Với bạn cùng tuổi, trẻ xưng "mình – bạn" hoặc "tớ – cậu" là lịch sự và phổ biến; với anh chị lớp trên thì xưng "em – anh/chị"; với thầy cô thì gọi "thầy", "cô" và xưng "em" (ở mầm non nhiều nơi xưng "con"). Cặp "mày – tao" giữa bạn thân không hẳn là hỗn, nhưng dễ thành thô khi giận và nghe nặng với người ngoài, nên ba mẹ dạy con dùng "mình – bạn" làm mặc định và tránh hẳn "mày – tao" với người không thân, với thầy cô, với người lớn.
Khi con bước vào lớp học, con gặp một thế giới xưng hô mới: không còn ông bà, cô chú, mà là bạn bè ngang hàng, anh chị khối trên, các thầy cô với những cách gọi khác nhau. Trẻ phải tự chọn lời trong rất nhiều tình huống mà ba mẹ không có mặt. Bài này giúp ba mẹ chuẩn bị cho con những cách xưng hô an toàn, giải thích sự khác nhau giữa các vùng miền, và xử lý những chuyện hay gặp như biệt danh, "mày – tao", cách nói chuyện với thầy cô.
Bảng xưng hô ở trường cho trẻ
Cách dùng phổ biến dưới đây có khác nhau giữa các vùng và các trường. Ba mẹ hỏi cô giáo hoặc để ý cách bạn bè con nói để chọn cho phù hợp.
| Con nói với | Gọi | Xưng | Câu mẫu |
|---|---|---|---|
| Bạn cùng lớp | bạn, cậu, hoặc gọi tên | mình, tớ | "Lan ơi, cho mình mượn cây bút nhé." / "Cậu chơi với tớ không?" |
| Anh chị khối trên | anh, chị | em | "Chị ơi, cho em hỏi phòng thư viện ở đâu ạ?" |
| Em khối dưới | em | anh, chị | "Em đứng đây chờ chị một chút nhé." |
| Cô giáo mầm non | cô | con hoặc em tuỳ trường | "Cô ơi, con muốn đi vệ sinh ạ." |
| Thầy cô tiểu học | thầy, cô | em | "Thưa cô, em xin phép phát biểu ạ." |
| Bác bảo vệ, cô lao công, cô cấp dưỡng | bác, cô, chú | cháu, con, hoặc em | "Cháu chào bác ạ." / "Cháu cảm ơn cô ạ." |
Trẻ vào lớp một hay lúng túng chuyển từ "con" sang "em" khi nói với cô. Ba mẹ có thể tập trước ở nhà bằng trò đóng vai lớp học: mẹ làm cô giáo, con làm học trò, tập giơ tay, tập nói "Thưa cô". Trẻ thích trò này và sẽ đỡ bỡ ngỡ hơn trong tuần đầu.
"Mình – bạn", "tớ – cậu" và chuyện vùng miền
Trẻ ở các vùng khác nhau có cách xưng hô bạn bè khác nhau, và không cách nào sai. Ở nhiều trường miền Bắc, "tớ – cậu" rất phổ biến; ở miền Nam, trẻ hay xưng "mình – bạn" hoặc gọi tên trực tiếp; nhiều nơi miền Trung có cách gọi riêng. Một số nhóm bạn còn xưng "tui – bà", "tui – ông" như cách đùa thân mật. Ba mẹ không cần ép con theo một kiểu chuẩn, chỉ cần con chọn cách lịch sự và hợp với nơi con học.
Khi gia đình chuyển vùng, con có thể bị bạn trêu vì cách xưng hô khác. Một đứa trẻ từ Hà Nội vào Sài Gòn nói "tớ – cậu" có thể khiến bạn cười, và ngược lại. Ba mẹ giải thích với con rằng đây chỉ là khác nhau, không phải đúng sai, và con có thể dần dùng cả hai. Đồng thời dạy con không trêu bạn mới vì cách gọi lạ, vì đó cũng là phép lịch sự.
"Mình – bạn" là lựa chọn an toàn nhất cho trẻ khi gặp bạn mới, khi chưa biết bạn thích được gọi thế nào. Cặp này trung tính, lịch sự, được hiểu ở mọi vùng. Ba mẹ có thể dạy con dùng nó làm mặc định, rồi điều chỉnh theo nhóm bạn khi đã thân.
Chuyện "mày – tao" giữa bạn bè: khi nào cần nhắc
Nhiều ba mẹ giật mình khi lần đầu nghe con xưng "mày – tao" với bạn. Thực tế, ở nhiều nơi, cặp này được trẻ lớn dùng giữa bạn thân như một cách nói suồng sã, không mang ý xúc phạm. Người lớn cũng từng như vậy với bạn học cũ. Vì thế, ba mẹ không cần hoảng hốt hay coi đó là dấu hiệu con hư.
