Khi con quấy khóc hay ăn vạ giữa chỗ đông người, việc của ba mẹ theo thứ tự là: giữ con an toàn, giữ chính mình bình tĩnh, nói ít và nhỏ, đưa con ra chỗ yên hơn nếu được, chờ cơn qua rồi mới nói chuyện, và xin lỗi ngắn gọn với người bị ảnh hưởng. Không cần giải thích với người lạ, không cần dạy con một bài học ngay giữa đám đông, và không nhượng bộ chỉ vì xấu hổ. Cơn quấy là chuyện bình thường ở trẻ 2–5 tuổi; điều con nhớ lâu là ba mẹ đã ở bên con thế nào lúc ấy.
Câu ba mẹ nói được ngay: "Mẹ thấy con đang giận lắm. Mẹ ở đây. Mình ra chỗ kia ngồi cho bớt ồn nhé." Bài viết tập trung vào cách ba mẹ giữ bình tĩnh và giữ phép lịch sự với người xung quanh; phương pháp kỷ luật tích cực nói chung là một chủ đề rộng hơn, chỉ được nhắc ở đây.
Vì sao trẻ dễ quấy ở chỗ đông
Phần lớn các cơn quấy giữa siêu thị, nhà hàng, sân bay không xuất phát từ việc con "hư" mà từ những thứ rất cụ thể. Trẻ nhỏ chưa tự điều chỉnh cảm xúc tốt, và chỗ đông người cùng lúc dồn nhiều yếu tố khó: ánh sáng chói, tiếng ồn, người lạ sát bên, đồ hấp dẫn khắp nơi, phải chờ lâu, phải ngồi yên. Trẻ đang đói, buồn ngủ, mệt sau một ngày dài thì ngưỡng chịu đựng càng thấp.
Một nhóm lý do khác là những chuyển đổi đột ngột: đang chơi vui ở khu trò chơi phải về, đang xem cá trong bể phải đi tiếp, đang muốn món đồ chơi mà bị từ chối. Với trẻ 2–4 tuổi, chữ "không" của ba mẹ có thể là cú hụt hẫng lớn, và con chưa có đủ ngôn ngữ để nói "con thất vọng lắm", nên nói bằng cả cơ thể: khóc to, nằm lăn ra sàn, la hét.
Hiểu nguyên nhân không có nghĩa là chiều theo mọi đòi hỏi, nhưng giúp ba mẹ nhìn cơn quấy như một tín hiệu cần xử lý chứ không phải một sự thách thức. Ba mẹ bớt giận thì dễ bình tĩnh hơn, và sự bình tĩnh của người lớn là thứ giúp trẻ dịu xuống nhanh nhất.
Trẻ lớn 6–10 tuổi ít ăn vạ hơn nhưng có thể cáu gắt, nói hỗn, bỏ đi khi bị làm bẽ mặt trước bạn bè hay khi quá mệt. Nguyên tắc vẫn giống nhau: giữ bình tĩnh, không tranh cãi trước đám đông, nói chuyện riêng sau.
Nhận ra dấu hiệu sắp quấy để đổi kế hoạch
Nhiều cơn quấy có thể tránh hoặc làm nhẹ nếu ba mẹ để ý những dấu hiệu báo trước. Mỗi trẻ có tín hiệu riêng; ba mẹ quan sát vài lần là nhận ra.
- Con dụi mắt, ngáp, đòi bế dù bình thường tự đi được: mệt hoặc buồn ngủ.
- Con cáu với những chuyện nhỏ, đòi ăn liên tục, mặt ỉu: có thể đang đói.
- Con bịt tai, rúc vào người ba mẹ, mắt nhìn quanh lo lắng: quá tải vì ồn, vì đông.
- Con bắt đầu chạy lung tung, la to hơn bình thường: có khi là đang quá phấn khích sắp mất kiểm soát.
- Con lặp đi lặp lại một đòi hỏi với giọng ngày càng cao: sắp vỡ oà vì bị từ chối.
