Trên xe máy, ô tô của nhà hay xe taxi, phép lịch sự của trẻ xoay quanh một ý: người lái cần được tập trung. Cụ thể là ngồi đúng chỗ, không đá vào ghế người lái, không la hét hay giành nhau làm người lái giật mình, không quơ tay chân ra ngoài, chào và cảm ơn tài xế hoặc chú cô cho đi nhờ, giữ sạch xe và không ném rác qua cửa sổ. Trẻ 2–4 tuổi cần ba mẹ chuẩn bị chỗ ngồi và đồ chơi; trẻ 5–7 tuổi nhớ được luật xe; trẻ 8–10 tuổi tự chào tài xế, tự thắt dây và nhắc em.
Câu ba mẹ nói trước khi xe lăn bánh: "Ba đang lái, ba cần nghe đường. Mình nói giọng trong nhà, chân để yên, có gì cần thì gọi ba một lần rồi chờ ba trả lời nha." Bài viết không bàn kỹ thuật an toàn giao thông, chỉ bàn phép lịch sự, nhưng hai thứ này thường trùng nhau: một đứa trẻ lịch sự trên xe là một đứa trẻ giúp chuyến đi an toàn hơn.
Vì sao xe của nhà cũng cần phép lịch sự
Nhiều gia đình nghĩ xe nhà là không gian riêng, con muốn làm gì cũng được. Nhưng trong chiếc xe ấy luôn có ít nhất một người đang làm việc cần tập trung: người lái. Một tiếng hét bất ngờ, một cú đạp vào lưng ghế, một đứa trẻ giành vô lăng đồ chơi rồi quăng lên ghế trước đều có thể làm người lái giật mình. Dạy con giữ yên trên xe vì vậy không phải chuyện khó tính, mà là chuyện tôn trọng công việc của người đang chở cả nhà.
Xe nhà cũng thường có những người không phải ba mẹ: ông bà ngồi ghế sau cùng cháu, cô chú đi nhờ, bạn học của con được chở về. Cách con cư xử với họ trong không gian hẹp là một phần của lễ phép: nhường ông bà chỗ dễ lên xuống, mời bạn ngồi, không độc chiếm cửa sổ, không bật nhạc to khi người khác đang mệt.
Điều đáng chú ý là thói quen trên xe nhà sẽ theo con lên xe người khác. Đứa trẻ quen gác chân lên lưng ghế xe nhà sẽ gác lên ghế taxi, ghế xe nhà bạn. Vì vậy những lần đi xe hằng ngày, như đi học, đi siêu thị, về ông bà, là dịp tốt nhất để tập, vì lặp lại đều và ba mẹ có mặt.
Ngồi đúng chỗ và giữ yên cho người lái
Chỗ ngồi theo tuổi. Theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ có hiệu lực từ năm 2025, trẻ dưới 10 tuổi và cao dưới 1,35 m không ngồi cùng hàng ghế với người lái (trừ xe chỉ có một hàng ghế), và người lái phải cho trẻ dùng thiết bị an toàn phù hợp. Ba mẹ nên kiểm tra văn bản hiện hành để biết chi tiết. Về phép lịch sự, khi con hiểu đây là luật chung, con ít giành ghế trước hơn.
Chân không đá ghế người lái. Trẻ ngồi sau người lái hay đạp vào lưng ghế. Ba mẹ đặt con ngồi lệch sang bên, để túi dưới chân con làm chỗ tựa, và nhắc con một cách nhất quán mỗi lần.
Gọi người lái một lần rồi chờ. Trẻ hay gọi liên tục "ba ơi, ba ơi, ba ơi". Dạy con gọi một lần, nói rõ điều cần, và chờ ba trả lời khi ba đã qua chỗ đông. Nếu việc gấp như muốn nôn, muốn đi vệ sinh, con nói to và rõ ngay.
Không nghịch cửa, nút bấm, dây an toàn. Mở cửa kính, khoá cửa, tháo dây là những việc cần hỏi trước. Trẻ được giao việc như "con giữ chai nước cho mẹ" sẽ ít tò mò bấm nút hơn.
Đồ chơi im lặng. Đồ chơi phát tiếng to hoặc đồ chơi cứng có thể văng khi phanh gấp. Chọn sách vải, thú bông, trò đố miệng.
Trên xe máy: ngồi yên cho cả nhà đi vững
Ở Việt Nam, xe máy là phương tiện quen thuộc nhất của gia đình có con nhỏ. Phép lịch sự trên xe máy gắn với sự cân bằng của chiếc xe. Trẻ đội mũ bảo hiểm đúng cỡ, cài quai trước khi lên xe; ngồi yên, ôm eo người lái hoặc bám chắc chỗ được dặn; không đứng lên yên, không quay người ra sau, không quơ chân ra ngoài nhất là gần ống xả nóng.
