Với trẻ hiếu động, phép lịch sự đến dễ hơn khi ba mẹ cho con xả năng lượng trước những dịp cần ngồi yên, đặt luật ngắn gọn và rõ ràng, giao cho con việc có vận động như bưng mời, mở cửa, và khen ngay những lúc con kìm được dù chỉ một chút. Mắng con "không ngồi yên được à" mỗi năm phút thường làm con càng bồn chồn và cuối cùng vỡ oà đúng lúc đông người nhất.
Hiếu động là một nét tính khí, đi kèm nhiều điểm mạnh: nhiệt tình, nhanh nhẹn, dễ kết bạn. Trẻ hiếu động vẫn học được lễ phép, chỉ là cần cách dạy hợp với cơ thể luôn muốn chuyển động. Bài này đi qua những tình huống khó nhất với trẻ hiếu động, cách chuẩn bị, những luật ngắn dễ nhớ, và khi nào ba mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Vì sao trẻ hiếu động khó giữ phép lịch sự
Phần lớn phép lịch sự đòi hỏi trẻ dừng lại: dừng chạy để chào, dừng nói để chờ lượt, dừng tay để xin phép trước khi cầm đồ, ngồi yên đến khi cả nhà ăn xong. Với trẻ có nhu cầu vận động cao, mỗi lần dừng như vậy tốn nhiều sức hơn so với trẻ trầm tính. Con không cố ý vô phép, con đang chống lại một lực đẩy rất mạnh từ bên trong.
Trẻ hiếu động cũng thường phản ứng nhanh hơn suy nghĩ. Thấy món đồ đẹp trên bàn nhà bác, tay con chạm vào trước khi đầu kịp nhớ phải xin phép. Nghe người lớn kể chuyện thú vị, con chen vào ngay vì sợ quên điều mình muốn nói. Khả năng kìm phản ứng đầu tiên này phát triển dần theo tuổi, và ở trẻ hiếu động có thể chậm hơn một chút.
Hiểu được điều đó giúp ba mẹ bớt nhìn con như đứa trẻ "không nghe lời", và tập trung vào việc tạo điều kiện để con thành công: giảm số lần phải dừng, cho con chỗ để vận động, và nhắc trước khi con cần dừng chứ không phải sau khi con đã làm.
Trước những dịp cần ngồi yên: cho con xả năng lượng
Đi ăn cỗ, thăm người ốm, ngồi chờ ở phòng khám, dự đám cưới là những dịp khó nhất với trẻ hiếu động. Chuẩn bị đúng cách giúp con giữ phép lâu hơn đáng kể.
- Vận động mạnh trước khi đi. Ba mươi phút chạy nhảy ở sân, đạp xe, chơi đuổi bắt trước khi đến nhà người khác giúp con bớt bồn chồn khi phải ngồi.
- Ăn no trước. Đói làm trẻ hiếu động càng khó kiềm chế. Một bữa nhẹ trước khi đi giúp con không sốt ruột trong lúc chờ.
- Nói trước bao lâu và làm gì. "Mình ở nhà bà khoảng một tiếng. Lúc đầu con chào mọi người, rồi con ngồi ăn với cả nhà, sau đó con được ra sân chơi với các anh."
- Mang theo đồ chơi yên tĩnh. Vài món nhỏ cầm tay như đất nặn, sách tranh, khối xếp hình để con bận tay khi phải ngồi.
- Chọn chỗ ngồi hợp lý. Ngồi gần cửa, gần lối ra để có thể đưa con ra ngoài vài phút khi cần mà không làm phiền cả mâm.
- Lên kế hoạch nghỉ giữa chừng. Cứ khoảng hai mươi phút, ba hoặc mẹ đưa con ra ngoài đi bộ một vòng, rồi quay lại. Nghỉ ngắn chủ động tốt hơn chờ con vỡ oà.
Những bước này không làm con thành một đứa trẻ ngồi im như tượng, nhưng giúp con giữ được phép lịch sự lâu hơn, và quan trọng hơn là có những lần thành công để con tự tin.
Luật ngắn, dễ nhớ cho trẻ hiếu động
Trẻ hiếu động khó nhớ những lời dặn dài. Luật nên ngắn, nói điều cần làm thay vì điều không được làm, và gắn với một động tác dễ nhớ.
| Thay vì nói | Nói ngắn | Kèm động tác |
|---|---|---|
| "Không được chạy lung tung trong nhà bác!" | "Trong nhà, mình đi bộ." | Mẹ đi chậm làm mẫu |
| "Đừng có la hét, ồn ào quá!" | "Giọng thì thầm nhé." | Đặt ngón tay lên môi, nói thật nhỏ |
| "Sao cứ chen ngang người lớn thế!" | "Đặt tay lên vai mẹ, chờ mẹ gật." | Con đặt tay lên vai, mẹ đặt tay lên tay con báo mẹ biết rồi |
| "Đừng sờ vào đồ nhà người ta!" | "Tay để trong túi khi xem đồ." | Cho con đút tay vào túi áo khi ngắm đồ đẹp |
| "Ngồi yên cho mẹ nhờ!" | "Ngồi đến khi bà ăn xong thì con được đứng dậy." | Chỉ cho con nhìn bát của bà để biết còn bao lâu |
Mỗi lần chỉ nên áp một hai luật. Đưa cả năm luật cùng lúc là quá sức với bất kỳ đứa trẻ nào, huống chi trẻ hiếu động. Bắt đầu bằng luật quan trọng nhất cho dịp sắp tới.
