Ở chung cư, phép lịch sự của trẻ gói trong ba khu vực: thang máy (chờ người ra rồi mới vào, không bấm hết nút, giữ cửa cho người sau, chào hàng xóm), hành lang và căn hộ (không chạy rầm rập, giữ nhỏ tiếng giờ nghỉ trưa và buổi tối, không để đồ chắn lối), và sân chơi chung (xếp lượt, chia đồ chơi chung, nhường em nhỏ, giữ sạch). Chung cư là ngôi nhà chung của hàng trăm gia đình; cách con cư xử ở đó là bài học đầu tiên về sống cùng cộng đồng.
Câu ba mẹ dặn khi vừa ra khỏi cửa căn hộ: "Ra hành lang là nhà chung rồi, mình đi nhẹ chân. Vào thang máy con chào cô chú, chỉ bấm tầng nhà mình thôi nhé." Bài viết đi qua từng khu vực, cách chào hỏi hàng xóm và người làm trong toà nhà, chuyện rác và khu chung, và cách xử lý khi hàng xóm phàn nàn về con.
Thang máy: không gian nhỏ, nhiều người
Thang máy là nơi trẻ ở chung cư gặp hàng xóm nhiều nhất, và cũng là nơi những thói quen nhỏ bị để ý nhất. Trẻ 3 tuổi đã có thể làm theo hầu hết các bước dưới đây khi có ba mẹ.
- Đứng chờ sang một bên cửa. Khi cửa mở, chờ người bên trong ra hết rồi mới vào.
- Chào người trong thang. "Con chào bác ạ", "con chào cô ạ". Con chưa muốn nói thì gật đầu, cười; ba mẹ chào trước.
- Chỉ bấm tầng nhà mình. Trẻ rất thích bấm nút; ba mẹ giao cho con bấm tầng của nhà, và hỏi người khác "bác lên tầng mấy để cháu bấm giúp ạ" nếu con đứng gần bảng nút. Bấm hết các tầng cho vui làm cả thang phải dừng từng tầng.
- Giữ cửa cho người đang tới. Thấy người chạy tới, bế con nhỏ hay đẩy xe, con bấm nút giữ cửa. Không giữ cửa quá lâu khi thang đang có nhiều người chờ.
- Đứng yên, nói nhỏ. Không nhảy trong thang, không đập vào vách, không dựa vào cửa.
- Nhường người già, người bế em bé, người khuyết tật. Khi thang đầy, nhà mình chờ chuyến sau để người cần hơn đi trước.
- Ra theo lượt. Đến tầng, người đứng gần cửa ra trước; con nói "con xin phép ạ" khi cần lách qua.
Với trẻ 8–10 tuổi bắt đầu tự đi thang máy, ba mẹ dặn thêm: không bấm nút báo động hay nút cứu hộ để thử, không cố chặn cửa bằng tay hay chân, thang kẹt thì bình tĩnh bấm chuông liên lạc với bảo vệ. Và nếu người lạ trong thang làm con khó chịu, con được bước ra ở tầng gần nhất, tìm bác bảo vệ hoặc về nhà kể với ba mẹ.
Hành lang, cầu thang và tiếng ồn trong căn hộ
Đi nhẹ chân. Hành lang và cầu thang thường dội tiếng. Chạy rầm rập, kéo xe đồ chơi kêu lạch cạch vào sáng sớm hoặc tối muộn làm phiền nhiều nhà. Đi nhẹ chân không phải để "đừng bị hàng xóm mắng", mà vì nhà bên cạnh có em bé đang ngủ, có ông bà già yếu.
Không chơi bóng ở hành lang. Hành lang hẹp, có cửa nhà người, có bình chữa cháy, có người đi qua. Bóng, xe trượt, xe đạp để dành cho sân chơi.
Không bấm chuông, gõ cửa nhà người cho vui. Một trò đùa nhỏ của trẻ có thể làm người trong nhà phải ra mở cửa giữa lúc bận. Dạy con chỉ gõ cửa khi có việc và có ba mẹ đi cùng.
Không để đồ chắn lối. Giày dép, xe đạp, xe đẩy để gọn trong nhà hoặc đúng chỗ quy định, không chắn hành lang và lối thoát hiểm. Con có thể tự xếp giày dép của mình.
Giữ nhỏ tiếng trong nhà giờ nghỉ. Nhảy từ ghế xuống sàn, đập bóng trong phòng, kéo ghế ken két truyền xuống nhà dưới rõ hơn trẻ nghĩ. Nhà có trẻ hiếu động có thể trải thảm, gắn miếng đệm chân ghế, và để giờ chơi vận động mạnh ở sân chung. Giờ nghỉ trưa và sau khoảng chín, mười giờ tối, cả nhà giữ yên hơn.
