gắng hết sức.
Nhận xét về ngoại hình người khác: dạy con giữ cho riêng mình
Đây là tình huống làm ba mẹ ngại nhất: con nói to ở nơi đông người "Sao bác kia béo thế?", "Cô ấy có cái nốt to trên mặt", "Chú kia đi bằng một chân". Phản ứng tự nhiên của người lớn là bịt miệng con, quát "Im ngay", hoặc kéo con đi. Những phản ứng ấy dạy con rằng sự khác biệt là thứ đáng xấu hổ, không nên nhắc tới, nhưng không dạy con cách nghĩ đúng.
Cách xử lý tốt hơn là bình tĩnh và ngắn gọn ngay lúc đó. Nếu người được nhắc đến nghe thấy, ba mẹ có thể mỉm cười xin lỗi họ một câu: "Cháu còn nhỏ, chị thông cảm nhé." Với con, nói nhỏ: "Mình nói chuyện này lúc về nhé." Sau đó, giữ lời và giải thích với con: "Mỗi người có một dáng người, một khuôn mặt khác nhau. Khi mình nói to về ngoại hình của ai đó, người ấy có thể buồn. Con muốn hỏi gì về người khác, con hỏi nhỏ mẹ sau."
Với trẻ 6–10 tuổi, ba mẹ có thể đặt con vào vị trí người nghe: "Nếu có ai nói to về cái răng sún của con trước nhiều người, con thấy sao?". Đồng thời dạy con rằng sự khác biệt về cơ thể là bình thường. Khi con thấy một người đi xe lăn, ba mẹ có thể kể cho con về những cách người ta di chuyển khác nhau, thay vì né tránh. Trẻ hiểu sự khác biệt càng sớm thì càng ít chỉ trỏ.
Khi con được hỏi ý kiến: nói thật mà vẫn tử tế
Có những lúc người khác hỏi thẳng con: "Cháu thấy bánh cô làm ngon không?", "Con thấy tranh của bạn đẹp không?". Ba mẹ không muốn con nói dối, nhưng cũng không muốn con làm người hỏi buồn. Có một cách ở giữa: con tìm một điều thật mà mình thích để nói. "Con thích phần kem ở trên", "Con thích màu đỏ bạn dùng". Đây không phải nói dối, mà là chọn điều để nói.
Nếu con thật sự không thích, con vẫn nói được một câu nhẹ nhàng mà thật: "Món này không hợp với con lắm, nhưng con cảm ơn cô." Câu nói này tôn trọng cả sự thật lẫn người làm ra món ăn. Trẻ 7–10 tuổi hoàn toàn làm được khi đã quen nghe ba mẹ nói như vậy.
Một bài tập vui ở nhà: mỗi tối trong bữa cơm, mỗi người khen một người khác trong nhà một điều cụ thể đã làm trong ngày. Trẻ quen tìm điều tốt để nói về người khác, và quen nghe lời khen thật từ người thân. Sau vài tuần, nhiều gia đình thấy con tự khen bạn, khen em mà không cần nhắc.
Ba mẹ không nên dạy con khen giả, kiểu "Cứ nói ngon đi cho bà vui". Điều đó dạy con rằng lịch sự là nói dối, và con sẽ khó phân biệt khi nào nên nói thật. Lịch sự là nói thật một cách tử tế, không phải nói điều người khác muốn nghe.
Theo từng tuổi: kỳ vọng vừa sức khi dạy con chọn lời
Khoảng 2–4 tuổi: gọi tên điều mình thấy. Con nói thẳng mọi điều, kể cả về ngoại hình người khác, vì đang học gọi tên thế giới. Ba mẹ không cần giải thích dài; chỉ cần bình tĩnh chuyển hướng và làm mẫu những câu khen đơn giản: "Bác có cái áo đẹp ghê", "Cảm ơn bà nấu cơm".
Khoảng 4–6 tuổi: bắt đầu hiểu người khác có thể buồn. Con đã trả lời được câu hỏi "Nếu ai nói vậy với con, con thấy sao?". Đây là tuổi dạy khuôn đơn giản "nói điều con thích hơn" và tập khen một điều cụ thể. Con vẫn hay quên khi hào hứng, nên nhắc nhẹ là đủ.
