Rạp phim, nhà sách, thư viện, bảo tàng và nhà hát có hai điểm chung: người khác đang cần tập trung, và đồ vật ở đó không phải của mình. Vì vậy phép lịch sự cần dạy trẻ gồm giữ yên (không nói chuyện trong rạp, thì thầm ở thư viện, không chạy ở bảo tàng), giữ chỗ của người khác (không đá ghế, không che tầm nhìn, không chắn lối), và giữ gìn đồ chung (không bóc sách bọc, lật trang nhẹ, không chạm hiện vật, đặt lại đúng chỗ). Trẻ 3–5 tuổi hợp với buổi ngắn và nơi có khu dành cho trẻ em; trẻ 6–10 tuổi có thể theo một bộ phim, một buổi triển lãm, một giờ thư viện nếu được chuẩn bị.
Câu mẫu khi bước vào: "Ở đây mọi người đang xem, đang đọc. Mình nói thì thầm, nhìn bằng mắt, cầm nhẹ bằng hai tay, xong thì để lại đúng chỗ nha con." Bài viết đi lần lượt từng nơi, có bảng chuẩn bị theo tuổi và phần hỏi đáp.
Rạp phim: tối, kín và nhiều người ngồi sát nhau
Chọn phim hợp tuổi. Phim chiếu rạp ở Việt Nam được gắn nhãn phân loại theo độ tuổi. Ba mẹ xem nhãn và nội dung giới thiệu trước khi mua vé. Phim không hợp tuổi dễ làm trẻ sợ, hỏi liên tục hoặc đòi về giữa chừng, làm phiền cả hàng ghế.
Đi vệ sinh trước khi vào. Ra vào giữa phim là lúc dễ làm phiền người khác nhất. Cho con đi vệ sinh, uống nước trước khi vào phòng chiếu.
Xin phép khi đi qua hàng ghế. Đi vào chỗ ngồi ở giữa hàng, con quay mặt về phía người đang ngồi, nói nhỏ "con xin phép đi qua ạ" và cảm ơn. Không bước qua chân người khác.
Không nói chuyện, không đá ghế. Trẻ hay bình luận to "con kia sắp bị bắt kìa". Ba mẹ hẹn trước: có câu hỏi thì ghé tai thì thầm, chuyện dài để dành lúc ra về. Chân không gác lên ghế trước; trẻ nhỏ thấp thì dùng đệm nâng nếu rạp có.
Đồ ăn và điện thoại. Chọn đồ ăn ít tiếng sột soạt, không mở gói lách cách liên tục. Điện thoại cả nhà tắt tiếng và không bật màn hình sáng trong phòng chiếu. Ăn xong mang vỏ hộp ra thùng rác khi về.
Ra ngoài khi con sợ hoặc quấy. Chọn ghế gần lối đi để dễ đưa con ra. Một người lớn đưa con ra sảnh cho dịu, nói chuyện, rồi quay lại hoặc về sớm. Ra ngoài kịp lúc là tôn trọng những người đã trả tiền để xem yên.
Nhà sách: đọc thử mà không làm hỏng sách
Đọc thử có chừng mực. Ngồi đọc trọn một cuốn truyện tranh mỏng ở nhà sách là chuyện nhiều gia đình vẫn làm, và nhiều nhà sách vui vẻ chấp nhận. Nhưng ngồi cả buổi đọc hết chồng truyện, chiếm ghế của khu đọc khi người khác đang chờ, thì không còn là đọc thử. Ba mẹ cùng con hẹn trước: đọc thử vài cuốn, chọn cuốn thích nhất, rồi quyết định mua hay ghi tên để mượn ở thư viện.
Sách bọc nilon thì không bóc. Nhiều nhà sách bọc sách để giữ mới và để lại một cuốn mẫu cho khách xem. Dạy con tìm cuốn mẫu hoặc hỏi nhân viên, không tự bóc lớp bọc. Nếu con lỡ bóc, cùng con mang ra quầy, xin lỗi và hỏi cách xử lý.
Cầm sách bằng hai tay, lật trang từ góc. Không gấp góc trang, không bẻ gáy sách để mở cho phẳng, không lật trang bằng ngón tay vừa liếm. Tay ăn bánh xong thì lau trước khi cầm sách.
Đọc ở khu cho phép, không chắn lối. Một số nhà sách có khu đọc cho trẻ em, có ghế hoặc thảm. Nếu không có, con ngồi sát kệ, không nằm dài giữa lối đi, đứng dậy nhường đường khi có người cần lấy sách ở kệ phía sau.
Đặt lại đúng chỗ. Đọc xong cuốn nào, con đặt lại kệ cũ hoặc đưa nhân viên nếu không nhớ chỗ. Không nhét sách lẫn sang kệ khác, không để chồng sách trên sàn.
Đồ chơi trưng bày. Khu văn phòng phẩm, đồ chơi trong nhà sách có món để thử, có món không. Dạy con hỏi trước, chơi nhẹ tay và để lại như cũ.
