Khi ông bà và ba mẹ dạy con lễ phép khác nhau, cách êm nhất là người lớn ngồi lại thống nhất ba bốn nếp chính mà ai cũng giữ, như chào khi đi về, mời cơm, cảm ơn khi nhận, không đánh trẻ; còn những chi tiết khác thì chấp nhận mỗi người một kiểu. Trẻ từ khoảng ba bốn tuổi đã phân biệt được "ở với bà thì thế này, ở với mẹ thì thế kia", giống như con biết cách nói ở lớp khác cách nói ở nhà.
Điều làm trẻ rối không phải là mỗi người lớn có cách riêng, mà là người lớn tranh cãi về con ngay trước mặt con, hoặc một người phá luật của người kia. Bài này đi qua những điểm khác nhau hay gặp giữa hai thế hệ, cách mở lời với ông bà mà không làm ai phật lòng, và những ranh giới ba mẹ cần giữ dù có khó nói.
Vì sao hai thế hệ hay dạy lễ phép khác nhau
Ông bà lớn lên trong thời mà lễ phép gắn chặt với thứ bậc: con cháu khoanh tay, dạ thưa, không cãi lời người lớn, không ngồi khi người lớn đứng. Nhiều nếp trong số đó rất đẹp và đáng giữ. Ba mẹ trẻ ngày nay đọc nhiều về tâm lý trẻ em, muốn con lễ phép nhưng cũng muốn con dám nói ý mình, dám từ chối khi khó chịu. Hai cách nhìn không đối lập, chỉ là đặt trọng tâm khác nhau.
Ngoài ra còn khác biệt về hoàn cảnh. Ông bà thường có nhiều thời gian bên cháu hơn, quen chiều cháu ở chuyện ăn uống, đồ chơi, nhưng lại nghiêm ở chuyện chào hỏi trước mặt họ hàng. Ba mẹ thì ngược lại: nghiêm chuyện giờ giấc, màn hình, nhưng thoải mái hơn với cách chào. Mỗi bên thấy bên kia "quá dễ" ở chỗ này và "quá khắt khe" ở chỗ khác.
Hiểu được gốc của khác biệt giúp ba mẹ bớt cảm giác bị ông bà "chống lại". Ông bà không phá cách dạy của con mình; ông bà đang dạy cháu bằng điều đã từng giúp chính ba mẹ lớn lên. Bắt đầu cuộc nói chuyện từ chỗ cùng mong cháu ngoan, lễ phép, khoẻ mạnh, thì việc bàn chi tiết dễ hơn nhiều.
Những điểm khác nhau hay gặp và cách dung hoà
Bảng dưới liệt kê các tình huống thường thấy trong gia đình nhiều thế hệ ở Việt Nam. Cột cuối là gợi ý, không phải luật; mỗi nhà điều chỉnh theo hoàn cảnh.
| Chuyện | Ông bà thường muốn | Ba mẹ thường muốn | Gợi ý dung hoà |
|---|---|---|---|
| Cách chào | Khoanh tay, cúi đầu, "cháu chào ông ạ" đủ câu | Con chào tự nhiên, vẫy tay cũng được | Với ông bà, họ hàng lớn tuổi: khoanh tay và đủ câu; với người quen ngang hàng ba mẹ: con chọn cách chào |
| Ôm hôn họ hàng | Cháu phải để người lớn thơm má, bế bồng | Con được từ chối nếu không muốn | Con chào bằng lời hoặc khoanh tay; ba mẹ đỡ lời "bé chào rồi, bé chưa muốn ôm ạ" |
| Khi cháu hỏi "tại sao" | Coi là cãi, hỗn | Khuyến khích con hỏi | Dạy con hỏi bằng giọng nhẹ, có "ạ", và hỏi sau khi đã làm theo nếu việc gấp |
| Khi cháu sai | Mắng ngay, đôi khi doạ | Nhắc nhẹ, nói chuyện sau | Thống nhất không đánh, không doạ ma, doạ công an; cách nhắc mỗi người một kiểu vẫn được |
| Mời cơm | Mời đủ từng người theo thứ bậc | Mời chung "con mời cả nhà ăn cơm" | Bữa có ông bà: mời đủ; bữa thường: mời chung, cả hai đều là lễ phép |
Trong hầu hết các ô, hai bên chỉ khác nhau về hình thức, không khác về mục đích. Khi nhận ra điều đó, người lớn ít cảm thấy phải bảo vệ cách của mình.
Ngồi lại với ông bà: các bước mở lời cho êm
Cuộc nói chuyện về cách dạy cháu nên diễn ra lúc bình thường, không phải ngay sau một lần căng thẳng. Các bước dưới đây giúp mở lời mà không biến thành cuộc tranh luận ai đúng ai sai.
- Chọn thời điểm và người nói. Thường con ruột nói với ba mẹ mình dễ hơn con dâu, con rể. Chọn lúc ông bà vui, không mệt, không có khách, không có cháu ở bên.
