Để trẻ bớt ngắt lời, ba mẹ dạy con một cách chờ cụ thể thay vì chỉ nói "Đừng chen ngang": đặt tay nhẹ lên tay ba mẹ hoặc giơ tay, ba mẹ đặt tay lên tay con để báo "mẹ biết rồi", rồi quay sang con ngay khi hết câu. Trẻ 3–4 tuổi chỉ chờ được vài giây, trẻ 5–7 tuổi chờ được khi có tín hiệu, trẻ 8–10 tuổi đã biết chờ người nói hết ý và hỏi lại. Điều quyết định là ba mẹ giữ lời quay lại với con, và chính ba mẹ cũng không ngắt lời con.
Đứa trẻ ngắt lời không phải vì coi thường người đang nói. Với trẻ nhỏ, một ý nghĩ vừa nảy ra là phải nói ngay, nếu không sẽ quên, và việc giữ một ý trong đầu trong khi người khác nói là kỹ năng phát triển dần theo tuổi. Bài này tập trung vào những cuộc trò chuyện trong gia đình: bữa cơm, đường đi học, lúc anh chị em cùng kể chuyện, lúc ba mẹ đang nói điện thoại. Chuyện chờ lượt khi nhà có khách được nói kỹ ở danh mục khách đến nhà.
Vì sao trẻ ngắt lời: chuyện của bộ não đang lớn
Chờ lượt nói đòi hỏi ba việc cùng lúc: giữ ý mình trong đầu, kìm lại không nói ra, và vẫn nghe người khác. Đây là những kỹ năng tự điều chỉnh mà trẻ học dần trong nhiều năm. Trẻ 3 tuổi gần như chưa làm được; trẻ 5 tuổi làm được khi không quá hào hứng; trẻ 8–9 tuổi phần lớn đã làm được, trừ lúc đang rất vui hoặc rất bực. Biết điều này giúp ba mẹ kỳ vọng vừa sức và không coi việc ngắt lời là thiếu lễ phép cố ý.
Ngoài yếu tố tuổi, trẻ hay ngắt lời hơn khi sợ không được nghe. Trong nhà đông người, ai nói to nhất, nói trước nhất thì được chú ý; đứa trẻ nhanh chóng học rằng chờ là mất lượt. Trẻ cũng ngắt lời nhiều hơn khi đang có chuyện thật sự gấp, như cần đi vệ sinh, hoặc khi đã chờ nhiều lần mà ba mẹ quên quay lại.
Cũng có những đứa trẻ hiếu động, nhiều ý tưởng, nói nhanh và hay nói chen. Với các con, cần kiên nhẫn hơn và nhiều tín hiệu hơn, không phải nhiều lời mắng hơn. Nếu việc khó chờ đợi xuất hiện ở mọi nơi, ở nhà lẫn ở lớp, kèm khó tập trung kéo dài khiến con gặp trở ngại trong học tập và chơi với bạn, ba mẹ có thể trao đổi với cô giáo và đưa con gặp chuyên gia để được đánh giá.
Dạy tín hiệu "đặt tay chờ" trong năm bước
Đây là cách được nhiều gia đình và cô giáo dùng vì đơn giản, không cần lời, và giúp trẻ biết mình đã được ghi nhận:
- Chọn lúc bình tĩnh để giới thiệu: "Khi ba mẹ đang nói mà con muốn nói, con đặt tay nhẹ lên tay mẹ. Mẹ sẽ đặt tay lên tay con để báo mẹ biết rồi."
- Tập như một trò chơi: ba nói chuyện với mẹ, con đặt tay, mẹ đáp lại bằng tay, nói nốt câu, rồi quay sang con: "Con muốn nói gì nào?".
- Lúc đầu, quay lại với con thật nhanh, chỉ sau vài giây. Con cần thấy rằng chờ là được nghe.
- Kéo dài dần thời gian chờ khi con đã quen: hết một câu, hết một ý, rồi hết một đoạn ngắn.
- Ghi nhận khi con dùng tín hiệu: "Lúc nãy con đặt tay chờ mẹ nói xong, cảm ơn con nhé. Giờ mẹ nghe con."
Ngoại lệ cần nói rõ ngay từ đầu: khi có chuyện khẩn cấp như có người bị đau, có gì đó bị đổ vỡ, con cần đi vệ sinh gấp, thì con được ngắt lời ngay. Trẻ cần biết rằng phép lịch sự không bao giờ quan trọng hơn sự an toàn.
Bữa cơm và đường đi học: nơi tập chờ lượt tự nhiên nhất
Bữa cơm gia đình là lớp học trò chuyện tốt nhất mà không cần sách vở. Nhiều gia đình có một nếp nhỏ: mỗi người lần lượt kể một chuyện vui hoặc một chuyện khó trong ngày, người khác nghe hết rồi mới hỏi. Với trẻ nhỏ, có thể dùng một vật nhỏ như chiếc muỗng gỗ hay quả cam, ai cầm thì người đó nói. Trò chơi đơn giản này giúp con thấy lượt nói là thứ cụ thể, có thể chờ và chắc chắn đến lượt mình.
