Trẻ nói "con chào ba", "con cảm ơn mẹ", "con xin lỗi" tự nhiên nhất khi chính con thường xuyên được nghe ba mẹ nói những câu đó với mình. Ba mẹ chào con khi đi làm, cảm ơn con khi con lấy giùm đôi dép, xin lỗi con khi lỡ hứa mà không giữ: đó là ba "bài giảng" ngắn nhất và có hiệu quả nhất về lễ phép.
Nhiều người lớn ngại làm vậy, sợ con "nhờn", sợ mất uy. Thực tế trẻ được tôn trọng bằng lời nói thường tôn trọng lại người lớn nhiều hơn, vì con hiểu lễ phép là cách mọi người đối xử với nhau, không phải luật một chiều từ trên xuống. Bài này đưa câu mẫu cho từng tình huống trong nhà và trả lời những băn khoăn hay gặp khi ba mẹ bắt đầu nói những lời này với con.
Lễ phép hai chiều không làm mất uy của ba mẹ
Trong nhiều gia đình Việt, lễ phép thường được hiểu là việc của người nhỏ với người lớn. Cách hiểu ấy có gốc từ nếp kính trên nhường dưới rất đáng quý. Nhưng "nhường dưới" cũng là một nửa của câu: người lớn cư xử ân cần với người nhỏ. Ba mẹ nói "cảm ơn con" không đảo lộn thứ bậc, mà cho con thấy thứ bậc đi cùng sự tôn trọng.
Uy của ba mẹ không đến từ việc không bao giờ cảm ơn hay xin lỗi con. Nó đến từ sự nhất quán: nói là làm, luật trong nhà áp cho mọi người, và người lớn bình tĩnh khi con sai. Một người cha xin lỗi vì về muộn mà không báo vẫn có thể yêu cầu con về đúng giờ. Thậm chí yêu cầu đó còn có sức nặng hơn, vì con thấy luật về giờ giấc cũng ràng buộc cả ba.
Điều ngược lại mới dễ làm mất uy: người lớn đòi con xin lỗi trong khi mình chưa bao giờ làm thế. Trẻ 7–10 tuổi nhận ra sự thiếu công bằng này rất sớm, và hay phản ứng bằng cách xin lỗi cho có hoặc cãi lại.
Câu mẫu cho từng tình huống trong nhà
Những câu dưới đây ngắn, dùng được ngay. Ba mẹ đổi xưng hô và giọng theo nếp nhà mình; miền Nam có thể thêm "nghen", miền Bắc thêm "nhé", không có cách nào đúng hơn.
| Tình huống | Ba mẹ nói | Con học được |
|---|---|---|
| Ra khỏi nhà buổi sáng | "Mẹ đi làm đây, con ở nhà với bà nhé. Chiều mẹ về." | Chào khi đi, báo cho người ở nhà biết |
| Về nhà | "Ba về rồi đây. Hôm nay con chơi gì?" | Chào khi về, hỏi thăm người trong nhà |
| Con đưa đồ giúp | "Cảm ơn con, mẹ đang cần cái này." | Cảm ơn kèm lý do, không chỉ là phản xạ |
| Con dọn đồ chơi không cần nhắc | "Ba thấy con tự cất xe vào hộp rồi, cảm ơn con nhé." | Việc nhỏ của mình có người để ý |
| Lỡ hứa mà không giữ | "Mẹ xin lỗi, mẹ hứa đưa con đi công viên mà quên. Thứ Bảy này mình đi bù nhé." | Xin lỗi kèm cách sửa |
| Lỡ quát con | "Lúc nãy ba quát to, ba xin lỗi. Ba bực chuyện khác chứ không phải vì con muốn ba chơi cùng." | Gọi tên điều mình làm sai, không đổ lỗi |
| Cần con giúp | "Con lấy giùm mẹ cái khăn được không?" | Nhờ bằng câu hỏi, không ra lệnh cộc |
Sau một thời gian, ba mẹ sẽ nghe con nói lại gần như nguyên văn những câu này với em, với bạn, với ông bà. Đó là lúc thấy rõ nhất trẻ học bằng tai và mắt ra sao.
Xin lỗi con đúng cách: ngắn, thật và có việc sửa
Một lời xin lỗi con có tác dụng không nằm ở độ dài, mà ở ba thành phần. Thứ nhất là gọi tên việc mình đã làm, càng cụ thể càng tốt: "mẹ đã giật đồ chơi khỏi tay con" chứ không phải "mẹ xin lỗi nếu con buồn". Thứ hai là không kèm chữ "nhưng": câu "ba xin lỗi nhưng tại con lì quá" là đổ lỗi đội lốt xin lỗi. Thứ ba là việc sẽ làm khác đi hoặc cách bù lại.