- Bắt đầu bằng lời cảm ơn thật. "Con cảm ơn mẹ trông bé suốt tuần, bé quấn bà lắm." Ông bà cần thấy công sức của mình được ghi nhận trước khi nghe góp ý.
- Nói về mục tiêu chung. "Nhà mình ai cũng muốn bé lễ phép, biết thưa gửi." Đây là điểm cả hai bên đồng ý.
- Chỉ nêu một hai điều ba mẹ thật sự cần. Ví dụ không ép bé hôn má người lạ, không doạ bé. Đừng đưa cả danh sách mười điều; ông bà sẽ thấy mình bị chấm điểm.
- Giải thích lý do ngắn gọn. "Con muốn bé biết từ chối khi người khác chạm vào mình, để sau này bé an toàn hơn." Lý do về an toàn và sức khoẻ thường được ông bà đón nhận nhanh nhất.
- Hỏi ý ông bà và nhường ở chỗ khác. "Còn chuyện chào ông bà thì con nghe mẹ, để bé khoanh tay dạ thưa đủ." Nhường một chỗ giúp cuộc nói chuyện thành trao đổi, không thành áp đặt.
- Hẹn xem lại sau một thời gian. "Mình thử vài tuần rồi xem bé thế nào mẹ nhé." Cách nói này giảm áp lực phải đồng ý ngay.
Có những ông bà đổi rất nhanh, có những ông bà cần nhiều lần nhắc nhẹ. Kiên nhẫn và giữ giọng tôn trọng thường quan trọng hơn việc thuyết phục được ngay lần đầu.
Trước mặt con: không cãi nhau, không phá luật của nhau
Điều trẻ cần thấy là người lớn tôn trọng nhau, kể cả khi không đồng ý. Nếu ông bà nhắc cháu khoanh tay chào mà ba mẹ thấy không cần, ba mẹ đừng phản đối ngay trước mặt con kiểu "thôi mẹ, kệ nó". Câu ấy dạy con rằng có thể bỏ qua lời ông bà, và làm ông bà mất mặt trước cháu. Để lúc khác nói riêng.
Ngược lại, ba mẹ cũng mong ông bà không phá luật của mình trước mặt con, như ba mẹ vừa nói "con chào xong mới được ăn bánh" thì bà đưa bánh ngay. Những tình huống như thế nên được nói ra riêng, bằng giọng nhẹ: "Mẹ ơi, lúc con đang dặn bé, mẹ chờ con một chút rồi hãy cho bé nhé, không bé sẽ không nghe con nữa."
Khi con hỏi "sao bà bắt con khoanh tay mà mẹ thì không", ba mẹ trả lời thẳng và không hạ ai: "Bà lớn lên với cách chào khoanh tay, bà thấy thế là kính trọng. Ở với bà, con khoanh tay cho bà vui. Ở với mẹ, con chào kiểu nào cũng được, miễn con nhìn người ta và nói rõ." Trẻ hiểu được rằng mỗi người có cách riêng, và tôn trọng cách của người khác cũng là lễ phép.
Nếu lỡ hai bên đã tranh cãi trước mặt con, sau đó người lớn nên làm lành cũng trước mặt con: "Lúc nãy mẹ với bà nói to, giờ mẹ con mình nói chuyện lại rồi." Con thấy bất đồng được giải quyết êm, và đó cũng là một bài học.
Những ranh giới ba mẹ cần giữ dù khó nói
Không đánh, không phạt quỳ, không doạ. Dù ông bà quen cách dạy cũ, ba mẹ cần nói rõ rằng nhà mình không dùng đòn roi, không bắt quỳ, không doạ "ông kẹ bắt", không doạ bỏ con lại. Lễ phép có được từ sợ hãi thường chỉ kéo dài đến khi không còn ai doạ.
Không ép đụng chạm cơ thể. Trẻ có quyền từ chối ôm, hôn, ngồi lòng, kể cả với họ hàng. Ba mẹ đứng về phía con một cách nhẹ nhàng nhưng dứt khoát. Đây là nền tảng để con biết lên tiếng khi gặp tình huống không an toàn; khi cần hỗ trợ, có Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Không so sánh, không bêu xấu. Câu "nhìn chị Hoa kìa, lễ phép thế, đâu như mày" hay kể chuyện cháu hư cho cả họ nghe làm trẻ tổn thương sâu. Ba mẹ xin ông bà nói về hành động cụ thể, riêng với cháu, thay vì đem ra so sánh trước đông người.
Không gán nhãn. Những chữ "hư", "vô lễ", "nhát" lặp lại đủ lâu sẽ thành hình ảnh trẻ tự nhận về mình. Ba mẹ nhắc ông bà nhẹ nhàng bằng cách tự mình đổi câu trước mặt ông bà: "Bé đang ngại chứ không phải bé hư đâu mẹ."