Đường đi học bằng xe máy hay xe buýt cũng là lúc con hay kể chuyện. Khi có hai anh chị em, đứa nào cũng muốn nói trước. Ba mẹ có thể chia lượt rõ: "Hôm nay đi học thì chị kể trước, lúc về em kể trước." Quy tắc rõ ràng, công bằng giúp các con bớt tranh nhau hơn mọi lời nhắc "để chị nói hết đã".
Điều quan trọng là người lớn cũng giữ lượt. Bữa cơm mà ba mẹ chen vào câu chuyện của con để sửa lỗi, để nhắc ăn nhanh, hoặc mải nói chuyện với nhau mà quên con đang kể dở, thì trẻ khó tin rằng chờ lượt có ý nghĩa. Một câu như "Con kể tiếp đi, ba đang nghe" sau khi lỡ chen ngang dạy con nhiều điều.
Anh chị em tranh lời: dạy nhường mà không thiên vị
Không mặc định đứa lớn phải nhường. Câu "Con lớn rồi, để em nói trước" lặp lại nhiều lần khiến đứa lớn thấy lượt nói của mình kém giá trị. Chia lượt theo quy tắc rõ ràng, thay phiên nhau đi trước.
Ghi nhận cả hai. "Mẹ biết hai đứa đều muốn kể. Bin kể trước, mẹ nhớ Na đang chờ, xong Bin là đến Na." Câu nói này cho đứa đang chờ biết mình không bị quên.
Dạy câu nhắc lịch sự giữa anh chị em. Thay vì "Im đi, để tao nói", dạy con nói "Anh cho em nói hết câu nhé" hoặc "Chị chờ em một chút". Khi một đứa dùng được câu này, ba mẹ ghi nhận ngay.
Không cho đứa nói to nhất thắng. Nếu cả hai cùng hét, ba mẹ dừng lại, chờ cả hai im, rồi mới chia lượt. Trẻ nhanh chóng học rằng hét không giúp được nói trước.
Để ý đứa trẻ ít nói. Trong nhà luôn có một đứa ít tranh lời hơn. Ba mẹ chủ động mời đứa đó: "Còn con, hôm nay ở lớp có gì vui?". Chờ lượt chỉ công bằng khi đứa trầm cũng được đến lượt.
Dạy con nghe để biết khi nào đến lượt mình
Nhìn người đang nói. Trẻ hay ngắt lời vì không để ý người kia đã nói xong chưa. Dạy con nhìn vào người nói, nhất là nhìn miệng và tay, giúp con nhận ra lúc người đó dừng lại. Với trẻ nhỏ, ba mẹ có thể chơi trò "ai nói xong thì gật đầu" để con tập nhận dấu hiệu kết thúc.
Chờ một nhịp thở trước khi nói. Một mẹo đơn giản cho trẻ 6–10 tuổi: khi người kia vừa dừng, hít một hơi rồi mới nói. Nhịp thở ngắn này vừa đủ để chắc người kia đã nói hết, vừa giúp con bớt vội. Ba mẹ làm mẫu bằng cách chính mình cũng chờ một nhịp trước khi đáp con.
Nhắc lại một chút điều vừa nghe. "À, anh Bin vừa kể là đội anh thắng. Còn lớp em hôm nay…". Nối vào câu của người trước là cách cho thấy mình đã nghe, và cũng giúp trẻ không chỉ chờ để nói mà thật sự nghe. Trẻ 8–10 tuổi làm được khá tự nhiên nếu được gợi ý vài lần.
Biết hỏi khi không rõ. Thay vì ngắt lời để hỏi giữa chừng, con chờ người kia nói xong rồi hỏi: "Con chưa hiểu đoạn lúc nãy, ba nói lại được không ạ?". Hỏi lại sau khi người khác nói xong là một phép lịch sự, và ba mẹ nên đón câu hỏi đó bằng thái độ vui vẻ để con muốn hỏi tiếp.
Chấp nhận có lúc chưa đến lượt. Trong một cuộc trò chuyện đông người, không phải lúc nào cũng kịp đến lượt mình. Trẻ 8–10 tuổi có thể học cách giữ ý để nói sau, hoặc nói riêng với ba mẹ sau bữa cơm. Đây là kỹ năng chịu đựng nhỏ nhưng rất cần khi con lớn lên.
Khi ba mẹ đang nghe điện thoại hoặc đang làm việc
Đây là lúc trẻ ngắt lời nhiều nhất, vì ba mẹ ở ngay đó mà lại không nói chuyện với mình. Trẻ nhỏ không hiểu vì sao một cái máy lại quan trọng hơn chuyện con muốn kể. Trước một cuộc gọi dài hay một buổi họp trực tuyến ở nhà, ba mẹ nói trước với con: "Mẹ sắp nói chuyện với cô ở công ty khoảng mười lăm phút. Con chơi xếp hình nhé, có gì gấp con đặt tay lên tay mẹ."