Tuy vậy, có ba lý do để dạy con hạn chế. Thứ nhất, "mày – tao" rất dễ chuyển thành lời thô khi cãi nhau; câu "Mày tránh ra" nghe nặng hơn nhiều so với "Bạn tránh ra giúp mình". Thứ hai, nhiều bạn và gia đình bạn không quen, sẽ thấy khó chịu. Thứ ba, trẻ nhỏ chưa phân biệt được chỗ, dễ mang cách xưng hô này về nhà, nói với em, với người giúp việc, thậm chí với ba mẹ khi giận.
Cách tiếp cận hợp lý là thống nhất với con: ở nhà và với người lớn, tuyệt đối không dùng; với bạn mới, bạn không thân, dùng "mình – bạn"; nếu con và một bạn thân đã quen gọi nhau như vậy và cả hai đều thoải mái, ba mẹ không cần cấm, chỉ nhắc con không dùng khi giận và không dùng trước mặt thầy cô. Với trẻ dưới 7 tuổi, ba mẹ có thể giữ quy tắc chặt hơn vì con chưa phân biệt được ranh giới.
Nói chuyện với thầy cô: những câu con cần dùng được
Chào khi gặp, chào khi về. "Em chào cô ạ" khi vào lớp, "Em chào cô, em về ạ" khi ra về. Ở cổng trường, con chào cả thầy cô không dạy mình; đây là phép lịch sự được thầy cô để ý nhiều nhất.
Xin phép trước khi làm. "Thưa cô, em xin phép đi vệ sinh ạ", "Thưa cô, em xin phép ra ngoài ạ". Trẻ vào lớp một cần được tập trước câu xin phép đi vệ sinh, vì nhiều trẻ ngại nói mà nhịn quá lâu.
Hỏi khi chưa hiểu. "Thưa cô, em chưa hiểu bài này, cô giảng lại giúp em được không ạ?". Ba mẹ dạy con rằng hỏi lại là lễ phép, không phải là chậm. Nhiều trẻ không dám hỏi vì sợ bị chê.
Báo khi có chuyện. "Cô ơi, bạn Nam bị đau tay ạ", "Thưa cô, em bị mất bút ạ". Con cần biết rằng báo với cô khi có chuyện không phải là mách lẻo, mà là nhờ người lớn giúp.
Cảm ơn và xin lỗi. "Em cảm ơn cô ạ" khi được giúp, được trả bài. "Em xin lỗi cô, em quên vở ạ" khi làm sai. Câu ngắn, đúng việc, không cần dài dòng.
Biệt danh và cách gọi bạn: vui hay làm tổn thương
Trẻ tiểu học rất hay đặt biệt danh cho nhau. Có biệt danh vui, được chính người được gọi thích, như gọi theo món ăn yêu thích hay một chuyện vui chung. Cũng có biệt danh dựa trên ngoại hình, giọng nói, gia cảnh, như gọi bạn béo, bạn đen, bạn nói ngọng. Dù cả lớp cùng gọi và cười, những biệt danh đó có thể làm người bị gọi rất buồn.
Ba mẹ dạy con một câu hỏi đơn giản để tự kiểm: "Bạn có thích được gọi như vậy không?". Nếu không chắc, gọi bằng tên là cách an toàn nhất. Nếu bạn đã tỏ ra khó chịu, hoặc đã nói "đừng gọi mình như thế", con cần dừng lại, kể cả khi các bạn khác vẫn gọi. Đây là lúc lịch sự cần một chút can đảm.
Ngược lại, khi con bị gọi bằng biệt danh làm con buồn, ba mẹ lắng nghe và không gạt đi bằng "Có gì đâu, kệ bạn". Dạy con nói rõ với bạn: "Mình không thích bị gọi như vậy, bạn gọi tên mình nhé." Nếu chuyện kéo dài, nhiều bạn cùng gọi để trêu chọc, ba mẹ trao đổi với cô giáo chủ nhiệm để cùng xử lý.
Lịch sự với bạn bè: không chỉ là xưng hô
Ngoài cách gọi, có những câu nói nhỏ giúp con được bạn quý: "Cho mình chơi với", "Bạn có muốn chơi cùng không?", "Cảm ơn bạn nhé", "Mình xin lỗi, mình lỡ làm đổ". Trẻ hay quên rằng bạn bè cũng cần được cảm ơn, xin lỗi như người lớn. Ba mẹ có thể hỏi con sau giờ học: "Hôm nay con có cảm ơn ai không? Có ai cảm ơn con không?" để biến chuyện này thành chủ đề trò chuyện bình thường.
Con cũng cần học cách từ chối bạn một cách lịch sự: "Mình đang chơi trò này, lát nữa mình chơi với bạn nhé", "Mình không muốn cho mượn cái này, nhưng bạn mượn cái kia được". Từ chối không phải là xấu; từ chối mà không làm bạn tổn thương là kỹ năng cần học dần.
Khi có bạn mới vào lớp, đặc biệt bạn từ vùng khác, nói giọng khác, ba mẹ có thể khuyến khích con chủ động chào và rủ bạn chơi. Một câu "Mình tên là… bạn tên gì?" từ con có thể làm cả tuần đầu của bạn mới dễ chịu hơn.