Thư viện: nơi dạy giữ gìn đồ chung rõ nhất
Thư viện, kể cả thư viện trường, thư viện quận hay một góc sách cộng đồng, là nơi trẻ học được một ý quan trọng: mượn đồ chung thì giữ còn kỹ hơn đồ của mình, vì người sau còn dùng.
- Rửa tay trước khi đọc. Tay sạch, không mang đồ ăn, nước uống có màu vào khu đọc.
- Dùng giọng thì thầm. Nhiều thư viện có khu thiếu nhi được nói nhỏ, khu người lớn cần im lặng. Ba mẹ chỉ cho con biết mình đang ở khu nào.
- Lật trang nhẹ, không vẽ, không gạch. Phát hiện sách rách, con báo nhân viên thay vì tự dán.
- Chọn sách vừa đủ. Không ôm cả chồng rồi bỏ bừa trên bàn; đọc xong cuốn này mới lấy cuốn khác, để lại xe đẩy trả sách nếu thư viện có.
- Mượn về thì giữ cẩn thận. Có chỗ cất riêng ở nhà, xa em bé và đồ ăn, không mang ra ngoài mưa.
- Trả đúng hạn. Trẻ 7–10 tuổi có thể tự ghi nhớ ngày trả, tự đưa sách cho cô thủ thư và cảm ơn.
- Chào cô thủ thư. Chào khi vào, cảm ơn khi được giúp tìm sách. Trẻ lớn tập hỏi: "Cô ơi, sách về khủng long ở kệ nào ạ?"
Nếu con lỡ làm rách hay làm mất sách mượn, ba mẹ cùng con đến thư viện báo và làm theo quy định bồi thường. Để con có mặt khi nói chuyện với cô thủ thư, không giấu, không đổ lỗi, là bài học trách nhiệm thật sự.
Nhiều thư viện có giờ kể chuyện, giờ đọc sách cùng trẻ em vào cuối tuần. Đây là dịp tốt để con tập ngồi nghe cùng các bạn: ngồi gọn trên thảm, giơ tay khi muốn nói, không chen lên phía trước che bạn, cảm ơn người kể chuyện khi kết thúc.
Bảo tàng, triển lãm: nhìn bằng mắt, hỏi bằng lời
Không chạm hiện vật. Mồ hôi và dầu trên tay có thể làm hỏng hiện vật lâu đời. Dạy con để tay sau lưng hoặc nắm tay ba mẹ khi đứng gần hiện vật không có kính. Nhiều bảo tàng có khu được sờ, được thử dành cho trẻ em; ba mẹ tìm khu đó để con được trải nghiệm bằng tay.
Không dựa, không gõ vào tủ kính. Kính trưng bày có thể có cảm biến, và vân tay để lại làm người sau nhìn khó. Con đứng cách ra một bước.
Chụp ảnh theo quy định. Có nơi cho chụp, có nơi không, có nơi không dùng đèn chớp. Ba mẹ đọc hướng dẫn ở cửa và nói với con; trẻ có máy riêng cũng phải làm theo.
Đi chậm, nói nhỏ, nhường chỗ xem. Xem xong một hiện vật thì nhường cho người khác đứng xem, không đứng chắn trước tủ kính lâu khi phía sau có người chờ. Không chạy giữa các phòng trưng bày.
Cảm ơn người hướng dẫn. Khi đi theo đoàn có hướng dẫn viên, con nghe, giơ tay hỏi khi được mời, cảm ơn khi kết thúc. Câu hỏi của trẻ thường được hướng dẫn viên rất trân trọng.
Ăn uống và nghỉ chân đúng chỗ. Phòng trưng bày thường không cho mang đồ ăn, nước uống vào. Khi con mệt hoặc đói, ra khu nghỉ hay quán ở sảnh rồi mới vào xem tiếp. Con không ngồi lên bệ trưng bày, bậc tượng hay rào chắn để nghỉ chân.
Nhà hát, buổi biểu diễn: vỗ tay đúng lúc, không che tầm nhìn
Đưa con xem múa rối nước, kịch thiếu nhi, hoà nhạc, xiếc là cách tốt để con làm quen với nghệ thuật, và cũng là dịp tập một bộ phép riêng. Con đến trước giờ diễn để ổn định chỗ ngồi; nếu đến muộn, cả nhà chờ nhân viên hướng dẫn vào lúc thích hợp chứ không tự đi vào giữa tiết mục.
Khi biểu diễn đang diễn ra, con ngồi yên, không đứng lên ghế để nhìn rõ hơn vì sẽ che người phía sau. Trẻ nhỏ thấp có thể ngồi lòng ba mẹ nếu không che ai. Vỗ tay khi tiết mục kết thúc hoặc khi mọi người cùng vỗ; trong buổi hoà nhạc, nhiều khi khán giả chờ hết cả bản nhạc mới vỗ tay. Ba mẹ khẽ nói với con "mình chờ mọi người vỗ rồi vỗ theo".