- Buổi đi đã kéo dài hơn dự kiến, con đã chờ quá lâu.
Thấy dấu hiệu, ba mẹ có thể đổi kế hoạch trước khi quá muộn: rút ngắn buổi đi, cho con ăn nhẹ, đưa con ra chỗ yên vài phút, đổi sang một việc khác có ích như cầm giỏ, tìm món đồ. Kết thúc buổi đi sớm hơn dự định không phải là thua, mà là đọc đúng con mình.
Khi cơn quấy đã bắt đầu: năm việc của ba mẹ
Khi con đã khóc to, nằm ra sàn, đập chân, lời giảng giải lúc này gần như không vào. Những việc dưới đây giúp cơn quấy qua nhanh và ít ảnh hưởng tới người khác.
- An toàn trước tiên. Đưa con ra khỏi lối đi xe đẩy, xa bậc thang, cửa cuốn, kệ hàng dễ đổ. Nếu con đánh, cào, ném đồ, ba mẹ nhẹ nhàng giữ tay con và nói "mẹ không để con làm đau ai".
- Hít một hơi và hạ giọng. Ba mẹ thở chậm vài nhịp trước khi nói. Giọng càng nhỏ, càng chậm thì con càng dễ dịu; giọng to lên chỉ đổ thêm dầu vào lửa.
- Nói ít, gọi tên cảm xúc. "Con giận vì phải về", "Con buồn vì không được mua". Một hai câu thôi, không cần giải thích dài, không thương lượng giữa cơn.
- Đưa con ra chỗ yên hơn nếu được. Góc ít người, ghế ở hành lang, ra ngoài cửa, lên xe. Nếu không bế đi được, ba mẹ ngồi xuống cạnh con, chắn bớt lối, chờ.
- Giữ giới hạn, không trừng phạt. Không mua món đồ chỉ để con nín, vì con sẽ học rằng khóc to ở chỗ đông là cách có đồ. Nhưng cũng không đánh, không doạ bỏ con lại, không mắng to trước mọi người.
Có những lúc ba mẹ không thể ở lại, như đang xếp hàng sắp tới lượt hay đang ở trên máy bay. Khi đó, mục tiêu là giữ con an toàn và giữ mình bình tĩnh, chấp nhận rằng cơn quấy sẽ kéo dài thêm vài phút. Ai ở gần cần thông cảm thì đa số sẽ thông cảm.
Ánh nhìn của người lạ và phép lịch sự với họ
Điều khiến nhiều ba mẹ căng thẳng nhất khi con quấy không phải tiếng khóc mà là cảm giác bị cả siêu thị nhìn. Một vài sự thật giúp nhẹ lòng: phần lớn người xung quanh đã từng có con nhỏ hoặc từng thấy cảnh này; ánh nhìn của họ thường là tò mò hay thông cảm hơn là phán xét; và họ sẽ quên chuyện này sau vài phút. Ba mẹ không cần giải thích với ai rằng con mình bình thường ngoan lắm.
Phép lịch sự với người xung quanh vẫn cần giữ ở mức vừa phải. Nếu con va vào người khác, làm rơi đồ của người ta, làm phiền bàn bên cạnh ở nhà hàng, ba mẹ xin lỗi ngắn gọn: "Xin lỗi anh, bé đang mệt, em đưa bé ra ngoài." Không cần xin lỗi rối rít, không cần mắng con để chứng tỏ với người lạ rằng mình đang dạy con.
Khi có người góp ý, như "con khóc to quá, dỗ đi chứ", ba mẹ có thể trả lời bình tĩnh "dạ, em đang dỗ" rồi tiếp tục tập trung vào con. Không cần tranh luận. Khi có người lạ muốn giúp, như đưa kẹo, bế con, doạ con "nín không chú bắt", ba mẹ cảm ơn và từ chối nhẹ nhàng. Lời doạ của người lạ có thể làm con im nhưng để lại nỗi sợ không cần thiết.