Trong lúc gọi, khi con đặt tay, ba mẹ đáp lại bằng tay hoặc giơ một ngón tay ra hiệu "một chút nữa". Nếu cuộc gọi dài, xin người bên kia vài giây để nghe con một câu cũng là cách dạy con rằng con được tôn trọng. Sau cuộc gọi, ba mẹ quay lại ngay: "Lúc nãy con muốn nói gì với mẹ?". Nhiều trẻ chỉ cần biết chắc mình sẽ được nghe là chờ được rất lâu.
Với trẻ 7–10 tuổi, có thể dạy thêm cách viết ra giấy điều muốn nói để không quên, hoặc tự xử lý những việc nhỏ trong lúc chờ. Đây cũng là lúc dạy con phân biệt việc gấp và việc chờ được: em bé khóc là gấp, muốn khoe bức tranh thì chờ được.
Ba mẹ cũng đừng ngắt lời con
Người lớn ngắt lời trẻ thường xuyên hơn mình nghĩ: sửa câu con nói dở, đoán trước ý con rồi trả lời luôn, quay sang nói chuyện với người khác khi con đang kể, hoặc cắt ngang bằng câu "Thôi, biết rồi". Trẻ kể chuyện chậm, lan man, nhiều chữ "rồi… rồi…", và người lớn bận rộn khó kiên nhẫn. Nhưng mỗi lần bị cắt ngang, con học được rằng lời mình nói có thể bị gạt đi bất cứ lúc nào.
Một thói quen nhỏ giúp ích nhiều: khi con kể, ba mẹ để con nói hết câu rồi mới hỏi, kể cả khi đã đoán được con định nói gì. Nếu buộc phải dừng con lại, nói rõ và hẹn quay lại: "Mẹ xin lỗi, mẹ phải tắt bếp đã, con nhớ chỗ đang kể nhé." Câu xin lỗi này vừa giữ lời hứa, vừa làm mẫu cho chính câu mà ba mẹ muốn con nói khi con cần ngắt lời người khác.
Trẻ được lắng nghe trọn vẹn ở nhà thường biết chờ người khác hơn, vì con không phải tranh giành sự chú ý. Lắng nghe con kể hết một câu chuyện dài về con mèo ở cổng trường có vẻ là việc nhỏ, nhưng đó chính là bài học chờ lượt sâu nhất mà con nhận được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì biết chờ lượt nói?
Trẻ 3–4 tuổi chỉ chờ được vài giây. Khoảng 5–7 tuổi, trẻ chờ được khi có tín hiệu rõ và được quay lại nhanh. Khoảng 8–10 tuổi, phần lớn trẻ chờ được người nói hết ý, trừ lúc quá hào hứng hoặc quá bực.
Con đặt tay chờ rồi mà vẫn nói luôn thì sao?
Lúc đầu điều này rất bình thường. Ba mẹ nhắc nhẹ "Mẹ thấy tay con rồi, chờ mẹ một chút", và quay lại với con thật nhanh. Khi con thấy chờ là được nghe, con sẽ chờ lâu hơn dần. Không cần phạt vì quên tín hiệu.
Có nên phớt lờ trẻ khi trẻ ngắt lời không?
Không nên phớt lờ hoàn toàn, nhất là với trẻ nhỏ, vì con có thể có chuyện gấp. Ba mẹ ghi nhận bằng tín hiệu hoặc một câu ngắn "Mẹ nghe con ngay sau câu này", rồi giữ lời quay lại. Phớt lờ lâu dễ khiến trẻ nói to hơn.
Ông bà hay ngắt lời cháu thì ba mẹ nói thế nào?
Không nên góp ý ông bà trước mặt cháu. Ba mẹ có thể nhẹ nhàng giúp cháu nói tiếp: "Con kể tiếp cho bà nghe đi, đoạn con mèo chạy đi đâu?". Nói chuyện riêng với ông bà sau đó về việc cả nhà đang tập cho cháu nói hết câu.
Con hiếu động, nói liên tục, có phải là bất thường không?
Nhiều trẻ hiếu động, nói nhiều mà hoàn toàn bình thường. Chỉ khi khó chờ đợi và khó tập trung xảy ra ở mọi nơi, kéo dài và ảnh hưởng rõ đến việc học, việc chơi với bạn, ba mẹ mới nên trao đổi với cô giáo và đưa con gặp chuyên gia để được đánh giá.
Làm sao để anh chị em không tranh nhau kể chuyện trong bữa cơm?
Chia lượt theo quy tắc rõ ràng, thay phiên nhau kể trước, có thể dùng một vật nhỏ ai cầm thì người đó nói. Ghi nhận đứa đang chờ và chủ động mời đứa ít nói. Không mặc định đứa lớn luôn phải nhường.