Với trẻ 2–4 tuổi, một câu ngắn và một cái ôm (nếu con muốn) là đủ. Với trẻ 5–7 tuổi, ba mẹ nói thêm mình đã cảm thấy gì: "lúc đó mẹ mệt và mất bình tĩnh". Với trẻ 8–10 tuổi, có thể mời con nói cảm nhận của con, và lắng nghe đến cùng mà không giải thích chen vào.
Có hai điều nên tránh. Một là xin lỗi quá dài, tự trách nặng nề khiến con phải quay sang an ủi ba mẹ. Hai là xin lỗi rồi lặp lại đúng việc đó ngay hôm sau, biến lời xin lỗi thành câu nói suông. Nếu ba mẹ biết mình hay quát vào giờ cao điểm buổi tối, nên báo trước với con một kế hoạch nhỏ, như "khi nào mẹ giơ tay thế này là mẹ cần hai phút yên".
Những lo ngại hay gặp và cách nhìn lại
"Xin lỗi con thì con coi thường mình." Trẻ coi thường người lớn khi người lớn thất thường, nói không giữ lời, hoặc phạt một cách tùy hứng. Lời xin lỗi thật lòng thường làm con tin ba mẹ hơn, vì con thấy ba mẹ công bằng.
"Con còn nhỏ, có hiểu gì đâu." Trẻ hai ba tuổi chưa hiểu hết câu chữ nhưng hiểu rất rõ giọng điệu và cử chỉ. Cái ôm và câu "mẹ xin lỗi, mẹ làm con giật mình" đủ để con cảm thấy mối quan hệ đã được nối lại.
"Cảm ơn con mãi thì con làm gì cũng đòi được cảm ơn." Lời cảm ơn khác phần thưởng. Nó không phải điều kiện để con làm việc, mà là cách đáp lại một việc tốt. Trẻ được cảm ơn đều đặn thường làm việc nhà vui vẻ hơn, chứ ít khi mặc cả.
"Chào con khi đi làm thì con khóc, thà lẻn đi cho xong." Lẻn đi tránh được vài phút khóc nhưng làm con bất an hơn về sau, vì con không biết khi nào ba mẹ biến mất. Chào ngắn, hẹn rõ giờ về, giao con cho người chăm rồi đi dứt khoát thường đỡ khóc dần.
"Ông bà không quen thấy ba mẹ xin lỗi con." Ba mẹ nên nói riêng với ông bà vì sao nhà mình làm thế, và không cần làm trước mặt ông bà nếu điều đó gây căng thẳng. Lời xin lỗi riêng tư với con vẫn có đủ tác dụng.
Chào con, nhìn con: lời chào cũng cần sự có mặt
Nhiều ba mẹ vẫn chào con khi về nhà nhưng mắt dán vào điện thoại, tay còn cởi giày. Lời chào như thế không sai, chỉ là con khó nhận ra đó là một lời chào. Trẻ học chào người khác bằng cách nhìn họ, gọi tên họ, dừng việc mình đang làm trong vài giây, vì đó là cách con được chào.
Một thói quen nhỏ có tác dụng lớn: khi về nhà, cất điện thoại vào túi trước khi mở cửa, ngồi xuống ngang tầm mắt con, gọi tên con và chào. Mất khoảng mười giây. Với trẻ đã đi học, câu hỏi kèm theo nên cụ thể thay vì "hôm nay học có vui không": "Hôm nay con ngồi cạnh bạn nào?" thường mở ra câu chuyện dài hơn.
Buổi tối trước khi ngủ, lời chúc ngủ ngon cũng là một lời chào. Gia đình nào cũng có thể giữ một câu riêng, như "chúc con ngủ ngon, mai gặp lại", để con quen rằng người ta chào nhau không chỉ ở cửa nhà mà ở mọi lúc chia tay, dù ngắn.
Buổi sáng cũng vậy. Một câu "chào buổi sáng, con ngủ ngon không?" khi con vừa thức dậy, nói bằng giọng nhẹ, giúp con bắt đầu ngày mới trong tâm thế được chào đón. Sau vài tháng, nhiều ba mẹ nhận ra con là người chào trước, chạy vào bếp nói "con chào mẹ" mà chẳng ai dặn.
Khi con bắt đầu nói lại với ba mẹ, và cả với người khác
Sau một thời gian, ba mẹ sẽ thấy con dùng những câu mình hay nói. Bé bốn tuổi sẽ nói "cảm ơn mẹ, con đang cần cái này" y hệt. Bé tám tuổi có thể xin lỗi em: "Anh xin lỗi, anh giật đồ của em, anh trả lại này." Khoảnh khắc này rất đáng ghi nhận, bằng một câu đơn giản: "Mẹ nghe con xin lỗi em rồi, em có vẻ đỡ buồn đấy."