Khoảng 6–8 tuổi: học chọn lúc, chọn chỗ. Con hiểu rằng có những câu nên nói riêng, những câu không nên nói trước đông người. Ba mẹ dạy con góp ý riêng với bạn, hỏi nhỏ ba mẹ khi tò mò về người khác, và tìm điều thật để khen khi được hỏi ý kiến.
Khoảng 8–10 tuổi: góp ý có cách và nhận góp ý. Con có thể góp ý cho bạn trong nhóm học một cách xây dựng, và cũng cần học cách nghe góp ý của người khác mà không tự ái. Ba mẹ góp ý với con bằng chính khuôn đã dạy, để con thấy góp ý nhẹ nhàng là điều bình thường trong nhà.
Khi con lỡ nói câu làm người khác buồn
Dù dạy kỹ đến đâu, sẽ có lúc con lỡ lời: chê món ăn trước mặt chủ nhà, nói với bạn "Bạn chạy chậm như rùa", nhận xét ngoại hình một người lớn. Ba mẹ không cần mắng con trước mặt mọi người, cũng không cần bắt con xin lỗi rầm rộ. Một câu nhẹ nhàng: "Con thấy bạn có buồn không? Con nói gì với bạn bây giờ?" thường đủ để con tự nghĩ ra lời xin lỗi.
Sau đó, lúc về nhà, ba mẹ nói chuyện với con về tình huống đó: con định nói gì, con nghĩ bạn cảm thấy thế nào, lần sau con nói khác đi thế nào. Cuộc trò chuyện này quan trọng hơn lời xin lỗi tại chỗ, vì nó giúp con hiểu chứ không chỉ làm theo.
Ba mẹ cũng nên tránh kể lại câu nói của con như chuyện cười với họ hàng, nhất là khi con có mặt. Con có thể nghĩ đó là cách gây cười và lặp lại, hoặc cảm thấy xấu hổ vì bị đem ra làm trò. Những lỗi lời nói của trẻ nên được xử lý riêng, nhẹ nhàng và kín đáo.
Câu hỏi thường gặp
Con 4 tuổi nói to "Sao cô kia béo thế" trên xe buýt, ba mẹ nên làm gì?
Giữ bình tĩnh, nói nhỏ với con "Mình nói chuyện này lúc về nhé", nếu người kia nghe thấy thì mỉm cười xin lỗi một câu. Về nhà, giải thích với con rằng mỗi người có một dáng người khác nhau và nói về ngoại hình người khác có thể làm họ buồn. Không quát hay bịt miệng con.
Có nên dạy con khen món ăn dù không ngon không?
Không nên dạy con khen giả. Con có thể tìm một điều thật để nói, như thích phần nào đó của món, hoặc chỉ cảm ơn người nấu. Lịch sự là nói thật một cách tử tế, không phải nói điều người khác muốn nghe.
Con hay chê tranh, đồ chơi của em thì xử lý thế nào?
Dừng lại, hỏi con thấy em có buồn không. Dạy con khen một điều cụ thể con thích, và nếu muốn góp ý thì gợi ý một cách làm khác. Ba mẹ cũng để ý xem con có đang cần được chú ý hơn không, vì chê em đôi khi là cách thu hút ba mẹ.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được lời nói có thể làm người khác buồn?
Trẻ bắt đầu hiểu từ khoảng 4–5 tuổi, rõ hơn từ 6–7 tuổi. Trước đó, trẻ nói thẳng vì chưa hình dung được suy nghĩ của người khác. Dạy sớm vẫn tốt, chỉ cần kiên nhẫn và kỳ vọng vừa sức với tuổi.
Khen con nhiều có làm con kiêu không?
Khen cụ thể, đúng việc, ghi nhận công sức thì không làm con kiêu mà giúp con biết điều mình làm có ý nghĩa. Lời khen chung chung như "giỏi nhất", "đẹp nhất", hay khen kèm so sánh với người khác mới dễ làm con tự mãn hoặc phụ thuộc vào lời khen.
Ông bà hay nhận xét ngoại hình cháu trước mặt người khác thì sao?
Ông bà thường nói vì thương, theo thói quen. Ba mẹ đỡ lời nhẹ nhàng trước mặt cháu, như "Con thấy bé khoẻ là được rồi mẹ ạ", và nói chuyện riêng với ông bà sau. Với cháu, ba mẹ nhắc rằng cơ thể con là bình thường và con được yêu thương như con đang là.