Khi chính ba và mẹ cũng dạy khác nhau
Không chỉ ông bà với ba mẹ, nhiều khi chính ba và mẹ cũng khác nhau: một người lớn lên ở miền Bắc quen "vâng ạ", người kia ở miền Nam quen "dạ"; một người nghiêm, một người dễ. Khác biệt giọng vùng thì không cần thống nhất, con học được cả hai. Khác biệt về cách nhắc, cách xử lý khi con chưa lễ phép thì nên bàn với nhau trước, lúc con đã ngủ.
Một cách đơn giản là hai vợ chồng cùng viết ra ba điều mình mong con làm được trong năm nay về lễ phép, rồi so với nhau. Thường hai danh sách giống nhau nhiều hơn người ta nghĩ. Phần khác nhau, chọn cách nhẹ hơn làm cách chung, vì cách nhẹ dễ giữ đều đặn, còn cách nghiêm hay bị bỏ khi người lớn mệt.
Khi một người đang nhắc con, người kia không chen vào sửa trước mặt con. Nếu thấy cách nhắc chưa ổn, để tối nói riêng. Trẻ nhỏ rất nhanh nhận ra khe hở giữa ba và mẹ, và sẽ chạy sang người dễ hơn mỗi khi bị nhắc; một mặt trận chung, dù không hoàn hảo, giúp con yên tâm hơn nhiều.
Khi ba mẹ ở xa, ông bà chăm cháu là chính
Nhiều gia đình Việt có ba mẹ đi làm xa, gửi con cho ông bà ở quê. Lúc đó ông bà là người dạy lễ phép chính, và ba mẹ cần thực tế: không thể điều khiển từng chi tiết qua điện thoại. Ba mẹ chọn một hai điều quan trọng nhất để nhờ ông bà giữ, phần còn lại tin vào tình thương của ông bà.
Những lần về thăm, ba mẹ đừng dồn sức sửa hết những gì mình không thích trong vài ngày. Trẻ dễ thấy bị xáo trộn, và ông bà dễ thấy công sức của mình bị chê. Thay vào đó, ba mẹ làm gương ngay trong những ngày ấy: chào ông bà khi đi về, cảm ơn ông bà trước mặt con, cùng con mời cơm. Con nhìn ba mẹ kính trọng ông bà sẽ hiểu rằng lời ông bà dạy đáng nghe.
Khi gọi video, ba mẹ hỏi ông bà về những điều cháu làm tốt, khen cháu trước mặt ông bà, và cảm ơn ông bà đã dạy cháu. Cách này giữ cho ông bà cảm thấy được tin tưởng, và cháu thấy người lớn trong nhà cùng một phía.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà bắt cháu khoanh tay dạ thưa với mọi người, có nên để không?
Khoanh tay dạ thưa là nếp đẹp, không có hại khi trẻ làm vui vẻ. Chỉ cần lưu ý không ép đến mức con khóc, không phạt khi con quên, và cho con cách chào khác khi con đã lớn. Nếu con thấy thoải mái thì cứ để ông bà dạy theo cách ông bà quen.
Ông bà hay doạ cháu để cháu nghe lời, nói thế nào cho ông bà đổi?
Nói riêng, bằng lý do ông bà dễ đồng ý, như "bé bị doạ thì tối hay giật mình, khó ngủ". Đưa ông bà câu khác để dùng thay, như "con chào bà xong rồi bà cháu mình ra vườn". Ông bà cần một câu thay thế cụ thể, không chỉ nghe lời cấm.
Con dâu, con rể có nên trực tiếp góp ý với ba mẹ chồng, ba mẹ vợ không?
Thường con ruột mở lời sẽ êm hơn, vì ông bà dễ nghe con mình nói. Con dâu, con rể vẫn có thể góp ý nếu quan hệ thân, nhưng nên bắt đầu bằng lời cảm ơn và hỏi ý ông bà. Điều cần tránh là vợ chồng bất đồng với nhau ngay trước mặt ông bà.
Cháu lễ phép với ông bà nhưng lại hỗn với ba mẹ, vì sao?
Trẻ thường giữ phép với người mình ít gặp hoặc nể hơn, và thả lỏng với người mình thấy an toàn nhất. Đó không hẳn là chuyện xấu. Ba mẹ vẫn giữ vài luật lễ phép tối thiểu ở nhà, nhắc nhẹ, làm gương, và không coi việc con thả lỏng với mình là con không thương mình.
Nếu ông bà nhất định không đổi cách dạy thì sao?
Ba mẹ giữ những ranh giới về an toàn như không đánh, không ép đụng chạm, và chấp nhận khác biệt ở những chuyện còn lại. Nếu con ở với ông bà nhiều, ba mẹ dành thời gian riêng với con để làm gương theo cách nhà mình. Trẻ thường tự cân bằng giữa hai cách khi người lớn không tranh cãi trước mặt con.
Có nên giải thích với con vì sao ông bà khác ba mẹ không?
Nên, bằng lời đơn giản và tôn trọng ông bà. Ví dụ "ngày xưa ông bà lớn lên khác bây giờ, nên ông bà có cách dạy riêng". Tránh nói ông bà "lạc hậu" hay "sai" trước mặt con, vì con sẽ học cách coi nhẹ lời người lớn tuổi.