Sau buổi diễn, nếu nghệ sĩ ra chào, con vỗ tay cảm ơn. Khi xin chụp ảnh cùng nghệ sĩ, con hỏi lịch sự và chấp nhận nếu họ không có thời gian. Ra về theo lượt, không chen ở cửa.
Với trẻ dưới 4 tuổi, nên chọn chương trình dành riêng cho thiếu nhi, thời lượng ngắn, nơi khán giả quen với tiếng trẻ con. Những buổi biểu diễn cần im lặng tuyệt đối để khi con lớn hơn.
Ở các buổi diễn thiếu nhi, nghệ sĩ hay mời khán giả nhỏ hô theo, giơ tay, lên sân khấu. Đây là lúc con được ồn đúng chỗ: hô to khi được mời, rồi im lại khi tiết mục tiếp tục. Trẻ không muốn lên sân khấu thì được ngồi yên ở ghế, ba mẹ không đẩy con lên cho bằng bạn. Trẻ được mời lên thì cảm ơn nghệ sĩ, về chỗ theo hướng dẫn, không đứng lại giành micro.
Chuẩn bị theo tuổi trước khi đi
Mỗi nơi văn hoá đòi trẻ giữ yên trong một khoảng thời gian. Bảng dưới đây gợi ý cách chuẩn bị theo tuổi; mốc chỉ là khoảng rộng, ba mẹ hiểu con mình nhất.
| Độ tuổi | Nơi hợp | Chuẩn bị |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Góc sách thiếu nhi, khu trẻ em ở bảo tàng, buổi diễn thiếu nhi ngắn | Đi lúc vắng, ở lại ngắn, ra về trước khi con mệt; tập giọng thì thầm ở nhà |
| 4–5 tuổi | Thư viện thiếu nhi, nhà sách, phim hoạt hình hợp tuổi, bảo tàng có khu tương tác | Kể trước luật, chọn ghế gần lối ra, mang đồ ăn nhẹ ít tiếng động |
| 6–7 tuổi | Phim dài, triển lãm có hướng dẫn, kịch thiếu nhi | Đọc trước về chủ đề triển lãm hay phim, đặt một hai câu hỏi để con tìm khi xem |
| 8–10 tuổi | Bảo tàng lịch sử, hoà nhạc, thư viện người lớn có khu thiếu nhi | Để con tự làm thẻ thư viện, tự chọn sách, tự hỏi hướng dẫn viên; góp ý riêng sau buổi đi |
Sau mỗi buổi, hỏi con thích gì nhất, nhớ gì nhất. Khi con hào hứng kể lại một bức tượng, một cảnh phim, con sẽ muốn quay lại và tự giữ phép để được quay lại. Phép lịch sự ở nơi văn hoá bền nhất khi con thấy nơi đó là của mình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên cho đi rạp chiếu phim?
Không có mốc chung. Nhiều trẻ 4–5 tuổi xem được phim hoạt hình ngắn hợp tuổi nếu được chuẩn bị. Ba mẹ xem nhãn phân loại độ tuổi và nội dung trước, chọn suất vắng, ghế gần lối ra, và sẵn sàng đưa con ra ngoài nếu con sợ hoặc quấy.
Con lỡ bóc lớp bọc sách ở nhà sách thì làm sao?
Cùng con mang sách ra quầy, xin lỗi nhân viên và hỏi cách xử lý; nếu nhà sách yêu cầu mua thì mua. Để con chứng kiến và nói lời xin lỗi nếu con đủ lớn. Về nhà nhắc lại luật tìm cuốn mẫu hoặc hỏi nhân viên trước.
Làm sao để con nói nhỏ trong thư viện?
Tập giọng thì thầm ở nhà bằng trò chơi thư viện, chọn khu thiếu nhi cho những lần đầu, và dùng tín hiệu ngón tay đặt lên môi. Khen ngay khi con thì thầm đúng. Nếu con vẫn quá hào hứng, đưa con ra hành lang một lát rồi vào lại.
Con đòi chạm vào hiện vật ở bảo tàng, ba mẹ nên nói gì?
Giải thích ngắn rằng tay mình có dầu và mồ hôi làm hiện vật cũ bị hỏng, người sau không còn được xem. Tìm khu được sờ, được thử dành cho trẻ em nếu bảo tàng có. Cho con vẽ lại hiện vật mình thích thay cho việc chạm.
Con bình luận to trong rạp phim thì xử lý thế nào?
Ghé tai nhắc con dùng giọng thì thầm và hẹn kể chuyện khi ra về. Nếu con vẫn nói to vì quá hào hứng hoặc sợ, đưa con ra sảnh một lúc. Xin lỗi ngắn với người ngồi cạnh nếu đã làm phiền.
Mượn sách thư viện về nhà, con làm rách thì nên làm gì?
Đưa con cùng đến thư viện báo với cô thủ thư và làm theo quy định bồi thường của thư viện. Không giấu, không tự dán vụng. Đây là dịp tốt để con học nhận trách nhiệm khi làm hỏng đồ chung.