Khi con nói chuyện với thầy cô qua tin nhắn, cuộc gọi
Trẻ 8–10 tuổi bắt đầu có lúc tự nhắn tin, gọi điện cho thầy cô bằng máy của ba mẹ, hoặc tham gia nhóm lớp. Ở đây, những quy tắc lời nói vẫn giữ nguyên: mở đầu bằng lời chào và xưng tên ("Em chào cô ạ, em là Minh lớp 3A"), nói rõ việc, kết thúc bằng lời cảm ơn. Không nhắn tin chỉ một chữ "cô ơi" rồi chờ, không gửi tin vào giờ muộn, không dùng tiếng lóng hay biểu tượng thay cho lời.
Ba mẹ nên đọc tin trước khi con gửi trong những lần đầu, và giải thích những điểm cần sửa một cách nhẹ nhàng. Đây là cơ hội rất tốt để con học rằng viết cũng cần lễ phép như nói, và rằng người nhận không nhìn thấy nét mặt nên câu chữ cần rõ ràng hơn. Những phép lịch sự khác khi dùng máy được bàn kỹ ở danh mục điện thoại và màn hình.
Chuẩn bị lời nói cho con trước khi vào lớp mới
Tuần đầu ở lớp mới, trường mới là lúc trẻ lúng túng nhất về cách gọi, cách xưng. Vài việc nhỏ ba mẹ làm ở nhà giúp con tự tin hơn:
- Hỏi trước cách xưng hô ở trường: ở lớp mầm non con xưng con hay em với cô, ở trường tiểu học thầy cô muốn học trò thưa gửi thế nào.
- Tập ba câu quan trọng nhất bằng trò đóng vai: chào cô khi đến lớp, xin phép đi vệ sinh, hỏi lại khi chưa hiểu.
- Tập câu làm quen với bạn mới: "Mình tên là…, bạn tên gì?", "Cho mình chơi cùng với".
- Nói trước với con rằng các bạn có thể gọi nhau theo nhiều cách khác nhau, con cứ dùng "mình – bạn" khi chưa quen.
- Sau mỗi ngày học, hỏi con một chuyện vui về bạn bè và thầy cô, lắng nghe trọn vẹn, không biến thành buổi tra hỏi.
Những ngày đầu, con có thể về nhà kể những cách gọi lạ, câu nói lạ. Ba mẹ nghe với thái độ tò mò, giúp con phân biệt câu nào dùng được, câu nào nên tránh, thay vì hoảng hốt cấm đoán.
Câu hỏi thường gặp
Con vào lớp một cứ xưng "con" với cô thay vì "em" thì có sao không?
Không sao, đây là thói quen từ mầm non. Ba mẹ giải thích ở lớp một con là học trò và xưng "em" với thầy cô, rồi tập ở nhà bằng trò đóng vai. Phần lớn trẻ đổi được sau vài tuần, cô giáo cũng quen nhắc nhẹ trong thời gian đầu.
Con xưng "mày – tao" với bạn thân có cần cấm không?
Không nhất thiết cấm nếu cả hai bạn đều thoải mái, nhưng nên thống nhất với con: không dùng ở nhà, với người lớn, với bạn không thân, và không dùng khi giận. Với trẻ dưới 7 tuổi, ba mẹ có thể giữ quy tắc chặt hơn vì con chưa phân biệt được chỗ.
Nên dạy con xưng "tớ – cậu" hay "mình – bạn"?
Cả hai đều lịch sự. "Mình – bạn" trung tính và được hiểu ở mọi vùng, phù hợp làm mặc định khi gặp bạn mới. "Tớ – cậu" phổ biến ở nhiều trường miền Bắc. Con có thể dùng theo cách bạn bè trong lớp đang dùng.
Con bị bạn đặt biệt danh xấu thì ba mẹ làm gì?
Lắng nghe, không gạt đi. Dạy con nói rõ với bạn rằng mình không thích bị gọi như vậy. Nếu nhiều bạn cùng gọi để trêu kéo dài, hoặc con buồn, sợ đi học, ba mẹ trao đổi với cô giáo chủ nhiệm để cùng theo dõi và xử lý.
Làm sao để con dám hỏi thầy cô khi chưa hiểu bài?
Ở nhà, ba mẹ đón mọi câu hỏi của con bằng thái độ vui vẻ, không chê "hỏi gì mà ngốc thế". Tập trước câu hỏi lịch sự với cô. Khi con kể đã hỏi cô, ghi nhận sự can đảm của con. Trẻ dám hỏi khi biết hỏi là được hoan nghênh.
Con chuyển trường sang vùng khác bị bạn trêu cách nói thì sao?
Giải thích với con rằng cách nói khác là chuyện bình thường, không có giọng nào đúng hơn. Con có thể giữ cách nói ở nhà và dần dùng thêm cách nói của bạn mới. Nếu bị trêu nhiều, ba mẹ trao đổi với cô giáo để cô giúp lớp đón bạn mới tốt hơn.