Giao việc có vận động: biến năng lượng thành lễ phép
Trẻ hiếu động thích được làm, được chạy, được giúp. Thay vì bắt con ngồi yên, ba mẹ giao cho con những việc lễ phép có vận động: ra cổng mở cửa đón khách, bưng đĩa trái cây mời từng người, chạy đi lấy ghế cho ông, rót nước cho khách. Con vừa được di chuyển, vừa làm việc tốt, vừa nhận được lời cảm ơn.
Những việc này còn cho con cảm giác mình có ích, thay vì cảm giác mình luôn là đứa bị nhắc. Một bé sáu tuổi hiếu động được giao nhiệm vụ "phụ trách mời nước" trong buổi họp mặt gia đình thường giữ phép tốt hơn hẳn so với lúc bị bắt ngồi cạnh mẹ. Con có vai, có trách nhiệm, và có lý do để cư xử đẹp.
Ở mâm cơm, có thể nhờ con lấy thêm đũa, chuyền bát cho bà, đi lấy khăn. Những lần đứng dậy có lý do như thế khác với việc con tự ý bỏ chỗ, và giúp con giữ được bữa ăn lâu hơn. Cuối bữa, con đi dọn bát cùng ba mẹ, lại thêm một lần vận động được ghi nhận.
Tập kìm phản ứng ở nhà bằng trò chơi
Khả năng dừng lại trước khi làm có thể được tập qua những trò chơi quen thuộc của trẻ. Trò "đèn xanh, đèn đỏ": con chạy khi nghe đèn xanh, đứng im khi nghe đèn đỏ. Trò "tượng đá": nhạc dừng thì cả nhà đứng yên. Trò "ông nói, ông bảo": chỉ làm theo khi có chữ "ông bảo" ở đầu câu. Những trò này vui, có vận động, và tập đúng thứ con cần khi phải chờ lượt hay xin phép.
Có thể chuyển các trò ấy sang tình huống lễ phép. Ví dụ trò "chuông cửa": ba bấm chuông giả, con phải dừng việc đang chơi, ra cửa, hỏi "ai đấy ạ" rồi mới mở. Hay trò "chờ mẹ gật": con đặt tay lên vai mẹ, đếm thầm đến năm, mẹ gật mới được nói. Trò chơi cho con trải nghiệm việc dừng lại mà không bị căng thẳng, và mỗi lần thắng là một lần con tự tin hơn.
Trẻ hiếu động thường rất giỏi những trò này khi đã quen, đôi khi giỏi hơn cả anh chị trầm tính. Khi chơi xong, ba mẹ nối lại với đời thật: "Lúc ở nhà bác, nếu con muốn hỏi mẹ, con làm giống trò chờ mẹ gật nhé." Con có sẵn một "mẹo" của riêng mình để dùng.
Khen những lúc con kìm được
Khen ngay, khen cụ thể. Trẻ hiếu động thường bị nhắc nhiều hơn được khen. Ba mẹ để ý những khoảnh khắc nhỏ con kìm được: chờ mẹ nói xong mới hỏi, đi bộ thay vì chạy khi vào nhà bác, nói nhỏ trong thang máy. Khen ngay: "Con chờ mẹ nói xong rồi mới hỏi, cảm ơn con."
Khen nỗ lực, không chỉ kết quả. Con ngồi được mười phút rồi mới đứng dậy, đó là nỗ lực lớn với con dù chưa trọn bữa. "Hôm nay con ngồi lâu hơn hôm trước rồi" giúp con thấy mình đang tiến bộ.
Tỉ lệ khen nhiều hơn nhắc. Nếu cả buổi con chỉ nghe "không", "đừng", "thôi", con sẽ nản và mặc kệ. Ba mẹ thử đếm trong một buổi xem mình khen bao nhiêu lần, nhắc bao nhiêu lần, rồi điều chỉnh để lời khen nhiều hơn.
Không dùng bảng thi đua. Bảng dán sao, chấm điểm lễ phép dễ làm trẻ hiếu động thấy mình luôn thua anh chị em trầm tính hơn. Lời ghi nhận bằng miệng, cái ôm, ánh mắt là đủ.