Sân chơi chung: xếp lượt và chia sẻ chỗ chơi
Sân chơi chung cư là nơi trẻ gặp những đứa trẻ không phải bạn cùng lớp, khác tuổi, khác tính. Phép lịch sự ở đây chủ yếu là chờ lượt: xếp hàng leo cầu trượt, không chen lên khi bạn đang leo, không đứng chặn ở chân cầu trượt; xích đu thì chơi một lúc rồi nhường bạn đang chờ. Ba mẹ có thể giúp trẻ nhỏ bằng cách đếm: "Con đu thêm mười lần nữa rồi nhường bạn nhé."
Đồ chơi chung của khu, như xe đạp ba bánh, bóng, đồ xúc cát, là của mọi đứa trẻ. Con chơi xong để lại đúng chỗ, không mang về nhà. Đồ chơi riêng của con mang xuống sân là của con; con không bị bắt buộc phải cho bạn mượn ngay, nhưng ba mẹ khuyến khích con hỏi "bạn có muốn chơi cùng không" và đổi lượt. Chuyện chia sẻ như một đức tính là chủ đề lớn hơn; ở đây chỉ dừng ở phép tắc của chỗ chơi chung.
Trẻ lớn 7–10 tuổi chơi chung sân với các em 2–3 tuổi cần được dặn thêm: chạy chậm lại gần khu của các em, không đạp xe nhanh qua chỗ các em đang chơi, đỡ em dậy nếu lỡ va ngã và xin lỗi. Ngược lại, khi con nhỏ và bị anh chị lớn giành đồ, con được nói "em đang chơi, anh chờ em một lát" và gọi ba mẹ nếu cần.
Khi có tranh chấp, ba mẹ không vội phân xử ai đúng ai sai giữa con mình và con nhà khác. Tách các con ra, giúp mỗi bên nói điều mình muốn, và chào hỏi lịch sự với ba mẹ của bạn. Sân chơi êm là nhờ người lớn biết giữ hoà khí.
Một phép nhỏ nữa ở sân chơi là giữ sạch chỗ chơi cho người sau. Ăn bánh, uống sữa thì ngồi ở ghế đá, ăn xong bỏ vỏ vào thùng; không đổ nước lên cầu trượt, không mang cát từ hố cát rải ra lối đi, không vẽ phấn lên chỗ không được vẽ. Ba mẹ ngồi trông con cũng giữ phép: không hút thuốc gần khu trẻ chơi, không mở loa điện thoại to, không chiếm hết ghế bằng túi đồ. Khi ra về, con chào các bạn, chào ba mẹ của bạn, nhặt lại đồ của mình. Những việc lặp lại mỗi chiều như vậy dạy con rằng chỗ chơi chung chỉ vui khi mọi người cùng giữ.
Chào hỏi hàng xóm, bác bảo vệ, cô lao công
Ở chung cư, nhiều gia đình sống cạnh nhau nhiều năm mà không biết tên nhau. Thói quen chào hỏi của trẻ có thể làm mềm sự xa cách đó. Con chào hàng xóm gặp ở thang máy, hành lang, sân chơi: "Con chào bà ạ", "Dạ con chào chú". Gặp người quen nhiều lần, con có thể hỏi thêm một câu: "Bà đi chợ về ạ?" Một câu hỏi thăm đơn giản cũng đủ để người lớn tuổi trong toà nhà thấy ấm lòng.
Bác bảo vệ, cô lao công, anh kỹ thuật toà nhà là những người làm việc để cả toà nhà vận hành. Dạy con chào họ như chào hàng xóm, cảm ơn khi được mở cửa, được giúp mang đồ. Trẻ học từ ba mẹ: nếu ba mẹ chỉ chào người "có vẻ quan trọng" và lờ đi cô lao công, con cũng học sự phân biệt đó.
Với hàng xóm, trẻ cũng được giữ ranh giới. Có người lớn thích véo má, bế, hôn trẻ; con được từ chối lịch sự, ba mẹ nói giúp "cháu ngại, cháu chào bác thôi ạ". Con không nhận quà, không vào nhà người khác khi chưa hỏi ba mẹ, kể cả hàng xóm quen.
Những dịp như hàng xóm mới chuyển đến, nhà bên có tang, có cưới hỏi cũng là lúc dạy con phép lịch sự với láng giềng. Gặp gia đình mới dọn đến, con cùng ba mẹ chào và giới thiệu tên. Biết nhà bên đang có chuyện buồn, cả nhà giữ yên hơn thường ngày, con không chạy giỡn trước cửa nhà ấy.
Rác, vật nuôi và những khu dùng chung
Ngoài thang máy và sân chơi, chung cư còn nhiều khu dùng chung mà trẻ cần biết phép tắc. Mỗi điều dưới đây đều là việc nhỏ trẻ làm được, và giúp con hiểu nhà chung chỉ sạch khi mỗi người góp một tay.
- Mang rác xuống đúng phòng rác hoặc ống đổ rác, buộc kín túi, không để túi rác trước cửa nhà chờ mang xuống sau.