Ngược lại, khi ba mẹ thấy một gia đình khác đang vật lộn với con quấy, một nụ cười thông cảm, nhường chỗ ngồi, giữ cửa, hoặc đơn giản là không nhìn chằm chằm cũng là phép lịch sự. Con mình nhìn thấy cách ba mẹ đối xử với người đang gặp khó, và học theo.
Những câu nên nói và không nên nói giữa cơn quấy
Lời nói của ba mẹ lúc con đang quấy có thể làm cơn quấy dịu nhanh hoặc kéo dài. Dưới đây là một số câu thường gặp và câu thay thế.
| Thay vì | Nên nói | Vì sao |
|---|---|---|
| "Nín ngay, mọi người nhìn kìa!" | "Mẹ ở đây. Mình thở cùng mẹ nhé." | Con cần cảm giác an toàn, không cần thêm áp lực từ đám đông |
| "Khóc nữa mẹ bỏ con ở đây." | "Mẹ sẽ chờ đến khi con bình tĩnh." | Doạ bỏ rơi làm trẻ hoảng thêm và mất lòng tin |
| "Hư quá, xấu hổ chưa!" | "Con đang giận lắm phải không?" | Gọi tên cảm xúc giúp con hiểu chuyện đang xảy ra với mình |
| "Thôi được rồi, mua cho mà nín." | "Hôm nay mình không mua. Con có thể buồn." | Giữ giới hạn mà vẫn cho phép con có cảm xúc |
| "Nhìn bạn kia ngoan chưa kìa." | "Khi nào con sẵn sàng, mình đi tiếp." | So sánh làm con tổn thương, không dạy được kỹ năng |
Không cần thuộc lòng các câu này. Điều quan trọng là giọng điệu: chậm, nhỏ, không châm chọc. Ba mẹ lỡ nói câu không hay trong lúc căng thẳng thì sau đó có thể xin lỗi con: "Lúc nãy mẹ nói to quá, mẹ xin lỗi." Trẻ thấy ba mẹ cũng biết sửa sai thì sẽ học được cách sửa sai.
Sau cơn quấy: nối lại và sửa chữa
Khi con đã dịu, dù là năm phút hay nửa giờ sau, ba mẹ ôm con hoặc ngồi cạnh con một lúc trước khi nói gì. Cơ thể trẻ sau cơn khóc thường mệt, cần được nghỉ. Đây không phải lúc giảng đạo lý dài, chỉ cần một câu nối lại: "Lúc nãy khó quá phải không. Giờ con thấy thế nào rồi?"
Chuyện cần nói kỹ hơn để lúc về nhà, khi cả hai đều bình tĩnh. Ba mẹ cùng con nhìn lại: con đã thấy thế nào, lần sau khi giận con có thể làm gì khác (nói "con giận", siết tay mẹ, hít thở), ba mẹ sẽ giúp thế nào. Với trẻ 5 tuổi trở lên, có thể cùng con nghĩ cách sửa chữa nếu cơn quấy đã ảnh hưởng tới người khác: quay lại nhặt đồ đã làm rơi, nói lời xin lỗi với cô nhân viên.
Lời xin lỗi nên là lời con sẵn sàng nói, không phải lời bị ép giữa nước mắt. Nếu con chưa muốn, ba mẹ xin lỗi trước làm mẫu, và nói với con rằng lần sau con có thể tự nói. Mục tiêu là con hiểu hành động của mình ảnh hưởng đến người khác, chứ không phải con thấy xấu hổ.
Ba mẹ cũng cần chăm sóc chính mình sau một cơn quấy căng thẳng: uống nước, thở, nói với người bạn đời hay người thân. Một ba mẹ bị kiệt sức sẽ khó bình tĩnh vào lần sau.