Một tình huống rất hay gặp: con thấy bạn hoặc người quen bên đường và nhoài người ra vẫy, gọi to. Ba mẹ dạy con chào bằng lời hoặc gật đầu mà vẫn ngồi yên, và để dành câu chuyện tới khi xe dừng. Khi xe dừng đèn đỏ cạnh xe khác, con không chạm vào xe hay người bên cạnh, không nhìn chằm chằm hay chỉ trỏ.
Xe máy cũng là nơi con nghe ba mẹ cư xử với người khác trên đường. Khi ba mẹ nhường đường, cảm ơn người cho mình qua bằng cái gật đầu, không chửi bới khi bị chen, con học được một lối đi đường tử tế mà không cần ai giảng. Ngược lại, những câu nói nóng giận với người đi đường sẽ được con lặp lại nguyên văn vào lúc không ngờ nhất.
Khi chở thêm bạn của con về nhà, ba mẹ xin phép ba mẹ bạn trước, có mũ bảo hiểm cho bạn, và chỉ chở số người cho phép. Đó là phép lịch sự với gia đình khác chứ không chỉ chuyện luật.
Đi nhờ xe nhà bạn, xe đưa đón chung
Đi nhờ xe nhà người khác là dịp để con thể hiện phép lịch sự trọn vẹn nhất, vì lúc ấy con là khách trong không gian của người ta. Trẻ 5 tuổi trở lên làm được hầu hết các bước dưới đây.
- Chào khi lên xe. "Con chào cô chú ạ", chào cả bạn và anh chị trong xe.
- Ngồi chỗ được chỉ. Không tự chọn ghế, không giành cửa sổ với con của chủ xe.
- Thắt dây ngay hoặc nhờ giúp. "Cô ơi, con chưa cài được dây, cô giúp con với ạ."
- Giữ sạch xe người ta. Không ăn đồ vụn, không uống nước có màu nếu chưa được phép, cởi giày nếu chủ xe yêu cầu, không để chân bẩn lên ghế.
- Không đòi bật nhạc, đổi máy lạnh. Nóng quá hoặc lạnh quá thì nói nhẹ nhàng "cô ơi con hơi lạnh ạ".
- Cảm ơn khi xuống. "Con cảm ơn cô chú đã chở con ạ", cầm đủ đồ của mình, đóng cửa nhẹ tay.
Ba mẹ đón con nên cảm ơn trực tiếp nhà kia, và lần sau có dịp thì chở giúp lại. Trẻ thấy ba mẹ trân trọng sự giúp đỡ sẽ hiểu đi nhờ xe không phải điều đương nhiên. Với xe đưa đón chung của trường hay nhóm phụ huynh, con chào tài xế và cô phụ trách, xếp hàng lên xe, giữ chỗ của mình và không giữ chỗ cho bạn đến muộn bằng cách đặt cặp chiếm ghế.
Taxi và xe công nghệ: chào tài xế, giữ xe sạch
Khi đi taxi hoặc xe công nghệ, tài xế là người lạ đang làm dịch vụ cho gia đình mình. Trẻ chào khi lên xe, cảm ơn khi xuống. Trẻ 7–10 tuổi có thể tập nói điểm đến khi ba mẹ ngồi cạnh: "Chú cho con xuống ở cổng trường ạ."
Xe dịch vụ không phải của mình nên con càng cần giữ gìn: không gác chân lên ghế, không vẽ lên kính, không ăn uống nếu tài xế không cho, không để lại rác. Khi xuống xe, ba mẹ dạy con mở cửa phía vỉa hè chứ không mở phía lòng đường, nhìn ra sau trước khi mở để không va vào xe máy đi tới. Đây vừa là an toàn vừa là phép lịch sự với người đi đường.
Trẻ nhỏ đi taxi luôn đi cùng người lớn. Ba mẹ không để trẻ dưới 10 tuổi đi taxi một mình, kể cả khi có ứng dụng theo dõi chuyến đi. Nếu tài xế hỏi chuyện con, con trả lời ngắn khi ba mẹ ở bên; con không cần kể tên trường, địa chỉ hay việc nhà. Ba mẹ cũng nói chuyện điện thoại nhỏ tiếng trong xe, và khi đánh giá tài xế trên ứng dụng thì công bằng, vì con đang học cách mình đối xử với người làm dịch vụ.
Nếu con say xe hoặc làm đổ nước, ba mẹ báo ngay cho tài xế, xin lỗi và hỏi cách xử lý, không lặng lẽ xuống xe bỏ lại.
Anh chị em giành chỗ, cãi nhau trên xe
Luân phiên chỗ ngồi. Giành cửa sổ là cuộc chiến kinh điển. Ba mẹ đặt quy ước trước: ngày chẵn anh ngồi cửa sổ, ngày lẻ em ngồi; hoặc lượt đi một người, lượt về người kia. Có luật rõ thì ba mẹ không phải làm trọng tài mỗi chuyến.