Cũng có lúc con dùng lời lễ phép để "lách luật": xin lỗi thật nhanh để khỏi bị nhắc, cảm ơn rối rít để được thêm kẹo. Đó là giai đoạn bình thường khi trẻ thử xem lời nói có tác dụng thế nào. Ba mẹ không cần vạch trần ngay; chỉ cần tiếp tục đáp lại lời nói thật lòng bằng sự ấm áp, và đáp lại lời nói cho có bằng câu hỏi nhẹ: "Con xin lỗi về chuyện gì nhỉ?"
Theo thời gian, trẻ lớn lên trong nhà có những lời này qua lại thường đem chúng ra trường, ra sân chơi, rồi vào cả những mối quan hệ khi trưởng thành. Đó là điều mà không bảng thi đua hay lời mắng nào tạo ra được.
Những lời khác ngoài chào, cảm ơn, xin lỗi mà con cũng học từ ba mẹ
Xin phép con trước khi đụng vào đồ của con. Trước khi dọn bức tranh con đang vẽ dở hay mượn cây bút màu của con, ba mẹ hỏi: "Mẹ cất tờ giấy này được chưa con?" Con nghe đủ nhiều câu xin phép sẽ thấy xin phép là việc ai cũng làm, chứ không phải thủ tục chỉ trẻ con mới phải qua. Nếu con nói "chưa", ba mẹ chờ một chút hoặc giải thích vì sao cần dọn ngay, như vậy con thấy câu trả lời của mình có trọng lượng.
Nhờ con bằng câu hỏi, kèm "giúp" hoặc "giùm". Câu "lấy cái khăn" và câu "con lấy giùm mẹ cái khăn được không" chỉ khác vài chữ, nhưng con nghe ra hai thái độ rất khác. Trẻ lớn lên với câu thứ hai sẽ nhờ bạn, nhờ cô bằng giọng nhẹ nhàng như thế. Những lúc gấp, câu ngắn vẫn được, miễn là sau đó có tiếng cảm ơn.
Hỏi ý con trước khi kể chuyện của con cho người khác. Trước khi kể với bà chuyện con khóc ở lớp hôm nay, hỏi con: "Mẹ kể với bà chuyện này được không?" Đây là phép lịch sự với riêng tư của người khác, và con sẽ mang nó theo khi biết giữ chuyện của bạn, không đem kể lung tung.
Chúc ngủ ngon, chúc đi học vui, chúc mừng khi con làm được việc khó. Những lời chúc nhỏ làm không khí trong nhà mềm đi. Trẻ quen được chúc sẽ biết chúc người khác: chúc ông bà ngủ ngon, chúc bạn thi tốt, chúc mừng em tập đi xe đạp được. Đó là phần lễ phép ấm áp, không phải phần nghĩa vụ.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ có nên xin lỗi con khi đã phạt đúng lỗi của con không?
Không cần xin lỗi vì đã đặt giới hạn. Nhưng nếu cách phạt quá tay, như quát to, nói lời tổn thương hay phạt nặng hơn lỗi, thì xin lỗi về cách làm đó. Ba mẹ nói: "Con làm vỡ cốc là sai, nhưng mẹ quát to là không đúng, mẹ xin lỗi."
Cảm ơn con có làm con nghĩ việc nhà là giúp ba mẹ chứ không phải việc của mình không?
Có thể, nếu ba mẹ luôn nói "con giúp mẹ". Thay bằng câu cảm ơn nói về việc chung: "Cảm ơn con đã cất bát, nhà mình gọn hơn rồi." Con vừa được ghi nhận, vừa hiểu việc nhà là của cả nhà.
Con ba tuổi chưa nói được câu xin lỗi dài, có cần bắt con nói không?
Không cần. Ở tuổi này, cử chỉ như xoa vai bạn, đưa lại đồ chơi, hay nói một chữ "xin lỗi" là đủ. Ba mẹ nói thay phần còn lại: "Bé xin lỗi vì làm đổ tháp của anh, bé giúp anh xây lại nhé."
Ông bà không xin lỗi trẻ bao giờ, có nên góp ý với ông bà không?
Nên giữ góp ý nhẹ và riêng, nếu thật cần. Thường thì ba mẹ tự làm gương với con là đủ; trẻ phân biệt được các người lớn khác nhau. Điều cần can thiệp là khi ông bà dùng lời làm con tổn thương nhiều lần, chứ không phải chuyện thiếu lời xin lỗi.
Có nên cảm ơn con khi con làm điều đương nhiên, như tự ăn cơm?
Không cần cảm ơn mọi việc con tự làm cho bản thân. Với những việc đó, nhận xét ghi nhận là hợp hơn: "Hôm nay con tự xúc hết bát rồi." Lời cảm ơn dành cho việc con làm vì người khác hoặc vì cả nhà.