Khi con vỡ oà giữa chỗ đông người
Dù chuẩn bị kỹ, sẽ có lúc con không giữ được: chạy quanh mâm cỗ, nói to giữa lúc người lớn đang trò chuyện, làm đổ cốc nước. Lúc đó, việc đầu tiên là ba mẹ giữ bình tĩnh. La mắng trước đông người làm con xấu hổ, thường càng khiến con mất kiểm soát hơn.
Ba mẹ nhẹ nhàng đưa con ra chỗ yên tĩnh, ngồi xuống ngang tầm mắt, nói ngắn: "Con đang nhiều năng lượng quá. Mình ra ngoài đi một vòng rồi vào lại nhé." Không giảng giải lúc này. Khi con đã bình tĩnh, mới nói về việc cần làm: "Mình vào xin lỗi bác vì làm đổ nước, rồi con giúp bác lau nhé."
Với người lớn xung quanh, một câu ngắn đủ giữ lễ: "Cháu đang nhiều năng lượng quá, em đưa cháu ra ngoài một chút ạ." Không cần xin lỗi rối rít hay kể tội con. Sau buổi đó, khi về nhà, ba mẹ cùng con nhớ lại: lúc nào con thấy khó nhất, lần sau mình có thể làm gì khác. Nếu chuyện con bị cuốn đi trở thành trận ăn vạ, cách ứng xử theo kỷ luật tích cực chung vẫn áp dụng: bình tĩnh, an toàn trước, nói chuyện sau.
Khi nào cần hỏi ý kiến bác sĩ
Hiếu động là nét tính cách phổ biến ở trẻ nhỏ, và phần lớn trẻ dần điều chỉnh được khi lớn lên. Tuy vậy, nếu con khó tập trung, khó ngồi yên, hành động bột phát đến mức ảnh hưởng rõ đến việc học, quan hệ bạn bè, an toàn của con, diễn ra ở cả nhà lẫn trường và kéo dài nhiều tháng, ba mẹ nên đưa con đi gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá.
Ba mẹ không nên tự gán cho con một chẩn đoán dựa trên những gì đọc trên mạng, cũng không nên gạt đi mọi lo lắng bằng câu "lớn lên sẽ hết". Đánh giá của người có chuyên môn giúp ba mẹ biết con cần hỗ trợ gì, và cách dạy lễ phép nào phù hợp nhất với con.
Trước khi đi khám, ghi lại vài tình huống cụ thể: con khó ở đâu, lúc nào, kéo dài bao lâu, cô giáo nhận xét thế nào. Những ghi chép này giúp buổi tư vấn đi đúng trọng tâm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Con hiếu động có phải do ba mẹ dạy không nghiêm không?
Phần lớn mức độ hiếu động là tính khí bẩm sinh, không phải hậu quả của việc dạy dỗ lỏng lẻo. Cách dạy ảnh hưởng đến việc con học được cách điều chỉnh năng lượng ra sao, chứ không biến một đứa trẻ năng động thành trầm tính. Ba mẹ không cần tự trách.
Có nên phạt con đứng một góc khi con chạy nhảy lúc có khách không?
Phạt đứng góc trước khách dễ làm con xấu hổ và không giúp con học được cách cư xử khác. Đưa con ra chỗ yên tĩnh để bình tĩnh lại, rồi quay vào với một việc cụ thể như mời nước, thường hiệu quả hơn. Mục tiêu là giúp con điều chỉnh, không phải trừng phạt.
Con nói to quá, nhắc mãi không nhỏ được, làm sao?
Nhiều trẻ hiếu động chưa cảm nhận được độ to giọng của mình. Chơi trò "giọng con chuột, giọng con mèo, giọng con sư tử" ở nhà để con tập chỉnh âm lượng. Khi ra ngoài, chỉ cần nhắc "giọng con chuột nhé" kèm động tác, con sẽ nhớ.
Đưa con hiếu động đi ăn cỗ luôn căng thẳng, có nên để con ở nhà?
Thỉnh thoảng để con ở nhà với người chăm sóc là hợp lý, nhất là những dịp kéo dài hoặc rất trang trọng. Nhưng nếu không bao giờ cho con đi, con mất dịp tập. Chọn những dịp ngắn, thân mật để con tập trước, rồi tăng dần.
Trẻ hiếu động lớn lên có lễ phép được như các bạn không?
Có. Nhiều trẻ hiếu động khi lớn trở thành người rất nhiệt tình, chu đáo, biết giúp đỡ người khác. Khả năng kiềm chế phát triển theo tuổi, và những kỹ năng ba mẹ kiên nhẫn tập cùng con sẽ dần thành thói quen.
Ông bà bảo cháu hư vì chạy nhảy suốt, ba mẹ nói sao cho ông bà hiểu?
Giải thích ngắn rằng cháu có nhiều năng lượng, cần chạy nhảy nhiều hơn các bạn, và nhà mình đang tập cho cháu cách giữ phép ở những lúc cần. Nhờ ông bà giao cho cháu việc vặt có vận động, như ra vườn hái rau, mời nước, ông bà sẽ thấy cháu ngoan hơn hẳn.