Ranh giới chỗ ngồi. Mỗi con một khoảng ghế, đồ của ai để chỗ người đó. Với trẻ nhỏ, một chiếc gối hay túi đặt giữa giúp con thấy ranh giới.
Dừng xe khi cần. Nếu cãi nhau leo thang thành đánh nhau, an toàn hơn cả là tấp vào chỗ được phép dừng, chờ các con dịu lại rồi mới chạy tiếp. Ba mẹ nói bình tĩnh: "Ba không lái được khi trong xe ồn như vậy, mình chờ."
Không phân xử ngay trên đường. Ai đúng ai sai để nói lúc về nhà, khi người lái không phải vừa lái vừa nghe hai bên. Trên xe, ba mẹ chỉ tách hai con ra và cho mỗi con một việc khác nhau.
Khen khi các con êm. Một chuyến đi không cãi nhau xứng đáng một lời ghi nhận cụ thể: "Hôm nay hai anh em đổi chỗ cho nhau mà không cần ba nhắc, ba lái yên tâm lắm."
Đường dài với xe nhà: rác, trạm dừng, người cùng đường
Những chuyến về quê, đi chơi xa bằng xe nhà kéo dài vài giờ là bài tập kiên nhẫn cho cả nhà. Một vài thói quen giúp chuyến đi êm và lịch sự với người khác trên đường.
- Mang túi đựng rác treo sau ghế; tuyệt đối không ném vỏ chai, vỏ bánh qua cửa sổ, vì vừa bẩn đường vừa có thể trúng người đi xe máy.
- Không thò tay, thò đầu, quơ đồ chơi ra ngoài cửa kính, kể cả khi xe chạy chậm.
- Ở trạm dừng chân, con xếp hàng vào nhà vệ sinh, xả nước, rửa tay, không chạy giữa bãi xe đang ra vào.
- Đổ rác xe ở thùng rác trạm dừng, không để túi rác lại trên bàn ghế quán.
- Khi xe dừng ở nhà người quen dọc đường, con chào hỏi đầy đủ như đến nhà người, không vì mệt mà ngồi lì trong xe.
- Bật nhạc, kể chuyện vừa đủ nghe trong xe, giữ yên lúc người lái đi qua đoạn đường khó hoặc trời tối.
Sau chuyến đi, cả nhà cùng dọn xe: con nhặt đồ chơi, vỏ bánh ở chỗ mình ngồi. Việc dọn chung giúp con thấy xe là không gian chung của cả gia đình, ai dùng thì cùng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì được ngồi ghế trước ô tô?
Theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ có hiệu lực từ năm 2025, trẻ dưới 10 tuổi và cao dưới 1,35 m không ngồi cùng hàng ghế với người lái, trừ xe chỉ có một hàng ghế. Ba mẹ nên tra văn bản hiện hành để nắm chi tiết và chọn thiết bị an toàn phù hợp với vóc dáng con.
Con hay đá vào ghế người lái, làm sao để con bỏ?
Đổi chỗ để con không ngồi ngay sau người lái, đặt túi hoặc gối dưới chân làm chỗ tựa, cho con đồ chơi cầm tay. Nhắc nhất quán mỗi lần, khen khi con giữ chân yên cả chuyến. Giải thích ngắn rằng người lái cần ngồi yên để lái an toàn.
Đi nhờ xe nhà bạn, nên dạy con nói gì?
Con chào cô chú khi lên xe, ngồi chỗ được chỉ, thắt dây hoặc nhờ giúp, giữ sạch xe, và nói "con cảm ơn cô chú đã chở con ạ" khi xuống. Ba mẹ cũng cảm ơn trực tiếp gia đình kia khi đón con.
Hai anh em cãi nhau suốt trên xe, có nên dừng xe lại?
Nếu cãi nhau leo thang hoặc làm người lái mất tập trung, dừng xe ở chỗ được phép là lựa chọn an toàn. Chờ các con dịu lại rồi mới đi tiếp. Lâu dài thì đặt luật luân phiên chỗ ngồi và ranh giới chỗ để đồ ngay từ đầu.
Có nên cho trẻ đi xe công nghệ một mình không?
Với trẻ dưới 10 tuổi, không nên. Trẻ nhỏ cần người lớn đi cùng khi đi taxi hay xe công nghệ, vì cả lý do an toàn lẫn việc con chưa đủ kỹ năng xử lý khi có chuyện. Khi ba mẹ đi cùng, đó là dịp tốt để con tập chào hỏi và nói điểm đến.
Con ném rác qua cửa sổ ô tô, ba mẹ nên phản ứng thế nào?
Bình tĩnh nói với con rằng rác rơi xuống đường có thể trúng người đi xe máy và làm bẩn đường của mọi người. Lần sau treo túi rác ngay cạnh chỗ con ngồi. Nếu dừng được an toàn, có thể cùng con quay lại nhặt để con thấy hậu quả cụ thể.