Khi nào nên tìm thêm hỗ trợ
Hầu hết trẻ 2–5 tuổi có những cơn quấy, và tần suất giảm dần khi con lớn lên, có thêm ngôn ngữ và kỹ năng tự điều chỉnh. Tuy vậy, có những tình huống ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em: cơn quấy xảy ra rất thường xuyên, mỗi ngày nhiều lần; mỗi cơn kéo dài rất lâu và rất khó dỗ; con tự làm đau mình như đập đầu, cắn tay; con vẫn nổi cơn dữ dội ở tuổi lớn hơn nhiều so với bạn cùng lứa; hoặc con luôn hoảng sợ mạnh ở mọi nơi đông người dù đã được chuẩn bị kỹ.
Tìm hỗ trợ không có nghĩa là con có vấn đề hay ba mẹ dạy con sai. Chuyên gia có thể giúp nhìn kỹ hơn những gì đang xảy ra, chẳng hạn con nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, hay đang gặp chuyện khó ở trường, và gợi ý cách hỗ trợ phù hợp.
Ba mẹ cũng nên tìm hỗ trợ cho chính mình khi thấy mình thường xuyên mất bình tĩnh, có lúc muốn đánh con hoặc đã đánh con trong cơn giận. Đó là dấu hiệu ba mẹ đang quá tải, cần được chia sẻ việc chăm con và được nghỉ ngơi. Khi cần tư vấn về bảo vệ trẻ em, ba mẹ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Câu hỏi thường gặp
Con nằm lăn ra sàn siêu thị ăn vạ, có nên bế con đi ngay không?
Nếu bế được an toàn và không làm con hay người khác bị đau, đưa con ra chỗ yên hơn là cách tốt. Nếu con quẫy quá mạnh, ba mẹ ngồi xuống cạnh, chắn lối, giữ an toàn và chờ con dịu bớt rồi mới bế. Nói ít, giọng nhỏ, không kéo giật.
Có nên mua món đồ con đòi để con nín cho nhanh?
Không nên biến việc mua đồ thành cách dừng cơn quấy, vì con sẽ học rằng khóc to ở chỗ đông là cách có được thứ mình muốn. Ba mẹ giữ giới hạn một cách bình tĩnh, gọi tên cảm xúc của con và chờ con dịu xuống.
Người lạ góp ý hoặc chê khi con ăn vạ, ba mẹ nên phản ứng thế nào?
Trả lời ngắn và bình tĩnh như "dạ, em đang dỗ bé" rồi tiếp tục tập trung vào con. Không cần tranh cãi hay giải thích. Nếu người lạ muốn doạ con cho nín, ba mẹ cảm ơn và từ chối nhẹ nhàng.
Sau khi con ăn vạ ở chỗ đông, có nên phạt con khi về nhà không?
Phạt sau đó thường không giúp con học được cách xử lý cảm xúc. Thay vào đó, khi cả hai bình tĩnh, cùng con nhìn lại chuyện đã xảy ra, tập cách nói ra cơn giận, và nếu con đã làm phiền ai thì cùng nghĩ cách sửa chữa.
Làm sao để giảm số lần con quấy khi ra ngoài?
Ra ngoài khi con đã ăn và ngủ đủ, kể trước kế hoạch, giữ buổi đi ngắn, cho con việc có ích để làm, và để ý dấu hiệu mệt, đói, quá tải để đổi kế hoạch sớm. Khen con cụ thể sau những buổi đi suôn sẻ.
Ba mẹ đã lỡ quát con giữa chỗ đông người, giờ phải làm sao?
Khi đã bình tĩnh, xin lỗi con một cách đơn giản: "Lúc nãy ba quát to, ba xin lỗi, ba đang rất mệt." Lời xin lỗi không làm ba mẹ mất uy, mà dạy con cách sửa sai. Lần sau thử hít thở vài nhịp trước khi nói.
Khi nào cơn quấy của con là đáng lo và cần gặp chuyên gia?
Khi cơn quấy rất thường xuyên, kéo dài và khó dỗ, con tự làm đau mình, vẫn nổi cơn dữ dội ở tuổi lớn hơn nhiều so với bạn cùng lứa, hoặc luôn hoảng sợ ở nơi đông người. Lúc đó ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.