- Phân loại rác nếu toà nhà có quy định: trẻ 5–6 tuổi đã có thể bỏ chai nhựa, giấy vào đúng thùng.
- Không vẽ lên tường thang bộ, không bóc tem dán trong thang máy, không bẻ cây trong khuôn viên.
- Gặp chó mèo của hàng xóm, hỏi chủ trước khi vuốt ve; nhà mình có vật nuôi thì dắt đúng khu, dọn chất thải.
- Khu hồ bơi, phòng tập chung có giờ và quy định riêng; trẻ đi cùng người lớn, làm theo hướng dẫn của nhân viên.
- Thấy hỏng hóc như đèn hành lang tắt, vòi nước rò, con báo ba mẹ để báo ban quản lý.
Trẻ lớn hơn có thể cùng ba mẹ tham gia những buổi dọn dẹp chung, trang trí Tết, Trung thu của khu. Được góp tay cho nhà chung, con thấy mình là một phần của cộng đồng, và phép lịch sự trở thành điều con tự muốn giữ.
Khi hàng xóm phàn nàn về con
Phàn nàn về tiếng ồn của trẻ là chuyện khá phổ biến ở chung cư. Khi hàng xóm sang nói hoặc nhắn qua ban quản lý, ba mẹ nên nghe hết, cảm ơn vì đã báo trực tiếp, và xin lỗi nếu đúng là nhà mình gây ồn. Trước mặt hàng xóm, không quay sang mắng con để chứng tỏ; việc dạy con để sau, trong nhà, bình tĩnh.
Sau đó tìm cách cụ thể: hỏi hàng xóm giờ nào họ cần yên nhất (có người làm ca đêm, có em bé ngủ trưa), trải thảm, đổi giờ chơi vận động, đưa con xuống sân chơi nhiều hơn. Có thể dẫn con cùng sang chào và nói "con xin lỗi bác, con sẽ đi nhẹ hơn" nếu con đủ lớn và đồng ý; lời xin lỗi gặp mặt thường làm mối quan hệ dễ chịu hơn nhiều.
Ngược lại, nếu lời phàn nàn vượt quá mức hợp lý, như đòi trẻ phải im lặng hoàn toàn cả ngày, hay mắng thẳng con khi không có ba mẹ, ba mẹ trao đổi lại với hàng xóm một cách lịch sự, hoặc nhờ ban quản lý làm trung gian. Con cần thấy ba mẹ vừa biết nhận phần mình, vừa biết bảo vệ con khi người lớn khác đối xử chưa đúng.
Câu hỏi thường gặp
Con thích bấm hết nút trong thang máy, làm sao để con bỏ?
Giao cho con một việc có ích: bấm tầng nhà mình, hỏi người khác lên tầng mấy để bấm giúp. Giải thích rằng bấm thêm tầng làm cả thang phải dừng, người khác bị chậm. Nếu con lỡ bấm, cùng con xin lỗi người trong thang.
Nhà có trẻ hiếu động ở chung cư, làm sao giảm tiếng ồn cho nhà dưới?
Trải thảm ở chỗ con chơi, gắn đệm chân ghế bàn, không cho nhảy từ ghế giường xuống sàn, và để giờ vận động mạnh ở sân chơi chung. Giữ yên vào giờ nghỉ trưa và buổi tối. Hỏi hàng xóm giờ nào họ cần yên nhất để sắp xếp.
Có nên bắt con chào tất cả hàng xóm không?
Nên khuyến khích, nhưng không ép. Ba mẹ chào trước để làm mẫu, con chào bằng lời hoặc gật đầu, vẫy tay. Trẻ nhút nhát thường chào tự nhiên hơn khi đã gặp người đó nhiều lần. Không mắng con trước mặt hàng xóm vì con chưa chào.
Ở sân chơi chung, con nhà khác giành đồ chơi của con thì làm sao?
Giúp con nói rõ "bạn chờ mình chơi xong nhé" hoặc rủ bạn đổi lượt. Nếu tranh chấp căng, tách hai trẻ ra, chào hỏi lịch sự với ba mẹ bạn và cùng tìm cách. Không phân xử thay hay mắng con nhà khác.
Trẻ mấy tuổi thì được tự đi thang máy một mình trong chung cư?
Không có mốc cố định, phụ thuộc độ chín chắn của con và quy định của toà nhà. Nhiều gia đình bắt đầu cho trẻ 8–10 tuổi tự đi sau khi đã tập cùng nhiều lần. Con cần biết bấm chuông liên lạc khi thang kẹt và được dặn bước ra nếu người lạ làm con khó chịu.
Hàng xóm hay véo má, đòi bế con, con không thích thì nói sao?
Ba mẹ nói giúp con một cách nhẹ nhàng: "Cháu ngại, cháu chào bác thôi ạ", rồi để con chào bằng lời hay vẫy tay. Dạy con rằng chào hỏi là lễ phép, còn để người khác chạm vào người là quyền của con được đồng ý hay từ chối.